Ο Πάπας Λέων ο Μέγας και ο περίφημος «Τόμος» του - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Ο Πάπας Λέων ο Μέγας και ο περίφημος «Τόμος» του

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Ο Πάπας Λέων Α΄ (440–461 μ.Χ.), γνωστός ως Λέων ο Μέγας, αποτελεί εξέχουσα μορφή της αρχαίας Εκκλησίας, με σημαντική θεολογική συμβολή και έντονη δημόσια παρουσία σε μια εποχή αναστατώσεων. Καταγόμενος πιθανότατα από την Τοσκάνη (Tuscia), ανήλθε στον επισκοπικό θρόνο της Ρώμης το 440, όταν η Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δοκιμαζόταν από πιέσεις και μετακινήσεις λαών, ενώ παράλληλα η Εκκλησία αντιμετώπιζε κρίσιμες χριστολογικές διαμάχες. Ο Λέων συνέβαλε αποφασιστικά στην υπεράσπιση της εκκλησιαστικής πίστεως απέναντι σε ακραίες Χριστολογικές εκτροπές, και είναι γνωστή η διπλωματική του παρέμβαση όταν ο Αττίλας έφθασε έξω από τα τείχη της Ρώμης (452). Η σημαντικότερη, ωστόσο, παρακαταθήκη του είναι ο περίφημος «Τόμος», η Επιστολή 28, κείμενο που λειτούργησε ως βασικό σημείο αναφοράς στη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνος (451) και στη συνοδική διατύπωση της Ορθόδοξης Χριστολογίας.

Ιστορικό πλαίσιο: ο Ευτυχής και η Σύνοδος της Εφέσου (449)

Η αφορμή για τη σύνταξη του Τόμου συνδέεται με την υπόθεση του Ευτυχούς, αρχιμανδρίτη στην Κωνσταντινούπολη. Στο περιβάλλον των μετά την Έφεσο (Γ᾽ Οικουμενική Σύνοδος) αντιπαραθέσεων, η διδασκαλία του Ευτυχούς κρίθηκε ότι οδηγεί σε σύγχυση ως προς τη διάκριση των δύο φύσεων του Χριστού και δεν διασφαλίζει επαρκώς την πλήρη πραγματικότητα της ανθρώπινης φύσης Του. Με απλά λόγια, ενώ η Εκκλησία ομολογεί ότι ο ίδιος ο Χριστός είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, στον Ευτυχή αποδόθηκε η τάση να μην ομολογεί καθαρά «δύο φύσεις» μετά την ενανθρώπηση.

Το 448 ο Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως Φλαβιανός συγκάλεσε τοπική σύνοδο, όπου ο Ευτυχής ελέγχθηκε και καθαιρέθηκε. Στη συνέχεια, ο Λέων, ενημερωμένος για την υπόθεση, απέστειλε προς τον Φλαβιανό (13 Ιουνίου 449) τον περίφημο Τόμο, με πρόθεση να διατυπωθεί με σαφήνεια η εκκλησιαστική πίστη, σε συνέχεια της συνοδικής παραδόσεως (Νίκαια 325, Κωνσταντινούπολη 381, Έφεσος 431).

Λίγο αργότερα συγκλήθηκε στην Έφεσο (449) σύνοδος υπό τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Διόσκορο. Λόγω σοβαρών παρατυπιών, πιέσεων και βίας, η σύνοδος αυτή χαρακτηρίστηκε από τους αντιπάλους της και από τη δυτική παράδοση ως «Ληστρική». Εκεί αποκαταστάθηκε ο Ευτυχής και καταδικάστηκε ο Φλαβιανός, ενώ δεν επετράπη η ανάγνωση του Τόμου του Λέοντος, παρά τις σχετικές αξιώσεις των παπικών απεσταλμένων. Ο Λέων απέρριψε τις αποφάσεις της συνόδου ως αντικανονικές και ζήτησε νέα, κανονική εξέταση της υποθέσεως.

Ο «Τόμος» του Λέοντος

Ο Τόμος είναι λατινικό κείμενο σύντομο αλλά θεολογικά σημαντικό. Κεντρική του θέση είναι ότι ο Ιησούς Χριστός είναι αληθινός Θεός και αληθινός άνθρωπος: τέλειος κατά τη θεότητα και τέλειος κατά την ανθρωπότητα, «με λογική ψυχή και σώμα». Η ένωση των δύο φύσεων πραγματοποιείται «καθ’ ὑπόστασιν», δηλαδή στην μία υπόσταση/πρόσωπο του Υιού και Λόγου του Θεού, χωρίς να αναιρείται ούτε η θεότητα ούτε η ανθρωπότητα. Έτσι διασώζεται ταυτόχρονα και η ενότητα του Χριστού (όχι «δύο Χριστοί») και η ακεραιότητα των δύο φύσεων (όχι σύγχυση ή μεταβολή).

Με ορθόδοξη ορολογία, το ζητούμενο είναι να ομολογείται:

* ένας και ο αυτός Χριστός,

* μία υπόσταση/ένα πρόσωπο,

* δύο φύσεις, οι οποίες διακρίνονται ως προς τα φυσικά τους γνωρίσματα, χωρίς όμως να χωρίζονται ή να αυτονομούνται, διότι ενώνονται αδιαιρέτως και αχωρίστως στην μία υπόσταση του ενός Χριστού.

Ο Τόμος απορρίπτει αφενός νεστοριανίζουσες τάσεις διαχωρισμού (ως να υπάρχουν δύο υποκείμενα ενεργείας), αφετέρου τη σύγχυση των φύσεων, η οποία τραυματίζει τη σωτηριολογική αλήθεια της πίστεως. Διότι, όπως τονίζουν οι Πατέρες, «το απρόσληπτον και αθεράπευτον»: αν ο Χριστός δεν προσλάβει αληθινά και πλήρως την ανθρώπινη φύση, τότε δεν θεραπεύεται ο άνθρωπος. Για τον λόγο αυτό η Εκκλησία επιμένει ότι ο Χριστός έχει τέλεια ανθρώπινη φύση, χωρίς να παύει να είναι αληθινά Θεός.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στη γλώσσα περί πάθους: ο ίδιος ο Υιός και Λόγος του Θεού όντως έπαθε και σταυρώθηκε κατά την ανθρωπότητα («ἔπαθεν σαρκί»), ενώ κατά τη θεότητα παραμένει απαθής. Δεν μιλάμε, λοιπόν, για «άλλον» που πάσχει και «άλλον» που δεν πάσχει, αλλά για τον ένα Χριστό, του Οποίου τα πάθη ανήκουν αληθινά στο ένα Πρόσωπο, κατά την προσληφθείσα ανθρωπότητα.

Η Χαλκηδόνα (451) και η υποδοχή του Τόμου

Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος συγκλήθηκε στη Χαλκηδόνα το 451 από τον αυτοκράτορα Μαρκιανό, με συμμετοχή περίπου 600–630 επισκόπων. Ο Λέων δεν παρέστη αυτοπροσώπως, αλλά εκπροσωπήθηκε από παπικούς απεσταλμένους. Ο Τόμος αναγνώστηκε, εξετάστηκε και έγινε δεκτός ως σύμφωνος με την εκκλησιαστική πίστη, ενώ διασώζεται και η γνωστή επιδοκιμασία: «Ὁ Πέτρος ἐλάλησε διὰ Λέοντος».

Η Σύνοδος καταδίκασε την ευτυχιανική σύγχυση των φύσεων και καθαίρεσε τον Διόσκορο, διατυπώνοντας τον Όρο της Χαλκηδόνος: «ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Χριστόν… ἐν δύο φύσεσιν ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως γνωριζόμενον». Ο Όρος δεν είναι απλή αντιγραφή του Τόμου, αλλά συνοδική σύνθεση που εκφράζει την πίστη της Εκκλησίας. Ωστόσο, ο Τόμος λειτούργησε ως ισχυρό θεολογικό κείμενο αναφοράς κατά την πορεία διαμόρφωσης του συνοδικού ορισμού.

Ο Λέων ο Μέγας τιμάται ως άγιος τόσο στη Δύση όσο και στην Ανατολή. Ο Τόμος του παραμένει σταθμός στη θεολογική ιστορία, επειδή δείχνει πώς η Εκκλησία προσπάθησε να εκφράσει με ακρίβεια το μυστήριο του Χριστού: την αδιάσπαστη ενότητα του Προσώπου Του και την πλήρη αλήθεια των δύο φύσεών Του. Το ουσιαστικό μήνυμα είναι ότι η Χριστολογία δεν αποτελεί αφηρημένη διανοητική ενασχόληση, αλλά αφορά άμεσα το μυστήριο της σωτηρίας: ο Χριστός σώζει τον άνθρωπο επειδή είναι ο ένας και ο αυτός Υιός και Λόγος του Θεού, αληθινά Θεός και αληθινά άνθρωπος. Στην μία Του υπόσταση (ένωση καθ’ ὑπόστασιν) οι δύο φύσεις παραμένουν ενωμένες ασυγχύτως και αδιαιρέτως, ώστε να θεραπεύεται και να ανακαινίζεται πραγματικά η ανθρώπινη ύπαρξη.

***

Pope Leo the Great and His Famous “Tome”

Pope Leo I (AD 440–461), known as Leo the Great, is a prominent figure of the early Church, with a significant theological contribution and a strong public presence in a turbulent period. Probably originating from Tuscany (Tuscia), he ascended to the episcopal throne of Rome in 440, at a time when the Western Roman Empire was being tested by pressures and migrations of peoples, while the Church was simultaneously facing critical Christological controversies. Leo contributed decisively to the defense of the Church’s faith against extreme Christological deviations, and his diplomatic intervention is well known when Attila reached the walls of Rome (452). His most important legacy, however, is the famous “Tome,” Epistle 28, a text that served as a key point of reference at the Fourth Ecumenical Council of Chalcedon (451) and in the conciliar formulation of Orthodox Christology.

Historical context: Eutyches and the Council of Ephesus (449)

The occasion for composing the Tome is connected with the case of Eutyches, an archimandrite in Constantinople. In the climate of disputes that followed Ephesus (the Third Ecumenical Council), the teaching of Eutyches was judged to lead to confusion regarding the distinction of the two natures of Christ and to fail to safeguard adequately the full reality of His human nature. Put simply, while the Church confesses that Christ Himself is perfect God and perfect man, Eutyches was associated with a tendency not to confess clearly “two natures” after the Incarnation.

In 448, Flavian, Archbishop of Constantinople, convened a local synod at which Eutyches was censured and deposed. Subsequently, Leo, having been informed about the case, sent to Flavian (13 June 449) the famous Tome, with the aim of expressing clearly the Church’s faith, in continuity with the conciliar tradition (Nicaea 325, Constantinople 381, Ephesus 431).

A little later, a council was convened at Ephesus (449) under Dioscorus, Patriarch of Alexandria. Because of serious irregularities, pressure, and violence, this council was characterized by its opponents and by the Western tradition as the “Robber Council.” There Eutyches was restored and Flavian was condemned, while the reading of Leo’s Tome was not permitted, despite the relevant demands of the papal legates. Leo rejected the council’s decisions as uncanonical and called for a new, canonical examination of the case.

Leo’s “Tome”

The Tome is a Latin text—brief, yet theologically significant. Its central claim is that Jesus Christ is true God and true man: perfect in His divinity and perfect in His humanity, “with a rational soul and body.” The union of the two natures occurs “according to hypostasis” (kath’ hypostasin), that is, in the one hypostasis/person of the Son and Word of God, without abolishing either the divinity or the humanity. In this way, both the unity of Christ (not “two Christs”) and the integrity of the two natures (no confusion or change) are preserved.

In Orthodox terminology, what must be confessed is:

* one and the same Christ,

* one hypostasis/one person,

* two natures, which are distinguished with respect to their natural properties, yet are neither separated nor made independent, because they are united indivisibly and inseparably in the one hypostasis of the one Christ.

The Tome rejects, on the one hand, Nestorianizing tendencies of separation (as if there were two subjects of action), and, on the other hand, the confusion of the natures, which damages the soteriological truth of the faith. For, as the Fathers emphasize, “what is not assumed is not healed”: if Christ does not truly and fully assume human nature, then the human person is not healed. For this reason, the Church insists that Christ possesses a perfect human nature, without ceasing to be truly God.

Special care is also needed in the language concerning suffering: the very Son and Word of God truly suffered and was crucified according to His humanity (“he suffered in the flesh,” epathen sarki), while according to His divinity He remains impassible. Therefore, we do not speak of “someone else” who suffers and “someone else” who does not, but of the one Christ, whose sufferings truly belong to the one Person, according to the humanity He assumed.

Chalcedon (451) and the reception of the Tome

The Fourth Ecumenical Council was convened at Chalcedon in 451 by Emperor Marcian, with the participation of approximately 600–630 bishops. Leo did not attend in person, but was represented by papal legates. The Tome was read, examined, and accepted as in accord with the Church’s faith, and the well-known acclamation is also preserved: “Peter has spoken through Leo.”

The Council condemned the Eutychian confusion of the natures and deposed Dioscorus, formulating the Definition of Chalcedon: “one and the same Christ… acknowledged in two natures, without confusion, without change, without division, without separation.” The Definition is not a simple copy of the Tome, but a conciliar synthesis expressing the faith of the Church. Nevertheless, the Tome functioned as a powerful theological text of reference in the process that led to the conciliar definition.

Leo the Great is honored as a saint both in the West and in the East. His Tome remains a milestone in theological history, because it shows how the Church sought to express with precision the mystery of Christ: the undivided unity of His Person and the full truth of His two natures. The essential message is that Christology is not an abstract intellectual exercise, but relates directly to the mystery of salvation: Christ saves the human person because He is one and the same Son and Word of God, truly God and truly man. In His one hypostasis (the union according to hypostasis), the two natures remain united without confusion and without division, so that human existence may be truly healed and renewed.