Τρίτη, 12 Μαρτίου 2019

Ασκητική: κι αν δεν υπήρχε θα έπρεπε να την εφεύρουμε - π. Βασίλειος Θερμός


Ασκητική: κι αν δεν υπήρχε θα έπρεπε να την εφεύρουμε
Η υπερβολή της απόλαυσης οδηγεί σε δυσκολία να αγαπήσεις. 

π. Βασίλειος Θερμός*

Ξεκίνημα της Μεγάλης Σαρακοστής. Επιβάλλεται ένας στοχασμός: γιατί άραγε χρειάζεται ή άσκηση; Γιατί νηστεία; Γιατί πιο έντονη καταπολέμηση παθών; Γιατί μετάνοια;
Μήπως ταλαιπωρούμε τον εαυτό μας χωρίς λόγο; Μήπως η Εκκλησία χαρακτηρίζεται από κάποια διάθεση να παιδεύει τους ανθρώπους; Μήπως όλα αυτά υποκρύπτουν μαζοχισμό; Μήπως αντιμάχονται τη χαρά της ζωής;
Ασκητικές ενέργειες, με άλλα κίνητρα, πιο ”κοσμικά”, γίνονται πολλές. Παιδιά και νέοι που ασχολούνται με τον αθλητισμό δεν μπορούν να ζουν όπως θέλουν. Υπάρχουν αυστηροί κανόνες τους οποίους τηρούν, δεν έχουν τη ζωή που έχουν οι συνομήλικοι τους. Δεν μπορούν να φάνε οτιδήποτε, δεν μπορούν να κοιμηθούν οποιαδήποτε ώρα, δηλαδή δεν μπορούν να παραδοθούν στην άνεση και στην ευμάρεια. Το κάνουν με τη θέλησή τους, δεν τους υποχρεώνει κανείς, επειδή έχουν ένα στόχο.


Ο Λακάν διέκρινε μεταξύ ορμής και επιθυμίας. Η πρώτη ικανοποιείται με τις αισθήσεις και με τον ναρκισσισμό. Η δεύτερη δεν ικανοποιείται με τίποτε. Αυτή η εκκρεμότητα είναι που μας εξανθρωπίζει.
Στην κουλτούρα που μας περιβάλλει σήμερα η επιθυμία έρχεται να συμπέσει με την ορμή. Στην κοινωνία της κατανάλωσης η ευμάρεια ικανοποιεί πλουσιοπάροχα τις ορμές και τείνει να βάζει μια ταφόπλακα πάνω στην έννοια της επιθυμίας: «Δεν υπάρχει επιθυμία μέσα μου για κάτι παραπάνω, εδώ εξαντλείται το νόημα της ζωής μου». Σου υπαγορεύει ότι, αν θέλεις να χαρείς, πρέπει να απολαύσεις. Στο βαθμό που γίνεται αυτό δυσκολευόμαστε να συναντήσουμε το πρόσωπο του άλλου. Διότι η επιθυμία είναι που αφήνει τον δρόμο ανοιχτό για την αγάπη. Η υπερβολή της απόλαυσης οδηγεί σε δυσκολία να αγαπήσεις.
Φυσικά δεν είναι αυτοσκοπός η εγκράτεια. Οι Φαρισαίοι διέθεταν μεγάλη αυτοπειθαρχία, τηρούσαν τις νηστείες, έκαναν ελεημοσύνες. Δεν αναζητούσαν ευμάρεια και απολαύσεις. Αναζητούσαν, όμως, μέσω του κόπου τον οποίο κατέβαλλαν, να τροφοδοτήσουν τον ναρκισσισμό τους. Για να μην ξεχνάμε πως οι ορμές είναι δύο ειδών.
Έτσι, για να συναντήσεις τον άλλον ως πρόσωπο και να τον αγαπήσεις, χρειάζεται μια συγκεκριμένη ασκητική, τόσο των αισθήσεων όσο και του ναρκισσισμού.
Κατ’ εξοχήν δε αυτό ισχύει για τη σχέση με τον Θεό. Ο Θεός είναι ο μεγάλος Άλλος, που να Τον συναντήσει κανείς είναι σχεδόν αδύνατο εάν κάνει σκοπό της ζωής του την συλλογή απολαύσεων.
Οπωσδήποτε κάποιοι κάνουν άσκηση με μίζερο τρόπο, ή με μαζοχιστική διάθεση. Σε όλες τις θρησκείες υπάρχουν τέτοιοι πιστοί. Αλλά αυτό δεν αλλάζει το βαθύτερο νόημα: η ασκητική ζωή και η εγκράτεια είναι ο τρόπος που έχουμε για να μην συμπίπτουν η ορμή με την επιθυμία. Η άσκηση διατηρεί σε εκκρεμότητα την επιθυμία. Της επιτρέπει να παραμείνει άθικτη, να μην κλείσει το θέμα πρόωρα, να γίνει ανοιχτή προς τα πρόσωπα.
Το Τριώδιο, ένα ογκώδες βιβλίο γεμάτο τροπάρια τα οποία ψάλλονται κατά τη Μεγάλη Σαρακοστή, δεν μιλά συνεχώς για άσκηση και νηστεία. Μιλάει μέσα για αγάπη, για συγχώρεση, για διάφορες αρετές που τις συνδέει με την άσκηση. Ουσιαστικά μας πληροφορεί πως η άσκηση της Σαρακοστής και κάθε άσκηση γίνεται για να γίνουμε ικανότεροι να αγαπάμε.
Κυριακή των Βαΐων, στον Όρθρο, τροπάρια των αίνων. Ο Χριστός μπαίνει στα Ιεροσόλυμα, όπου σε λίγες μέρες θα συμβούν τα πάθη. Ο υμνογράφος γράφει ότι ο Χριστός πάει στον γάμο Του (όπως κάποτε ο γαμπρός και η νύφη πήγαιναν έφιπποι στο γάμο). Και λέει ο υμνογράφος. «Ελάτε έθνη και λαοί, ελάτε να δείτε πώς νυμφεύεται τη Νέα Σιών, την Εκκλησία».
Πίσω από όλη αυτή την περίοδο πένθους και μετάνοιας, κρυφοκαίει μια χαρούμενη προσδοκία. Το ξαναβλέπουμε αυτό αργότερα, τη νύχτα της Αναστάσεως, όταν σε ένα τροπάριο του Όρθρου θα ακούσουμε ότι «έλαμψε ο Χριστός βγαίνοντας από τον τάφο σαν να βγαίνει από νυφικό δωμάτιο». Πόση έλλαμψη χρειάζεσαι για να παρομοιάσεις ένα τάφο με νυφικό δωμάτιο; Όπου εκεί έλαβε χώρα ο γάμος του Χριστού με την ανθρωπότητα.
Προφανώς οι άγιοι μόνο έτσι μπορούσαν να κάνουν την άσκηση που έκαναν και να γράψουν κείμενα περί μετανοίας και άσκησης. Με κίνητρο την αγάπη και την ευγνωμοσύνη. Αλλιώς δεν βγαίνει πέρα.
Ακόμη και αν δεν υπήρχε η ασκητική θα έπρεπε να την εφεύρουμε ειδικά για την εποχή μας.

*Ψυχίατρος παιδιών καί εφήβων. Δρ. Θεολογικής Σχολής του Παν/μιου Αθηνών. Αναπληρωτής καθηγητής στην Ανωτάτη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθηνών


6 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Μου είναι εύκολο να ασκηθώ στην νηστεία. Κάποτε την έκανα και αυστηρή αυτή την περίοδο ως ορίζει η Εκκλησία 40 μέρες αλάδωτο. Μου ήταν και μου είναι δύσκολο η άσκηση στην αγάπη, και σε όλα τα άλλα. Ότι και να κάνω δεν μπορώ να ανεχθώ τον άλλο που νομίζω ότι με πολεμά. Η άσκηση της νηστείας είναι εύκολη τα παραπέρα είναι τα δύσκολα…..

Ανώνυμος είπε...


Καλό και πνευματικό άρθρο για την είσοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
Εκτός από καλό ας γίνει και πρακτικό με προσπάθεια προέγκρισης στο νόημα τη περιόδου αυτής.

Ανώνυμος είπε...

Γράφει ο π. Β «Η υπερβολή της απόλαυσης οδηγεί σε δυσκολία να αγαπήσεις», αν συγκρίνω το να αγαπήσω με αυτά μου μας λέει ο Παύλος, καμιά σχέση δεν έχω και αυτό. Δεν είναι η υπερβολή της απόλαυσης αλλά του ότι κέντρο του κόσμου είμαι εγώ, και τα πάθη μου, για τα οποία δεν θέλω να ασκηθώ να τα απαρνηθώ γιατί μου αρέσουν ως απόλαυση. Δύσκολος ο αγώνας. Όπως ακατόρθωτο για μένα ο «γάμος του Χριστού με την ανθρωπότητα», το βράδυ της Ανάστασης είναι όπως όλα τα άλλα. Θα παρακολουθήσω από τις κερκίδες και δεν θα προσπαθήσω να μπω στο στάδιο με τα γεγονότα. Πως θα την εφεύρω την ασκητική για μένα αφού κατά βάθος δεν την θέλω;

Ανώνυμος είπε...

Στα τροπάρια της Κυριακής των Βαϊων ,όπου αναφέρεται ο συντακτης του άρθρου ,το πρώτο πρώτο λέγει"Σήμερον η χάρις του Αγίου Πνεύματος, ημάς συνήγαγε..." και αναφέρεται στους μοναχούς,που στην αρχή της Μ.Τεσσαρακοστής ,εγκατέλειπαν τη μονή της μετανοίας τους,απεσύροντο όλη την περίοδο στην έρημο του Ιορδάνου και επέστρεφαν στη μονή την Παρασκευή του Λαζάρου. Αυτό σημαίνει ησυχασμό και πάλη προς τον διάβολο ως μόνη ενασχόληση. Εκεί η σκληρή νηστεία και η άσκηση είναι εφικτά. Στον σύγχρονο τρόπο ζωής μπορούμε να επιτύχουμε ανάλογες συνθήκες; ή τελικά οι υποδείξεις των πνευματικών ταγών, πάνω μάλιστα και σε υπερβολές σε θέματα νηστείας έχουν απώτερο σκοπό την άσκηση εξουσίας στον άνθρωπο και με έναν ακόμη τρόπο;Δυστυχώς παρά τα όσα γράφει ο συγγραφέας ,για πολλούς σκληροπυρηνικούς, η νηστεία είναι αυτοσκοπός. Και μάλιστα τις περισσότερες φορες εξαντλείται στην αποχή από τα φαγητά και μόνον αυτό. Πώς αλλιώς μπορεί να εξηγηθεί ,ότι σε όλα τα ημερολόγια τσέπης των μητροπόλεων να είναι τόσο αναλυτικά γραμμένο το τί επιτρέπεται να τρώμε κάθε μέρα (π.χ. Τρίτη 12 Μαρτίου αλάδωτη νηστεία). Έτσι όλος ο πνευματικός αγώνας καταντάει ένας εκκλησιαστικός Τσελεμεντές. Ο Κύριος ,ενώ σαφώς αναφέρθηκε στην αξία της νηστείας(τούτο το γένος ουκ εκπορεύεται ει μη εν προσευχή και νηστεία),δεν υπέδειξε και δεν προσδιόρισε καμιά νηστεία. Απ'εναντίας στηλίτευσε τον Φαρισαίο (νηστεύω δις του Σαββάτου). Ας φροντίσουμε λοιπόν η νηστεία μας να είναι αληθής όπως υποδεικνύει ο Μ.Βασίλειος (Αληθής νηστεία η των κακών αποχή) και οι πνευματικοί να μας βοηθήσουν να καθαρίσουμε το εσωτερικό του ποτηρίου και της παροψίδος και να μη μείνουμε στην αποχή από τις τροφές

Ανώνυμος είπε...

Ένα ευχαριστώ εκ βάθους καρδίας σεβαστέ μας π. Βασίλειε. Έχω διαβάσει βιβλία και συνεντεύξεις σας. Κάθε φορά παίρνω πολλά. Να σας έχει ο καλός Θεός καλά και να συνεχίστε τον ευαγγελισμό μας. Είστε ένας πολύτιμος φωτισμένος άνθρωπος. Την ευχή σας για το πέλαγος της νηστείας της τεσσαρακοστής.
Νίκος Κουτρουνάκης
Σίδνεϋ, Αυστραλία

Ανώνυμος είπε...

Όπως πάντα ο π. Βασίλειος είναι μια πηγή που προσφέρει αναψυχή σε διψασμένους ανθρώπους με τα κείμενά του ως καλός ιερέας και πνευματικός άνθρωπος. Τυχαία το βρήκα το κείμενό του αυτό. Άλλα δεν ήταν τυχαίο αλλά της πρόνοιας του Θεού για να μου δώσει δύναμη.
Καλή σαρακοστή.