Νηστεία της 29ης Αυγούστου - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Νηστεία της 29ης Αυγούστου

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Με αφορμή τη νηστεία της 29ης Αυγούστου, ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία τιμά την Αποτομή της Τιμίας Κεφαλής του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, παραθέτω ολόκληρο το αξιόλογο άρθρο του Καθηγητή Παναγιώτη Ι. Σκαλτσή, με τίτλο «Νηστεία και Εορτολόγιο».

Μέσα από αυτή την μελέτη παρουσιάζεται η ιστορική πορεία της νηστείας στη ζωή της Εκκλησίας: ποιες ήταν οι πανάρχαιες νηστείες που συνδέονται με την Αποστολική Παράδοση, πώς και πότε εμφανίσθηκαν οι άλλες περίοδοι αλλά και οι μεμονωμένες ημέρες νηστείας, ποια ήταν η πράξη της νηστείας κατά τους αρχαίους χρόνους, καθώς και ποιες διαφοροποιήσεις παρατηρούνται στις τοπικές Εκκλησίες και στα Μοναστηριακά Τυπικά.

Το άρθρο βοηθά τον αναγνώστη να κατανοήσει α) ότι η νηστεία δεν αποτελεί απλώς μια εξωτερική θρησκευτική συνήθεια, αλλά βαθιά εκκλησιαστική και ασκητική πράξη, συνδεδεμένη με το εορτολόγιο, τη λειτουργική παράδοση και την πνευματική προετοιμασία των πιστών, β) ότι μέσα στους αιώνες υπήρξαν διαφοροποιήσεις στα Μοναστηριακά Τυπικά και τοπικές Εκκλησιαστικές παραδόσεις, γ) ότι υπήρξαν και συζητήσεις για το αν πρέπει να επιμηκυνθούν ή να καταργηθούν κάποιες περίοδοι νηστειών.

***

Νηστεία καί Ἑορτολόγιο

Παναγιώτη Ἰ. Σκαλτσῆ, Ἀναπλ. Καθηγητῆ Α.Π.Θ.

Ἡ νηστεία ὡς ἀσκητική διαδικασία πανάρχαιη καί ἄθλημα γιά τήν ὑπέρβαση τῆς ἀλλοτρίωσης πού δημιουργοῦν στήν ψυχή τοῦ ἀνθρώπου τά πάθη καί οἱ κακίες ταυτίστηκε μέ συγκεκριμένες ἡμέρες τῆς ἑβδομάδος, ὅπως τήν Τετάρτη καί τήν Παρασκευή, καί συνδέθηκε τόσο μέ τήν προετοιμασία τῶν ὑποψηφίων γιά τό βάπτισμα, ὅσο καί μέ τά μεγάλα ἑορτολογικά γεγονότα τῆς Ἐκκλησίας μας.

Ἡ νηστεία Τετάρτης καί Παρασκευῆς μᾶς εἶναι γνωστή ἀπό τά τέλη τοῦ Α΄ μ.Χ. αἰῶνα ὡς διαδοχή σχετικῶν εἰδωλολατρικῶν ἐθίμων ἀλλά καί τῶν ἰουδαϊκῶν νηστίμων ἡμερῶν, τῆς Δευτέρας δηλαδή καί τῆς Πέμπτης. «Αἱ δέ νηστεῖαι ὑμῶν μή ἔστωσαν μετά τῶν ὑποκριτῶν νηστεύουσι γάρ Δευτέρα καί Πέμπτη, Ὑμεῖς δέ νηστεύσατε Τετράδα καί Παρασκευήν». Σύμφωνα μάλιστα μέ εἰδωλολατρικά ἔθιμα τῆς Ἀλεξάνδρειας τῆς Αἰγύπτου τήν Τετάρτη ἐτιμᾶτο ὁ θεός Ἑρμῆς καί τήν Παρασκευή ἡ θεά Ἀφροδίτη. Στίς ἡμέρες αὐτές οἱ χριστιανοί ἔδωσαν νέο περιεχόμενο συνδέοντάς τες μέ τό πάθος τοῦ Κυρίου. Ἡ Τετάρτη θεωρεῖται ὡς ἀρχή τοῦ Πάθους, ἐνῶ ἡ Παρασκευή ὡς ὁλοκλήρωσή του. «Τετράδα δέ καί Παρασκευήν προσέταξεν ἡμῖν νηστεύειν, τήν μέν διά τήν προδοσίαν, τήν δέ διά τό πάθος».

Ἡ νηστεία αὐτή φυλάσσεται καθ’ ὅλο τό ἔτος, «γιά νά θυμίζει στόν ἄνθρωπο τό γεγονός τῆς σωτηρίας». Ἔχει τόση σπουδαιότητα πού τίθεται στό ἴδιο ἐπίπεδο μέ τή νηστεία τῆς Μεγάλης Τεσ-σαρακοστῆς καί «εἴ τις ἐπίσκοπος, ἤ πρεσβύτερος, ἤ διάκονος, ἤ ὑποδιάκονος, ἤ ἀναγνώστης, ἤ ψάλτης, τήν ἁγίαν Τεσσαρακοστήν τοῦ Πάσχα οὐ νηστεύει, ἤ Τετράδα, ἤ Παρασκευή, καθαιρείσθω ἐκτός εἰ μή δι’ ἀσθένειαν σωματικήν ἐμποδίζοιτο».

Ἀπό τίς ἴδιες πηγές καί πρωτίστως ἀπό τή Διδαχή τῶν δώδεκα Ἀποστόλων πληροφορούμαστε καί γιά τήν προβαπτισματική νηστεία, ἡ ὁποία διαρκοῦσε μία ἤ δύο ἡμέρες. Ἡ ἐν λόγῳ νηστεία προβλεπόταν ὄχι μόνο γιά τόν βαπτιζόμενο, ἀλλά καί γιά ὅποιον ἄλλον ἤθελε νά νηστέψει. «Πρό δέ τοῦ βαπτίσματος προνηστευσάτω ὁ βαπτίζων καί ὁ βαπτιζόμενος καί εἴ τινες ἄλλοι δύνανται κελεύεις δέ νηστεῦσαι τόν βαπτιζόμενον πρό μιᾶς ἤ δύο». Ὡς πνευματική προετοιμασία ἡ νηστεία ὅσων προσήρχοντο στό βάπτισμα διαρκοῦσε καί περισσότερες ἡμέρες, ἕως καί δέκα. Ἡ σύνδεσή της μάλιστα μέ τήν τεσσαρακονθήμερη νηστεία τοῦ Κυρίου μετά τή βάπτισή Του παραπέμπει στή νηστεία τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς, οἱ ρίζες τῆς ὁποίας βρίσκονται ἀκριβῶς στήν προπασχάλεια ἀρχική προβαπτισματική νηστεία τῶν δύο ἤ τριῶν ἡμερῶν.

Ὡς βαπτισματική ἡμέρα τό Πάσχα συνδέθηκε ἀπό τόν β΄ καί γ΄ αἰῶνα μέ τήν νηστεία στήν ὁποία ἀναφερθήκαμε, τῆς μιᾶς δηλαδή ἤ τῶν δύο ἤ καί τῶν περισσοτέρων ἡμερῶν. Ἔτσι μιλοῦμε πλέον γιά τή νηστεία τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος, ἡ ὁποία ἀπό τό δεύτερο ἥμισυ τοῦ γ΄ αἰῶνα κατά τό πρότυπο τῆς νηστείας τοῦ Κυρίου ἐπεκτάθηκε καί δημιουργήθηκε ἡ πρό τοῦ Πάσχα τεσσαρακονθήμερος νηστεία. Τήν περίοδο αὐτή, κατά τόν 45ο κανόνα τῆς ἐν Λαοδικείᾳ Συνόδου, «τούς οὖν μέλλοντας φωτισθῆναι κατά τό μέγα σάββατον, δεῖ τήν πᾶσαν Τεσσαρακοστήν προκαθαίρεσθαι διά νηστείας καί ἀσκήσεως». Οἱ κατηχούμενοι δηλαδή μέλλοντες «μυστηρίοις προσιέναι» ἐπεδίδοντο σ’ αὐτήν τήν προεόρτιο κάθαρση.

Ὅσον ἀφορᾶ εἰδικότερα τή Μεγάλη Ἑβδομάδα ὑπῆρχε προτροπή νά τηρεῖται ἀπό ὅλους «μετά φόβου καί τρόμου» καί γιά ἕξι ἡμέρες ἕως τήν ἀλεκτοροφωνία τοῦ Μ. Σαββάτου πρός Κυριακή τοῦ Πάσχα. Ἡ νηστεία αὐτή τῆς Μ. Ἑβδομάδος προέβλεπε μόνο ψωμί, λάχανα καί ἁλάτι, Παρασκευή δέ καί Σάββατο οἱ πιστοί παρέμεναν ἄσιτοι.

Στό σημεῖο αὐτό θα πρέπει νά ἐπισημάνουμε ὅτι ἡ Μεγάλη Ἑβδομάδα εἶναι συμπληρωματική τῆς τεσσαρακονθήμερης νηστείας, ἡ ὁποία ξεκινᾶ ἀπό τήν Καθαρά Δευτέρα καί ὁλοκληρώνεται τήν Παρασκευή τῆς ΣΤ΄ Ἑβδομάδος τῶν νηστειῶν· «τήν ψυχωφελῆ πληρώσαντες Τεσσαρακοστήν καί τήν ἁγίαν ἑβδομάδα τοῦ πάθους σου αἰτοῦμεν κατιδεῖν φιλάνθρωπε» (Δοξαστικό τῶν Αἴνων Παρασκευῆς πρό τῶν Βαΐων). Ἡ διαμόρφωση τῆς πρό τοῦ Πάσχα λειτουργικῆς περιόδου ἔγινε σταδιακά, λαμβανομένων ὑπόψιν καί τῶν διχογνωμιῶν πού ὑπῆρχαν στούς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας, ὅσον ἀφορᾶ τόν ἀριθμό τῶν νηστίμων ἑβδομάδων, ἄν δηλαδή γιά συμβολικούς καθαρά λόγους θά εἷναι ἕξι, ἑπτά ἤ ὀκτώ. Σέ κάθε περίπτωση γύρω στόν ζ΄-η΄ αἰῶνα καί σέ μιά προσπάθεια διάκρισης ἀπό διάφορους αἱρετικούς, ὁριστικοποιεῖται ὁ προπασχάλιος νηστευτικός κύκλος τῶν ὀκτώ ἑβδομάδων. Στόν κύκλο αὐτό ἐντάσσονται:

α) ἡ ἑβδομάδα τῆς Τυροφάγου κατά τήν ὁποίαν ὑπάρχει ἀποχή ἀπό τό κρέας «εἰς προκαθάρσιον ἡμῶν καί πρός τήν ἁγίαν νηστείαν ἑτοιμασίαν».

β) οἱ ἕξι ἑβδομάδες τοῦ κυρίου μέρους τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς ὡς σύμβολο τῆς ἀποδεκάτωσης τοῦ χρόνου καί ἀναφορά στό ἑξαήμερον τῆς δημιουργίας, καί

γ) ἡ Μεγάλη Ἑβδομάδα πού παραπέμπει στήν ὄγδοη ἡμέρα καί στόν μέλλοντα αἰώνα· «Αὕτη οὖν ἐστί ἡ νηστεία τοῦ Κυρίου ἡμῶν τῶν τεσσαράκοντα ἡμερῶν, καί ἡ ἑβδομάς μετ’ αὐτήν τῶν ἁγίων παθῶν αὐτοῦ».

Μέ τόν ὅρο νηστεία τήν περιόδο τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς ἐννοεῖται προφανῶς μονοφαγία καί ξηροφαγία μετά τήν ἐνάτη καί τόν ἑσπερινό ὅλη τήν ἑβδομάδα ἐκτός Σαββάτου καί Κυριακῆς. Δέν εἶναι ὅμως παράξενο καί ἐκτός παραδόσεως τό γεγονός ὅτι στά λειτουργικά τυπικά πολλές φορές ἔχουμε διαφοροποιήσεις καί παραλλαγές. Ἔτσι π.χ. βλέπουμε ὅτι στά Τυπικά Κεχαριτωμένης, Παντοκράτορος, Μάμαντος καί Ἡλίου Βωμῶν τῆς Κων/λεως ἐπικρατοῦσε τό ἔθος «δύο ἐδεσμάτων, ἀμφοτέρων μετεχόντων ἐλαίου» κάθε Τρίτη καί Πέμπτη. Τήν ἑορτή τοῦ Εὐαγγελισμοῦ ἐπίσης ἀπό τούς Κανόνες ἐπιτρέπεται κατάλυση ἰχθύος ἔστω καί ἄν ἡ ἑορτή κατά τόν Ε΄ Κανόνα τοῦ Νικηφόρου Κων/λεως συνέπιπτε Μεγάλη Πέμπτη ἤ Μεγάλη Παρασκευή. Αὐτό ὅμως ἄλλαξε πρός τό τέλος τῆς βυζαντινῆς περιόδου, ὁπότε σύμφωνα μέ σχετικές μαρτυρίες «ἐάν δέ λάχῃ ὁ Εὐαγγελισμός ἔσω τῆς Μ. Ἑβδομάδος οὐκ ἐσθίομεν (ὀψάριον) εἰ μή μόνον ἔλαιον καί οἶνον, ἀλλ’ οὐδέ τῇ Μεγάλῃ Πέμπτῃ ἐσθίομεν ἔλαιον κατά τόν Ν΄ Κανόνα τῆς ἐν Λαοδικείᾳ Συνόδου». Στίς μέρες μας βεβαίως δέν ὑπάρχει τέτοιο θέμα λόγῳ τῆς διαφορᾶς τῶν ἡμερῶν παλαιοῦ καί νέου ἡμερολογίου. Ὡς πρός τήν ἰχθυοφαγία ἐπίσης κατά τήν Κυριακή τῶν Βαΐων, αὐτή δέν μαρτυρεῖται στά βυζαντινά μοναχικά Τυπικά, ἐκτός ἀπό τό Τυπικό τῆς Μονῆς Παντοκράτορος καί τή χρονική διδασκαλία τῆς Μονῆς τοῦ Στουδίου. Τή Μεγάλη Πέμπτη ἐπίσης ἀπό τόν Ν΄ Κανόνα τῆς Λαοδικείας καί τόν Θ΄ τῆς Πενθέκτης προβλέπεται, ὅπως καί γιά ὅλη τήν Τεσσαρακοστή, ξηροφαγία. Τά μοναχικά Τυπικά ὅμως ὁρίζουν καί κατάλυση ἐλαίου, ἐπειδή τήν ἡμέρα αὐτή ἑορτάζεται ἡ παράδοση τοῦ μυστηρίου τοῦ μυστικοῦ δείπνου καί τελεῖται «τελεία» θεία Λειτουργία, τοῦ Μεγάλου Βασιλείου.

Κατά μίμηση τῆς νηστείας πρό τοῦ Πάσχα καθιερώθηκε καί ἡ νηστεία τῶν Χριστουγέννων, στήν ἀρχή (4ο αἰῶνας) ὀλιγοήμερος, μέ τήν προτροπή νά φυλάσσεται, καί τεσσαρακονθήμερος ἀπό τόν ζ΄ αἰῶνα. Ὡς νηστεία τοῦ ἁγίου Φιλίππου χαρακτηρίζεται ἀπό τόν 29ο Κανόνα τοῦ πατριάρχου Κων/πόλεως Νικηφόρου τοῦ Ὁμολογητοῦ, προφανῶς διότι ἀρχίζει τήν ἑπομένη τῆς ἑορτῆς τοῦ ἁγίου Φιλίππου δηλ. τή 15η Νοεμβρίου. Ὁ ἅγιος ἀπόστολος Φίλιππος τιμᾶται τήν 14η Νοεμβρίου. Σύμφωνα μέ τά μοναχικά Τυπικά, τουλάχιστον στήν πλειοψηφία των, Τετάρτη καί Παρασκευή ὑπάρχει ξηροφαγία, ἐνῶ Δευτέρα, Τρίτη καί Πέμπη προβλέπεται κατάλυση οἴνου καί ἐλαίου. Ἡ ἰχθυοφαγία ἐπιτρέπεται μόνο τά Σαββατοκύριακα καί διαρκεῖ ἕως καί τήν 17η Δεκεμβίου. Καί τοῦτο προφανῶς γιά τήν τιμή τῆς πρό τῶν Χριστουγέννων «μεγάλης ἑβδομάδος». Ἄλλωστε κατά τόν Βαλσαμώνα (ιβ΄ αἰῶνα) τό ἀπαραίτητον αὐτῆς τῆς νηστείας διαρκοῦσε ἑπτά ἡμέρες χωρίς νά ἀπαγορεύεται τό τεσσαρακονθήμερο «πρό μέν ἑπτά ἡμερῶν... ἐξ ἀπαραιτήτου νηστεύειν καί ἐγκρατεύεσθαι... μία γάρ τεσσαρακονθήμερος νηστεία ἐστίν, ἡ τοῦ ἁγίου καί μεγάλου Πάσχα. Εἰ δέ τις καί πλέον τῶν ἑπτά ἡμερῶν νηστεύει... οὐ καταισχυνθήσεται».

Τό πῶς βεβαίως ἐπικράτησε καί ἡ πράξη τῆς ὁλοκλήρωσης τῆς ἰχθυοφαγίας κατά τήν ἑορτή τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος μᾶς εἶναι ἄγνωστο. Τό πρῶτο νομίζουμε εἶναι πιό κοντά στήν παράδοση καί τίς πληροφορίες πού μᾶς δίνουν οἱ πηγές. Ἰδιαιτερότητα ὑπάρχει καί ὅσον ἀφορᾶ τή νηστεία τῆς παραμονῆς τῶν Χριστουγέννων καί τῶν Φώτων. Ἔτσι ἐνῶ κατά κανόνα ὑπάρχει ξηροφαγία, ἐάν ἡ παραμονή αὐτῶν τῶν δύο ἑορτῶν τύχει Σάββατο ἤ Κυριακή τότε καταλύεται οἶνος καί ἔλαιον. Λόγῳ ὅμως τῆ θείας Λειτουργίας τοῦ Μεγάλου Βασιλείου τήν παραμονή τῶν ὡς ἄνω ἑορτῶν κάποια Τυπικά προβλέπουν κατάλυση οἴνου καί ἐλαίου ὁποιαδήποτε μέρα τῆς ἑβδομάδος. Τήν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας μαρτυρεῖται ἡ ἑξῆς διαφορετική τάξη: «Περί τῆς παραμονῆς τῶν Φώτων καί τῶν Χριστουγέννων ὅ,τι ἡμέρα τύχῃ νηστεύεται ἔλαιον καί ὀψάριον οὐκ ἐσθίεται, μόνο πίνεται οἶνος. Ἐάν δέ λάχῃ Σάββατον ἤ Κυριακή μετά τόν ἑσπερινόν ἐσθίομεν ἔλαιον καί πίνομεν οἶνον». Γιά τή νηστεία τῆς παραμονῆς τῶν Φώτων, πού εἶναι ἡ μόνη μέσα στό δωδεκαήμερο, λόγῳ τοῦ ἑορταστικοῦ κλίματος, θά πρέπει νά ἐπισημάνουμε ὅτι σχετίζεται μέ τό βάπτισμα τῶν κατηχουμένων καί ὄχι μέ τό Μέγα Ἁγιασμό. Σέ ἀντίθετη περίπτωση θά εἴχαμε νηστεία καί τήν προπαραμονή.

Ἔθος πράγματι παλαιό ἦταν νά προηγεῖται τῶν ἑορτῶν προπαρασκευαστική νηστεία ὡς πνευματική ἑτοιμασία τῶν χριστιανῶν. Σ’ αὐτή τήν παράδοση ἀναφέρεται καί ὁ Νίκων ὁ Μαυρορείτης τοῦ ια΄ αἰῶνα ἀπό τήν Ἀντιόχεια: «Πολλάς νηστείας, ἐπισημαίνει, οὐκ ἐκ παραδόσεως θείων κανόνων, ἀλλ’ ἐκ συνηθείας τινῶν καί ἐκ παραδόσεως εἴς τινας χώρας φυλάττεσθαι εὑρίσκομεν· οὐ κακῷ δέ λογισμῷ ἀλλά πίστει καί ἀγάπῃ τινῶν μεγάλων ἁγίων προαγωνιζομένων τῶν νηστευόντων, ἵνα καθαρῶς ταῖς ἑαυτῶν ἑορταῖς ὑπαντήσωσι».

Στή λογική αὐτή ἐντάσσεται καί ἡ λεγόμενη νηστεία τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, ἡ ὁποία ξεκινᾶ ἀπό τή Δευτέρα μετά τήν Κυριακή τῶν Ἁγίων Πάντων καί ὁλοκληρώνεται τήν 28η Ἰουνίου. Ἡ νηστεία αὐτή εἶναι παλαιότερη ἀπό αὐτή τῶν Χριστουγέννων, καί καταχρηστικῶς λέγεται σαρακοστή, καθόσον ἡ διάρκειά της ἐξαρτᾶται ἀπό τήν ἡμερομηνία τοῦ Πάσχα. Κατά τό Μέγα Ἀθανάσιο ἡ ἐν λόγῳ νηστεία ἄρχιζε ἀμέσως μετά τήν Πεντησκοστή καί διαρκοῦσε μία ἑβδομάδα. Σύμφωνα μέ τίς Διαταγές τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων μεσολαβοῦσε μία ἑβδομάδα ἀνέσεως καί εὐφροσύνης, μετά τήν Πεντηκοστή «ἐπί τῇ τοῦ Θεοῦ δωρεᾷ», καί ἀκολουθοῦσε νηστεία μίας ἑβδομάδος. Ἡ νηστεία αὐτή σχετιζόταν μέ τήν Πεντηκοστή «ἐπειδή οἱ Ἀπόστολοι κατ’ αὐτήν ἔκαμαν ἀρχήν τοῦ κηρύγματος. Διά τοῦτο καί αἱ μετά τήν Πεντηκοστήν ἡμέραι ἦσαν ὑπό τῶν χριστιανῶν ἀφιερωμέναι εἰς τούς Ἀποστόλους καί τό ἔργο των».

Γιά τήν ἐξελιχθεῖσα σέ νηστεία τῶν Ἀποστόλων μεθεόρτιο νηστεία τῆς Πεντηκοστῆς γίνεται ἰδιαίτερος λόγος καί σέ κείμενα τοῦ ζ΄ αἰῶνα. Ὁ Ἀναστάσιος Σιναΐτης π.χ. μᾶς πληροφορεῖ ὅτι ἡ νηστεία αὐτή παρατεινόταν ἕως τήν ἑορτή τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου, ἑνώνοντας κατά κάποιον τρόπο τίς νηστευτικές περιόδους αὐτῶν τῶν ἑορτῶν. Ἐξεκόπη ὅμως «τό μέν διά τό παρεμπίπτειν ταῖς ἐθνικαῖς νηστείαις, ἤγουν Ἀρμενίων, Ἰακωβιτῶν, Νεστοριανῶν, ἔτι δέ πολλάκις καί Ἰσμαηλιτῶν, τό δέ ὡς ἔμοιγε καταφαίνεται, καί διά τήν ὀλιγωρίαν καί τό ἀπρόθυμον τῶν ἀνθρώπων». Κατά τόν Βαλσαμώνα ἡ ἑορτή τῶν ἁγίων Ἀποστόλων καί ἡ σχετική πρό αὐτῆς νηστεία συνδέονται μέ τήν ἑορτή τῶν Ἑβδομάδων τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης «ἥτις ἑορτάζετο τήν Πεντηκοστήν ἡμέραν ἀπό τοῦ Πάσχα, εἰς ἀνάμνησιν τῆς παραδόσεως ὑπό τοῦ Θεοῦ εἰς τόν Μωϋσέα τῶν Δέκα Ἐντολῶν ἐπί τοῦ Σινᾶ καί πρός δοξολογίαν τοῦ Θεοῦ <ἐπί τῷ ἀμητῷ> ἤτοι διά τόν θερισμόν τῶν δημητριακῶν καρπῶν».

Ὅσον ἀφορᾶ τή δίαιτα τῆς ὡς ἄνω νηστείας κάποια Τυπικά, τά ἀρχαιότερα, προβλέπουν ξηροφαγία Δευτέρα, Τετάρτη καί Παρασκευή, κατάλυση οἴνου καί ἐλαίου τήν Τρίτη καί τήν Πέμπτη καί ἰχθύος τό Σάββατο καί τήν Κυριακή. Σύμφωνα ὅμως μέ τό Τυπικό τῆς Μονῆς Στουδίου «εἰς τήν Τεσσαρακοστήν τῶν ἁγίων Ἀποστόλων ἰχθύας καί ὠόν καί τυρόν οὐκ ἐσθίομεν, πλήν τῶν ἡμερῶν, ἐν αἷς ὥρας οὐ ψάλλομεν». Τό Σαββατοκύριακο, σύμφωνα μέ τό ἐν λόγῳ Τυπικό, σχολάζουν οἱ Ὧρες καί ὡς ἐκ τούτου ὑπάρχει κατάλυση κρέατος, τυροῦ καί ᾠῶν. Ἰσχύει ὅ,τι καί στήν τεσσαρακοστή τοῦ ἁγίου Φιλίππου (Χριστουγέννων) μέ τή διαφορά ὅτι στή νηστεία τῶν Ἀποστόλων παρατίθεντο δύο τράπεζες, τήν ἕβδομη ὥρα τῆς ἡμέρας καί ἀμέσως μετά τόν Ἑσπερινό, ἐνῶ στήν τῶν Χριστουγέννων μία μετά τόν Ἑσπερινό.

Ἀπό τόν θ΄ αἰῶνα μᾶς εἶναι γνωστή καί ἡ νηστεία τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου, ἡ ὁποία παραδόξως ἐλλείπει ἀπό τά παλαιά Τυπικά τῆς Κων/λεως, τῶν Ἱεροσολύμων καί τοῦ Ἁγίου Ὄρους. Μαρτυρεῖται μόνο ἀπό τό Τυπικό τῆς Μονῆς τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ (Μεσσήνης, κάτω Ἰταλίας) καί ἐτηρεῖτο, ὅπως φαίνεται, στήν κοσμική-ἀσματική Λατρεία καί στά Μοναστήρια τοῦ Ὀλύμπου τῆς Βιθυνίας. Στή διάδοση αὐτῆς τῆς νηστείας στήν Ἀντιόχεια συνέβαλε τά μέγιστα ὁ μοναχός Νίκων Μαυρορείτης, παρά τίς ἀντιδράσεις ἀπό μοναχικούς κύκλους. Ἠ πατριαρχική δέ Σύνοδος τοῦ 1105 ἐπί Νικολάου Γ΄ Γραμματικοῦ ἐπέβαλλε ὡς κανονική τή νηστεία τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου.

Τήν ἴδια ἐποχή ὁ Ἀναστάσιος ἐπίσκοπος Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης ἐπισημαίνει ὅτι «ἡ πρό τῆς Κοιμήσεως τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου νηστεία παραδεδομένη ἐστίν ἐξ ἁγίων πατέρων καί θείων πατριαρχῶν, καί ἐντίμως ταύτην φυλάττουσι πᾶσαι αἱ πόλεις καί χῶραι τῶν Ὀρθοδόξων, ἐξαιρέτως δέ ἡ μεγαλόπολις καί εὐδαίμων Κωνσταντινούπολις καί ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία». Ἐπικράτησε πλέον ἡ ἐν λόγῳ νηστεία, ἀφοῦ μ’ αὐτήν συνενώθηκε καί ἡ νηστεία τῆς Μεταμορφώσεως, μιᾶς ἑορτῆς πού καθιερώθηκε τόν θ΄ αἰώνα καί ἑορταζόταν ὀκτώ ἡμέρες στό Ἱεροσολυμιτικό τυπικό καί τέσσερεις στό Στουδιτικό. Ἐπειδή ὅμως κάποιοι παρέτειναν τήν κρεωφαγία πού προβλεπόταν γιά τήν ἡμέρα τῆς Μεταμορφώσεως ὡς δεσποτικῆς ἑορτῆς, ὁ Λέων ὁ Σοφός ἕνωσε τίς δύο νηστεῖες, κατέλυσε ἐνθέσμως τήν μεθεόρτια κρεωφαγία καί ὅρισε «ὅλη ἡ νηστεία τῶν δεκαπέντε ἡμερῶν» νά φυλάσσεται ἀπό ὅλους καί καθαρῶς νά νηστεύεται.

Ἀναφέραμε ἤδη τή νηστεία Τετάρτης καί Παρασκευῆς, τήν προβαπτισματική νηστεία καί τή νήστιμο περίοδο τῶν μεγάλων ἑορτῶν Πάσχα, Χριστουγέννων, ἁγίων Ἀποστόλων καί Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου σέ συνδυασμό μέ τή νηστεία τῆς Μεταμορφώσεως. Ὑπάρχουν ὅμως καί ἄλλες νηστεῖες μονοήμερες ἤ πολυήμερες μέ ξεχωριστό λειτουργικό ἐνδιαφέρον. Μνημονεύουμε πρῶτα τήν ἑορτή τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ ἡ ὁποία ἐπέχει τά δίκαια τῆς Μ. Παρασκευῆς. Κατά τόν μοναχό Νίκωνα τό Μαυρορείτη ὑπῆρχε στήν Ἀντιόχεια νηστεία τόσο κατά τήν ἴδια μέρα, ὅσο καί προεορτίως. Σύμφωνα μέ ἄλλη μαρτυρία ἡ νηστεία, αὐστηρή μάλιστα, περιορίζεται κατά τήν ἡμέρα τῆς Ὑψώσεως κατά τήν ὁποία «οὔτε τυρόν ἐσθίομεν, οὔτε ἰχθύας». Ἡ τρίτη πηγή τοῦ ια΄/ιβ΄ αἰῶνα μᾶς πληροφορεῖ περί καταλύσεως εἰς πάντα κατά τήν ἑορτή τῆς Ὑψώσεως «καί ἕως οὗ ἀποδοθῇ ἡ ἑορτή καταλύομεν τήν νηστείαν εἰς ἔλαιον καί οἶνον». Αὐτό πού ἐπικρατεῖ ἀπό τήν ἐποχή τῆς Τουρκοκρατίας ἕως καί σήμερα παντοῦ εἶναι ἡ αὐστηρή νηστεία καί κατάλυση οἴνου καί ἐλαίου ἐάν τύχει ἡ ἑορτή ἡμέρα Σάββατο καί Κυριακή.

Ἡ δεύτερη, ἁγιολογική αὐτή τή φορά, ἑορτή κατά τήν ὁποία προβλέπεται νηστεία εἷναι ἡ μνήμη τῆς ἀποτομῆς τῆς τιμίας κεφαλῆς Ἰωάννου τοῦ Προδρόμου (29 Αὐγούστου). Στό Στουδιτικό Τυπικό δέν ὑπῆρχε νηστεία τήν ἡμέρα αὐτή, διότι ἡ ἑορτή ἐθεωρεῖτο μεγάλη, ἡ δέ Μονή Στουδίου ἦταν ἀφιερωμένη στόν Τίμιο Πρόδρομο60. Καί τό Τυπικό τοῦ ἁγίου Σάββα προβλέπει ὅτι «ᾗ ἄν ἡμέρᾳ τύχῃ ἡ σεβάσμιος αὕτη ἑορτή, εἴτε Κυριακῇ, εἴτε Σαββάτῳ, τυρόν ἤ ᾠόν ἤ ἰχθύν οὐκ ἐσθίομεν, εἰ μή μόνον ἔλαιον καί οἶνον εὐχαριστοῦντες Χριστόν τόν Θεόν». Ὅ,τι ἰσχύει σήμερα, δηλαδή ἡ ἀποχή ἀπό κάθε τροφή, εἶναι τῆς περιόδου τῆς Τουρκοκρατίας ἔθος. Καταγράφεται δέ καί στό ἰσχύον Τυπικόν τῆς τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκλησίας, τό Τυπικό τοῦ Γ. Βιολάκη, ὅπου σημειώνονται τά ἑξῆς: «Ἐν τῇ πανσέπτῳ ταύτῃ ἑορτῇ, φερούσῃ τά ἴσα τῆς ἁγίας καί Μ. Παρασκευῆς, τελοῦμεν νηστείαν, μόνον δέ ἄν συμπέσῃ ἐν Σαββάτῳ ἤ Κυριακῇ, γίνεται κατάλυσις οἴνου καί ἐλαίου» (σ.76).

Μέσα ἀπό τήν ποικιλία τῶν περιπτώσεων, ὅσον ἀφορᾶ τή νηστεία τοῦ ἑορτολογίου τῆς Ἐκκλησίας μας, ἀναδεικνύεται ὁ πλοῦτος τῆς λειτουργικῆς μας παράδοσης καί ἡ ὡραιότητα τοῦ πνευματικοῦ αὐτοῦ ὅπλου γιά τήν κάθαρση τῶν παθῶν, τό φωτισμό τοῦ νοῦ καί τή βίωση τῶν μεγάλων νοημάτων, πού πηγάζουν ἀπό τίς ἑορτές. Ἡ κάθε μία καί ὅλες μαζί φέρνουν στή ζωή μας τήν ἀλήθεια τοῦ μυστηρίου τοῦ Χριστοῦ καί μᾶς καλοῦν νά γίνομε μέτοχοί του. Νά πανηγυρίζουμε θεοπρεπῶς τήν ἐν Χριστῷ σωτηρία μας καί νά ἐκγυμνάζουμε τήν ψυχή καί τό σῶμα μας μέ τό ἄθλημα τῆς νηστείας. Ἡ ἄσκηση αὐτή μᾶς βοηθᾶ ὥστε «ἑαυτόν τῷ Θεῷ προσοικειῶσαι...καί μή δουλοῦσθαι πάθεσι». Ἀνοίγει τόν δρόμο γιά τήν πραγματική ἐλευθερία, δικαιοσύνη καί ἀγάπη. Μᾶς φέρνει πιό κοντά στόν δρόμο πού ὁδηγεῖ στήν αὐτογνωσία, τήν κοινωνία μέ τόν συνάνθρωπο καί τή μυστική μέ τόν Θεό ἕνωσή μας.

(Νηστεία καί Ἑορτολόγιο, Παναγιώτης Ἰ. Σκαλτσῆς, Ἀναπληρωτής Καθηγητής Α.Π.Θ.

Περιοδικόν Η ΟΔΟΣ, Φύλλο 25, 2012, Ἔκδοση Ἰερᾶς Μητροπόλεως Ρόδου)

***

On the occasion of the fast of August 29, the day on which the Church commemorates the Beheading of the Precious Head of Saint John the Forerunner, I present in full the valuable article by Professor Panagiotis I. Skaltsis, entitled “Fasting and the Church Calendar.”

Through this study, the historical course of fasting in the life of the Church is presented: which were the ancient fasts connected with Apostolic Tradition; how and when the other fasting periods, as well as individual fasting days, appeared; what the practice of fasting was in ancient times; and what variations existed in local Churches and Monastic Typika.

The article helps the reader understand:

a) that fasting is not simply an outward religious custom, but a deeply ecclesiastical and ascetic practice, connected with the Church calendar, liturgical tradition, and the spiritual preparation of the faithful;

b) that through the centuries there were variations in Monastic Typika and local ecclesiastical traditions;

c) that there were also discussions about whether certain fasting periods should be extended or abolished.

***

Fasting and the Church Calendar

By Panagiotis I. Skaltsis,

Associate Professor, Aristotle University of Thessaloniki

Fasting, as an ancient ascetic practice and a spiritual struggle for overcoming the alienation produced in the human soul by passions and vices, became associated with specific days of the week, such as Wednesday and Friday. It was also connected both with the preparation of candidates for baptism and with the great festal events of our Church calendar.

The fast of Wednesday and Friday is known to us from the end of the first century A.D. as a continuation of certain pagan customs, but also as a replacement for the Jewish fasting days, namely Monday and Thursday: “But let not your fasts be with the hypocrites, for they fast on Monday and Thursday; rather, you should fast on Wednesday and Friday.” According to pagan customs in Alexandria of Egypt, the god Hermes was honored on Wednesday and the goddess Aphrodite on Friday. Christians gave new meaning to these days by connecting them with the Passion of the Lord. Wednesday is regarded as the beginning of the Passion, while Friday is regarded as its completion: “He commanded us to fast on Wednesday and Friday, the one because of the betrayal, the other because of the Passion.”

This fast is observed throughout the whole year “in order to remind man of the event of salvation.” It has such importance that it is placed on the same level as the fast of Great Lent: “If any bishop, presbyter, deacon, subdeacon, reader, or chanter does not fast during the holy Lent of Pascha, or on Wednesday or Friday, let him be deposed, unless he is prevented by bodily illness.”

From the same sources, and especially from the Didache of the Twelve Apostles, we also learn about the pre-baptismal fast, which lasted one or two days. This fast was prescribed not only for the person being baptized, but also for anyone else who wished to fast: “Before baptism, let the one baptizing and the one being baptized fast beforehand, and any others who are able; and you shall command the one being baptized to fast for one or two days beforehand.” As spiritual preparation, the fast of those approaching baptism could last more days, even up to ten. Its connection with the forty-day fast of the Lord after His baptism points to the fast of Great Lent, whose roots are found precisely in the original pre-Paschal pre-baptismal fast of two or three days.

As a baptismal day, Pascha became connected from the second and third centuries with the fast mentioned above, that is, the fast of one, two, or even more days. Thus, we now speak of the fast of Holy Week, which, from the second half of the third century, was expanded according to the model of the Lord’s fast, and the forty-day fast before Pascha was formed. During this period, according to the 45th canon of the Council of Laodicea, “those who are about to be illumined on Great Saturday must be purified beforehand throughout the whole of Lent through fasting and ascetic practice.” In other words, the catechumens who were about to approach the Mysteries devoted themselves to this pre-festal purification.

More specifically, regarding Holy Week, there was an exhortation that it be observed by all “with fear and trembling” for six days, until the cockcrow from Great Saturday to the Sunday of Pascha. This fast of Holy Week allowed only bread, vegetables, and salt, while on Friday and Saturday the faithful remained without food.

At this point, it should be noted that Holy Week is supplementary to the forty-day fast, which begins on Clean Monday and ends on the Friday of the Sixth Week of the fasts: “Having completed the soul-profiting Forty Days, we ask to behold the holy week of Your Passion, O Lover of mankind” — Doxastikon of the Praises on the Friday before Palm Sunday. The formation of the liturgical period before Pascha took place gradually, taking into account the disagreements that existed within the Church concerning the number of fasting weeks, namely whether, for purely symbolic reasons, they should be six, seven, or eight. In any case, around the seventh to eighth century, and in an effort to distinguish the Church’s practice from various heretics, the pre-Paschal fasting cycle of eight weeks was finalized. This cycle includes:

a) the week of Cheesefare, during which there is abstinence from meat “as a preliminary purification for us and as preparation for the holy fast”;

b) the six weeks of the main part of Great Lent, as a symbol of the tithe of time and as a reference to the six days of creation;

and c) Holy Week, which points to the eighth day and the age to come: “This, then, is the fast of our Lord of the forty days, and the week after it is that of His holy Passion.”

By the term fasting during the period of Great Lent, what is obviously meant is one meal a day and dry eating after the ninth hour and Vespers throughout the week, except on Saturday and Sunday. It is not, however, strange or outside tradition that in the liturgical Typika we often find differences and variations. Thus, for example, in the Typika of Kecharitomene, Pantokrator, Mamas, and Heliou Bomon of Constantinople, the custom prevailed of “two dishes, both containing oil” every Tuesday and Thursday. Also, on the feast of the Annunciation, the canons permit the eating of fish, even if the feast, according to the Fifth Canon of Nikephoros of Constantinople, fell on Great Thursday or Great Friday. This, however, changed toward the end of the Byzantine period, when, according to related testimonies, “if the Annunciation falls within Holy Week, we do not eat fish, but only oil and wine; nor do we eat oil on Great Thursday, according to the Fiftieth Canon of the Council of Laodicea.” In our days, of course, this issue does not arise because of the difference between the Old and New Calendars. As for the eating of fish on Palm Sunday, this is not attested in the Byzantine monastic Typika, except in the Typikon of the Monastery of Pantokrator and in the chronological instruction of the Monastery of Stoudios. On Great Thursday as well, the Fiftieth Canon of Laodicea and the Ninth Canon of the Quinisext Council prescribe dry eating, as for the whole of Lent. The monastic Typika, however, also prescribe the use of oil, because on that day the institution of the mystery of the Mystical Supper is celebrated and a “complete” Divine Liturgy, that of Saint Basil the Great, is served.

In imitation of the fast before Pascha, the fast of Christmas was also established. At first, in the fourth century, it lasted only a few days and was observed by exhortation; from the seventh century onward, it became a forty-day fast. It is described as the fast of Saint Philip by the 29th Canon of Nikephoros the Confessor, Patriarch of Constantinople, evidently because it begins on the day after the feast of Saint Philip, that is, on November 15. The holy Apostle Philip is commemorated on November 14. According to the monastic Typika, at least in the majority of them, there is dry eating on Wednesday and Friday, while on Monday, Tuesday, and Thursday the use of wine and oil is permitted. Fish is permitted only on Saturdays and Sundays, and this continues until December 17. This is evidently in honor of the “great week” before Christmas. Besides, according to Balsamon in the twelfth century, the essential part of this fast lasted seven days, without the forty-day fast being forbidden: “For seven days before, one must necessarily fast and practice abstinence… for there is one forty-day fast, that of holy and great Pascha. But if someone fasts for more than seven days… he will not be put to shame.”

How the practice arose of ending the eating of fish on the feast of Saint Spyridon is unknown to us. We think that the first practice is closer to the tradition and to the information given to us by the sources. There is also a special feature concerning the fast on the eve of Christmas and Theophany. Thus, while as a rule there is dry eating, if the eve of these two feasts falls on a Saturday or Sunday, wine and oil are permitted. However, because of the Divine Liturgy of Saint Basil the Great on the eve of the above feasts, some Typika prescribe the use of wine and oil on any day of the week. During the period of Ottoman rule, the following different order is attested: “Concerning the eve of Theophany and Christmas, whatever day it may fall on, it is kept as a fast; oil and fish are not eaten, only wine is drunk. But if it falls on Saturday or Sunday, after Vespers we eat oil and drink wine.” Regarding the fast on the eve of Theophany, which is the only fast within the Twelve Days because of the festive character of that period, it should be pointed out that it is connected with the baptism of the catechumens and not with the Great Blessing of the Waters. Otherwise, we would also have a fast on the day before the eve.

It was indeed an old custom for a preparatory fast to precede feasts as spiritual preparation for Christians. Nikon of the Black Mountain, from eleventh-century Antioch, also refers to this tradition: “We find many fasts,” he notes, “observed not from the tradition of divine canons, but from the custom of certain people and from tradition in certain lands; not with an evil intention, but in faith and love, with those fasting striving beforehand in honor of certain great saints, so that they may meet their feasts in purity.”

The so-called fast of the Holy Apostles also belongs to this logic. It begins on the Monday after the Sunday of All Saints and ends on June 28. This fast is older than the Christmas fast, and it is called a “Lent” only in a loose sense, since its duration depends on the date of Pascha. According to Athanasius the Great, this fast began immediately after Pentecost and lasted one week. According to the Apostolic Constitutions, after Pentecost there was one week of relaxation and joy “because of the gift of God,” and then a fast of one week followed. This fast was related to Pentecost “because during it the Apostles made the beginning of their preaching. For this reason, the days after Pentecost were dedicated by Christians to the Apostles and to their work.”

There is special mention in seventh-century texts of the post-festal fast of Pentecost, which developed into the fast of the Apostles. Anastasios of Sinai, for example, informs us that this fast was extended until the feast of the Dormition of the Theotokos, in a certain way joining the fasting periods of these feasts. It was cut short, however, “partly because it coincided with the foreign fasts, that is, those of the Armenians, Jacobites, Nestorians, and often also the Ishmaelites; and partly, as it seems to me, because of the negligence and lack of zeal of people.” According to Balsamon, the feast of the Holy Apostles and the fast before it are connected with the Feast of Weeks of the Old Testament, “which was celebrated on the fiftieth day from Pascha, in remembrance of the giving by God to Moses of the Ten Commandments on Sinai, and for the glorification of God for the harvest, that is, for the reaping of the grain.”

As for the diet of the above-mentioned fast, some Typika, the older ones, prescribe dry eating on Monday, Wednesday, and Friday; the use of wine and oil on Tuesday and Thursday; and fish on Saturday and Sunday. According to the Typikon of the Monastery of Stoudios, however, “during the Lent of the Holy Apostles we do not eat fish, eggs, or cheese, except on the days on which we do not chant the Hours.” On Saturday and Sunday, according to this Typikon, the Hours are not observed, and for this reason there is permission to eat meat, cheese, and eggs. The same applies as in the Lent of Saint Philip, that is, the Christmas fast, with the difference that during the fast of the Apostles two meals were served, one at the seventh hour of the day and one immediately after Vespers, whereas during the Christmas fast there was one meal after Vespers.

From the ninth century we also know of the fast of the Dormition of the Theotokos, which, paradoxically, is absent from the old Typika of Constantinople, Jerusalem, and the Holy Mountain. It is attested only by the Typikon of the Monastery of Christ the Savior in Messina, southern Italy, and it seems to have been observed in the secular, or asmatic, worship and in the monasteries of Olympus in Bithynia. The monk Nikon of the Black Mountain contributed greatly to the spread of this fast in Antioch, despite opposition from monastic circles. The patriarchal Synod of 1105, under Nicholas III Grammatikos, imposed the fast of the Dormition of the Theotokos as canonical.

At the same time, Anastasios, bishop of Caesarea in Palestine, points out that “the fast before the Dormition of the Most Holy Theotokos has been handed down by the holy fathers and divine patriarchs, and all the cities and lands of the Orthodox observe it with honor, especially the great and prosperous city of Constantinople and the Great Church.” This fast eventually prevailed, after the fast of the Transfiguration was joined to it. The Transfiguration was a feast established in the ninth century and was celebrated for eight days in the Jerusalem Typikon and for four days in the Studite Typikon. However, because some people extended the permission to eat meat, which was prescribed for the day of the Transfiguration as a feast of the Lord, Leo the Wise united the two fasts, lawfully abolished the post-festal eating of meat, and decreed that “the entire fast of fifteen days” should be observed by all and kept with purity.

We have already mentioned the fast of Wednesday and Friday, the pre-baptismal fast, and the fasting period of the great feasts of Pascha, Christmas, the Holy Apostles, and the Dormition of the Theotokos, together with the fast of the Transfiguration. There are, however, other one-day or many-day fasts with special liturgical interest. We mention first the feast of the Exaltation of the Precious Cross, which holds the same status as Great Friday. According to the monk Nikon of the Black Mountain, in Antioch there was a fast both on the day itself and before the feast. According to another testimony, the fast, a strict one in fact, is limited to the day of the Exaltation, on which “we eat neither cheese nor fish.” A third source from the eleventh or twelfth century informs us of complete permission to eat all foods on the feast of the Exaltation, “and until the feast is given leave-taking, we relax the fast with oil and wine.” What has prevailed everywhere from the period of Ottoman rule until today is strict fasting, with permission for wine and oil if the feast falls on a Saturday or Sunday.

The second feast, this time hagiological, on which fasting is prescribed is the commemoration of the Beheading of the Precious Head of John the Forerunner, on August 29. In the Studite Typikon there was no fast on this day, because the feast was regarded as great, and the Monastery of Stoudios was dedicated to the Honorable Forerunner. The Typikon of Saint Sabbas also prescribes that “on whatever day this venerable feast may fall, whether Sunday or Saturday, we do not eat cheese, eggs, or fish, but only oil and wine, giving thanks to Christ our God.” What is observed today, namely abstinence from every kind of food, is a custom from the period of Ottoman rule. It is also recorded in the current Typikon of the Great Church of Christ, the Typikon of G. Violakis, where the following is noted: “On this most venerable feast, which bears the same character as holy and Great Friday, we observe a fast; only if it falls on Saturday or Sunday is there permission for wine and oil” (p. 76).

Through the variety of cases concerning fasting in the calendar of our Church, the richness of our liturgical tradition is revealed, along with the beauty of this spiritual weapon for the purification of the passions, the illumination of the mind, and the experience of the great meanings that flow from the feasts. Each feast, and all of them together, bring into our life the truth of the mystery of Christ and call us to become participants in it: to celebrate our salvation in Christ in a manner worthy of God, and to train our soul and body through the contest of fasting. This ascetic practice helps us “to draw ourselves near to God… and not to be enslaved to the passions.” It opens the way to true freedom, justice, and love. It brings us closer to the path that leads to self-knowledge, communion with our fellow human beings, and our mystical union with God.

(Fasting and the Church Calendar, Panagiotis I. Skaltsis, Associate Professor, Aristotle University of Thessaloniki. Journal Η ΟΔΟΣ, Issue 25, 2012, published by the Holy Metropolis of Rhodes.)