Η ΕΥΣΕΒΕΙΑ… «ΕΥΣΕΒΙΣΜΟΣ»;

Η ΕΥΣΕΒΕΙΑ… «ΕΥΣΕΒΙΣΜΟΣ»;

Εύλογο προβληματισμό γεννά άρθρο στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού Θεολογία (1/2026) πραγματευόμενο το ιστορικό πλαίσιο της ιδρύσεως προ 100 περίπου χρόνων του περιοδικού. Ο συντάκτης του αντιδιαστέλει στον προτεσταντικής εμπνεύσεως «ευσεβισμό» των χριστιανικών οργανώσεων την ίδρυση και αποστολή του περιοδικού Θεολογία. Κατά τη γνώμη του, ο «ευσεβισμός» υπήρξε καρπός της δράσεως των διαφόρων χριστιανικών οργανώσεων της περιόδου προ του 1923. Αν και ο συντάκτης του άρθρου προσπαθεί να κρατήσει κάποιες ισορροπίες αναγνωρίζοντας ότι «ασφαλώς η ελληνική εκδοχή του Ευσεβισμού δεν ήταν αμιγώς προτεσταντική, καθώς έχουμε τη να υποστηρίξουμε ότι ‘’ορθοδοξοποιήθηκε’’, προσαρμόστηκε δηλαδή στην λατρευτική και μυστηριακή ζωή της Ορθοδόξου Εκκλησίας», καθώς και ότι οι Αδελφότητες «έδωσαν ώθηση στην νεοελληνική θεολογική παραγωγή και στην κοινωνική - φιλανθρωπική δράση» (σ. 24),  είναι όμως χρήσιμο να σταθούμε στο θέμα του Ευσεβισμού.

 Η Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια στο λήμμα «Πιετισμός» (= Ευσεβισμός, τόμ. 10, στ. 388) αναφέρει δεκατρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Προτεσταντικού Ευσεβισμού, ορισμένα εκ των οποίων αναφέρονται και στο ίδιο άρθρο του περιοδικού Θεολογία σε υποσημείωση. Αυτά μπορούν να συνοψιστούν σε δύο βασικές ομάδες: α) την απόρριψη και την μη ενασχόληση με τα δογματικά ζητήματα, τα Μυστήρια και την επίσημη Λατρεία της Εκκλησίας και β) την ενασχόληση μόνο με την ηθική ζωή και την εφαρμογή των εντολών του Χριστού για ηθική καθαρότητα, για φιλανθρωπία και κοινωνική δράση.

Σε ό,τι αφορά αυτή τη δεύτερη ομάδα των γνωρισμάτων του Ευσεβισμού, οφείλουμε να μη λησμονούμε ότι η τήρηση των εντολών επιβάλλεται από τον Ίδιο τον Κύριο: «Πας όστις ακούει μου τους λόγους τούτους και ποίει αυτούς, ομοιώσω αυτόν ανδρί φρονήμω» (Ματ. 7:24). Η ευσέβεια δεν είναι ευσεβισμός και παραθεώρηση της θεολογικής έρευνας και εργασίας είναιι επιταγή του Κυρίου μας και προϋπόθεση για το ορθοδόξως θεολογείν (πρβ. Ιωάννου Σιναΐτου:  «Ουκ ασφαλές μετ’ εσθήτος νήχεσθαι ουδέ πάθος έχοντα θεολογίας άπτεσθαι»).

Αλλά ούτε η πρώτη ομάδα γνωρισμάτων του Ευσεβισμού ισχύει για τις Αδελφότητες. Αυτές από την ίδρυση τους με δημοσιεύματα, έντυπα και βιβλία προέβαλλαν συνεχώς τα δόγματα της Ορθοδοξίας, συχνά σε αντιπαράθεση με αιρετικές ομάδες. Με άλλα δημοσιεύματα και εκδόσεις ασχολήθηκαν με τη θεολογία των Μυστηρίων της Εκκλησίας. Για δεν το ζήτημα της Λατρείας, πέραν των αναλύσεων και μεταφράσεων των θείων Λειτουργιών, ετόνισαν ιδιαιτέρως τη συμμετοχή των πιστών στη Λατρεία και κατ’ εξοχήν στην συχνή θεία Κοινωνία, ώστε να θεωρούνται ότι συνέβαλαν καθοριστικώς στην λειτουργική αναγέννηση της πατρίδος μας. Μάλιστα ο συντάχτης του αναφερομένου άρθρου περιπίπτει σε αντίφαση, όταν αφ’ ενός χαρακτηρίζει τον Παναγιώτη Τρεμπέλα ηγετικό στέλεχος του Ευσεβισμού, αφ’ ετέρου, την ίδια στιγμή, εκθειάζει τη συμμετοχή του το 1924 με άρθρο στο περιοδικό Θεολογία. «Η συμμετοχή του Παναγιώτου Τρεμπέλα, ηγετικής μορφής του ευσεβιστικού κινήματος με την εμβληματική μελέτη: ‘’Η τελεσίουργία της Θείας Ευχαριστίας κατά τους δύο πρώτους αιώνας’’ [σς. 148, 255], είναι καθοριστική. Η στροφή στις λειτουργικές πηγές της αρχέγονης Εκκλησίας αποτελεί την πλέον εύστοχη απάντηση στον Ευσεβισμό της εποχής, ο οποίος συχνά παραμέριζε το Μυστήριο χάριν μιας ατομικής ηθικής. Μέσω της Θεολογίας, η λατρεία επανατοποθείται στο κέντρο της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας» (σ. 31).

 Ο ιδρυτής της Αδελφότητός μας, εξάλλου σεπτός γέρων Ευσέβιος Ματθόπουλος, στα πρώιμα δημοσιεύματα του χειρίστηκε με δεξιότητα καταπλακτική λεπτά δογματικά ζητήματα. Για να αποκρούσει τη δοξασία του Αποστόλου Μακράκη περί του «τρισυνθέτου του ανθρώπου σε σειρά οκτώ άρθρων στο εβδομαδιαίο περιοδικό Αγάπη (φύλλα 48-55, 28 Νοεμβρίου 1893 έως 16 Ιανουαρίου 1894), καταρρίπτει αυτήν την κακόδοξη διδασκαλία υπό το φως της διακρίσεως της ουσίας και των ενεργειών του Θεού του αγίου Γρηγορίου Παλαμά. Πώς τώρα χαρακτηρίζεται ευσεβιστής ο π. Ευσέβιος, όταν ασχολήθηκε με τόσο σοβαρά και βαθιά δογματικά ζητήματα;

Ο χώρος του περιοδικού μας δεν επαρκεί για εκτενέστερη ανάπτυξη. Ας υπενθυμίσουμε όμως, κλείνοντας, ότι ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρυσόστομος Παπαδόπουλος που ίδρυσε το 1923 το περιοδικό Θεολογία σύγκληση της Ιεράς Συνόδου το ίδιο έτος (τέλη Δεκεμβρίου), εξέδωσε μία ιστορική απόφαση: «Η Ιερά Σύνοδος παμψηφεί αποφαίνεται, ότι οι … κληρικοί και λαϊκοί θεολόγοι συντάκτη και συντάκται του θρησκευτικού περιοδικού ‘’Ζωή’’ είνε αθώοι των αποδοθεισών αυτοίς κατηγοριών και ότι, υγιώς περί την πίστιν έχοντες, ορθοδόξως διδάσκουσι, θεωρεί δε αυτούς αξίους επαίνου και ενισχύσεως εν τω έργω, ο υπέρ της Εκκλησίας επιτελούσιν ως τίμιοι του αμπελώνος του Κυρίου εργάται» (βλ. περιοδικό Εκκλησία (1924) σ. 300 και περιοδικό Ζωή (1924) σ. 18).

Πηγή: Περιοδικό "ΖΩΗ" 4414/Σεπτέμβριος 2026