Η απελευθέρωση της Μουργάνας που ήταν το άπαρτο «ΤΟ ΑΠΑΡΤΟ ΚΑΣΤΡΟ» του ΔΣΕ. - Διονυσίου Βουλγαρόπουλου

ΕΠΕΤΕΙΟΣ ΜΑΧΩΝ ΜΟΥΡΓΚΑΝΑΣ 1948,

Η απελευθέρωση της Μουργάνας που ήταν το άπαρτο «ΤΟ ΑΠΑΡΤΟ ΚΑΣΤΡΟ» του ΔΣΕ.

Του κ. Διονυσίου Βουλγαρόπουλου

Το καλοκαίρι του 1948, υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικό για την Ηγεσία του Ελληνικού Στρατού καθώς  τότε πραγματοποιήθηκαν  επιχειρήσεις στον Γράμμο και την κατάληψη των κυριότερων θέσεών του και στη συνέχεια η προσοχή στράφηκε προς τη Μουργκάνα, το επιβλητικό ορεινό συγκρότημα της Θεσπρωτίας, κοντά στην ελληνοαλβανική μεθόριο.

Η Μουργκάνα κατείχε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία. Το δύσβατο και βραχώδες ανάγλυφό της, σε συνδυασμό με τη γειτνίαση του ποταμού Καλαμά, δημιουργούσε ισχυρές φυσικές αμυντικές δυνατότητες. Για τις δυνάμεις του  αυτοαποκαλούμενου «Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας» (ΔΣΕ) η περιοχή  αποτελούσε σημαντικό ορεινό προπύργιο και βάση εξόρμησης σε όλη την Ήπειρο.

Η φυσική οχύρωση της περιοχής είχε ενισχυθεί με εκτεταμένα αμυντικά έργα και πολυάριθμα ναρκοπέδια. Έτσι, η Μουργκάνα είχε αποκτήσει τη φήμη μιας εξαιρετικά ισχυρής αμυντικής τοποθεσίας, την οποία οι υπερασπιστές της θεωρούσαν σχεδόν απόρθητη. Η ονομασία «Μικρός Γράμμος» που της αποδόθηκε αντανακλά τη σημασία που απέκτησε στις στρατιωτικές επιχειρήσεις .

Από τους πρώτους μήνες του 1948 έγινε  προσπάθεια εκκαθάρισης της περιοχής από τις δυνάμεις του ΔΣΕ.  Από τις 25 Φεβρουαρίου έως τις 8 Μαρτίου 1948 πραγματοποιήθηκε  η επιχείρηση «Πέργαμος» καθώς και η επιχείρηση «Ιέραξ», τον 3-6 Απρίλιου 1948, δεν οδήγησαν στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Η κατάσταση μεταβλήθηκε μετά την κατάληψη του Γράμμου, στις 20 Αυγούστου 1948, γεγονός που περιόρισε τις δυνατότητες ενίσχυσης των δυνάμεων της Μουργκάνας.

 

Το Α΄ Σώμα Στρατού, υπό τον Αντιστράτηγο Θρασύβουλο Τσακαλώτο, ανέλαβε την επιχείρηση. Στις εθνικές  δυνάμεις συμμετείχαν οι 74η, 75η και 76η Ταξιαρχίες της VIII Μεραρχίας, η 35η Ταξιαρχία της Χ Μεραρχίας, μονάδες Εθνοφυλακής και τμήματα υποστηρίξεως. Απέναντί τους βρίσκονταν δυνάμεις του ΔΣΕ οργανωμένες σε 3 τάγματα πεζικού και εφεδρικούς σχηματισμούς.

Αρχικά είχε σχεδιαστεί κατά μέτωπο επίθεση στην ισχυρά οργανωμένη τοποθεσία. Ο Τσακαλώτος, ωστόσο, επέμεινε στην αναγνώριση των ανατολικών προσβάσεων, ιδιαίτερα της περιοχής της Καστάνιανης. Εκεί, παρά το δύσβατο έδαφος, διαπιστώθηκε μικρότερη αμυντική οργάνωση και περιορισμένη παρουσία δυνάμεων του ΔΣΕ. Η γνώση της περιοχής από τον Τσακαλώτο, ο οποίος είχε επιχειρήσει εκεί κατά τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο του 1940, συνέβαλε στην επιλογή της συγκεκριμένης κατεύθυνσης.

 

Το σχέδιο τροποποιήθηκε. Οι 74η και 76η Ταξιαρχίες θα ασκούσαν πίεση μετωπικά, καθηλώνοντας τις αντίπαλες δυνάμεις, ενώ η 75η Ταξιαρχία θα επιχειρούσε νυχτερινή διείσδυση από την Καστάνιανη προς το Φυλάκιο Λελούδα και το Μεσοβούνι. Στη συνέχεια, η 35η Ταξιαρχία θα προωθούνταν προς το κύριο ύψωμα της Μουργκάνας, στα 1.806 μέτρα.

Η αποφασιστική φάση των επιχειρήσεων εκδηλώθηκε την 12η Σεπτεμβρίου 1948. Οι εθνικές δυνάμεις προωθήθηκαν μέσα από δύσβατες και ορεινές περιοχές, ενώ οι μάχες υπήρξαν σκληρές. Στις 16 Σεπτεμβρίου 1948, η Μουργκάνα πέρασε στον έλεγχο του Ελληνικού Στρατού. Μεγάλο μέρος των δυνάμεων του ΔΣΕ υποχώρησε προς την Αλβανία, ενώ μικρότερα τμήματα κατόρθωσαν να διαφύγουν προς τα Ζαγοροχώρια.

Η κατάληψη της Μουργκάνας υπήρξε μία σπουδαία νίκη για Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις έναντι του ΔΣΕ. Ο Πρωθυπουργός Θεμιστοκλής Σοφούλης απέστειλε συγχαρητήριο τηλεγράφημα στις δυνάμεις του Α΄ Σώματος Στρατού, ενώ ο Αμερικανός στρατηγός Τζέιμς Βαν Φλητ εξήρε επίσης την επιτυχία, υπογραμμίζοντας τη μεγάλη αμυντική ισχύ που παρουσίαζε προηγουμένως η περιοχή.

Πίσω όμως από τη στρατιωτική αναμέτρηση βρισκόταν η βαθύτερη τραγωδία του συμμοριτοπολέμου. Η Μουργκάνα και τα γύρω χωριά υπήρξαν τόποι μαχών, διώξεων, και εκτελέσεων. Ανάμεσα στις τραγικές ιστορίες της περιόδου συγκαταλέγεται η υπόθεση της Ελένης Γκατζογιάννη, η οποία συνελήφθη, βασανίσθηκε και εκτελέστηκε, έπειτα από «δίκη»-παρωδία από τους κομμουνιστές αντάρτες τον Αύγουστο του 1948. Η ιστορία της «Ελένης»  έγινε αργότερα γνωστή μέσα από το συγκλονιστικό βιβλίο -μαρτυρία του γιου της, Νίκου Γκατζογιάννη.

Ιδιαίτερα τραγική υπήρξε επίσης η υπόθεση των στρατιωτών του 611ου Τάγματος Πεζικού, που είχαν αιχμαλωτισθεί από τις δυνάμεις του ΔΣΕ κατά τις επιχειρήσεις του Μαρτίου 1948. Το 1971 βρέθηκε ο  ομαδικός τάφος στην περιοχή του Τσαμαντά με τα λείψανα 120 ανδρών. Ήταν δεμένοι με καλώδια και έφεραν μια τρύπα στο κρανίο τους. Ένα φρικτό έγκλημα που διέπραξαν οι λησταντάρτες του ΔΣΕ. Αυτούς του ηρωικούς πεσόντες όπως και τους αθώους πολίτες θα τιμήσουν με ιερό μνημόσυνο και ομιλία οι «ΦΙΛΟΙ ΣΤΡΑΤΟΥ ΦΙΛΙΑΤΩΝ», στο μνημείο πεσόντων στον Τσαμαντά Θεσπρωτίας την Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 2026. 

Αναντίρρητα, η απελευθέρωση της Μουργκάνας το 1948 σήμανε το τέλος του  Δ. Σ. Ε. που λυμαίνονταν την περιοχή. Η θυσία των ηρωικών πεσόντων αξιωματικών, υπαξιωματικών και οπλιτών του Ελληνικού Στρατού που έσωσαν την Θεσπρωτία και κατ’ επέκταση όλη την  Ελλάδα από την τυραννία του σοβιετικού καθεστώτος δεν θα λησμονηθεί ποτέ.