Η Οδύσσεια του σπουδαίου αυτού έπους - Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

Η Οδύσσεια του σπουδαίου αυτού έπους

Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

            Με την «Οδύσσεια», όπως την αντελήφθη και την επέδειξε πρόσφατα κινηματογραφικά ο Βρετανός σκηνοθέτης και παραγωγός Κρίστοφερ Νόλαν, προστέθηκε ένα ακόμη επεισόδιο στο ταξίδι μέσα στον χρόνο του αριστουργηματικού αυτού έπους. Η ταινία έχει μεγάλη εισπρακτική επιτυχία και εντυπωσιάζει η ανταπόκριση που έχει στο διεθνές φιλοθεάμον και βιβλιόφιλο κοινό.

Ενδεικτικά αναφέρεται ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο οι πωλήσεις της Οδύσσειας εκτοξεύθηκαν κατά 1400% (!!!) στις πρώτες τέσσερις εβδομάδες του Ιουλίου, λίγες ημέρες μετά την εμφάνιση του κινηματογραφικού έργου στις αίθουσες, έναντι των αντιστοίχων ημερών του προηγουμένου έτους. Στις ΗΠΑ υπήρξε αντιστοίχως αύξηση των πωλήσεων του βιβλίου κατά 76%. Στη Γαλλία και στο ίδιο διάστημα υπήρξε αύξηση κατά 300% και όπως δήλωσαν οι υπεύθυνοι των μεγάλων εκδοτικών οίκων της για το φθινόπωρο έχουν προγραμματίσει διάφορες εκδόσεις της Οδύσσειας, από βιβλία τσέπης των οκτώ Ευρώ, έως πολυτελείς εκδόσεις των 45 Ευρώ και άνω. Οι μεταφράσεις των εν λόγω βιβλίων θα είναι από κλασσικές, όπως του φιλέλληνα και ελληνιστού Βίκτωρος Μπεράρ (1864-1931) έως και σύγχρονων μεταφραστών. Στην Ελλάδα πέραν της αύξησης της ζήτησης της Οδύσσειας στα βιβλιοπωλεία παρατηρήθηκε και μία άμεση αύξηση 18% στις εβδομαδιαίες κρατήσεις στη χώρα μας, με αιχμή το νησί των Φαιάκων, την Κέρκυρα, η οποία γνώρισε άνοδο 28% στις κρατήσεις χώρων διαμονής. 

Επί της ουσίας και ως προς τις κριτικές για την ταινία του Νόλαν υπήρξαν πολλές και σε διάφορες χώρες. Σε μια γενική άποψη ο Γιάννης Ζουμπουλάκης σημείωσε πως « ο Κρίστοφερ Νόλαν με αυτή την κινηματογραφική μεταφορά θέλησε να γράψει τον δικό του επίλογο πάνω στη σχέση του κινηματογράφου, ή γενικότερα του οπτικοακουστικού θεάματος με την Οδύσσεια του Ομήρου». Την ίδια περίπου σκέψη εκφράζει και η διδάσκουσα στο Τμήμα Κλασσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ (ΗΠΑ) Πολύβια Παραρά: « Η Οδύσσεια (του Νόλαν)   παύει να λειτουργεί ως το έπος  που αναδεικνύει την ελευθερία, την αυτονομία, την πολιτική συγκρότηση και το αξιακό σύστημα των Ελλήνων και μετατρέπεται σε ένα αφήγημα προσαρμοσμένο στις ευαισθησίες και στις αναζητήσεις του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού».

Ενδιαφέρουσα και η άποψη του Γάλλου πολιτικού και φιλοσόφου Λυκ Φερί για την ταινία του Νόλαν: «Μπορεί κάποιος να αναζητεί να επικαιροποιήσει και να εκσυγχρονίσει την Οδύσσεια για να την καταστήσει πιο “σέξι”, προβάλλοντας την “διαφορετικότητα” στην κατανομή των ρόλων στους ηθοποιούς. Επιδιώκεται να συνδεθεί η ταινία στην ελληνική κοσμολογία, η οποία όμως δεν είναι πλέον η δική μας (της Δύσης). Η ελληνική κοσμολογία είναι περισσότερο πολύτιμη (για την ανθρωπότητα…)».   Στην κατανομή των ρόλων υπήρξε αντίδραση και από τον σκηνοθέτη Γιάννη Σμαραγδή, ο οποίος είπε πως το Χόλιγουντ επιβάλλει οι ταινίες που μπορούν να προκριθούν και να διακριθούν με βραβεία είναι αυτές που συμπεριλαμβάνουν συμπεριλήψεις της μαύρης φυλής και της γουόκ ατζέντας.

Ενδιαφέρουσα είναι η κριτική και η συμβουλή της Βρετανίδας – Αμερικανίδας ελληνίστριας και καθηγήτριας Κλασσικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια Έμιλι Ουίλσον. Στο London Review of Books η Ουίλσον έγραψε: «Αυτή η “Οδύσσεια” διαθέτει τον γνώριμο συνδυασμό μεγαλομανίας και επιφανειακότητας, που χαρακτηρίζει το έργο του Νόλαν…»  και ουσιαστικά απορρίπτοντάς την επιλέγει: «Ίσως αντί να δείτε την ταινία θα ήταν καλύτερο να επιστρέψετε στο ίδιο το ποίημα, είτε στο πρωτότυπο, είτε σε οποιαδήποτε σύγχρονη μετάφραση. Είναι ωραίο να πηγαίνεις σινεμά, να τρως ποπ κορν και να βλέπεις σπουδαίους ηθοποιούς να ερμηνεύουν. Αλλά, όπως συμβαίνει τόσο συχνά, το βιβλίο είναι πολύ καλύτερο από οποιαδήποτε ταινία».

Μέσα στις πολλές αρνητικές κριτικές για την ταινία υπήρξε και μία διαφορετική.  Στη Γαλλία η χριστιανικών (ρωμαιοκαθολικών) αντιλήψεων ιστοσελίδα «Αλήθεια» (Aleteia)  βλέπει και πέντε σημεία τα οποία ο θεατής της ταινίας θα έπρεπε να σκεφθεί. Πρώτον, ότι ο Οδυσσέας θέτει πάνω από όλες τις απολαύσεις, τις ηδονές και τις περιπέτειές του την οικογένειά του. Δεύτερον, ότι η αγάπη στο αντρόγυνο αυξάνεται και ενδυναμώνεται μέσα από τον αγώνα του να παραμείνει πιστό στη μεταξύ του σχέση, παρά τους πειρασμούς. Τρίτον, ότι η ψυχολογική φυγή δεν φέρνει την ειρήνη στην ψυχή. Τέταρτον, πως μια νίκη δεν έχει αξία, παρά όταν είναι δίκαιη και πέμπτο πως ο άνθρωπος όταν αρνείται στη ζωή του τα όρια της αξιοπρέπειας και των άλλων αξιών χάνει τον ανθρωπισμό του.

Από όλες αυτές τις σκέψεις και τις κριτικές στη μεταφορά του αριστουργηματικού έπους της «Οδύσσειας» σε κινηματογραφική ταινία  από τον Κρίστοφερ Νόλαν, ως σεναριογράφου, σκηνοθέτη και παραγωγού προκύπτει το ερώτημα του τρόπου διασκευής και μεταφοράς των έργων των αρχαίων τραγωδών και ποιητών σε μετά τη συγγραφή τους εποχές. Βεβαίως είναι εξαιρετικό το γεγονός πως 2500 περίπου χρόνια από τη συγγραφή και παρουσίαση των έργων και 2700 περίπου χρόνια από τη δημιουργία της επικής ομηρικής ποίησης, αυτά εξακολουθούν να παρουσιάζουν και για τον σημερινό άνθρωπο εξαιρετικό ενδιαφέρον και αιτίες για στοχασμό. Ενδεικτικό πάντως του σύγχρονου πνευματικού πολιτισμού είναι πως στη Δύση δεν παρουσιάζονται, του επιπέδου του Ομήρου, του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και των αρχαίων τραγικών ποιητών αξιόλογοι λόγιοι και συγγραφείς και επειδή δεν έχουν τη δυνατότητα να παρουσιάσουν σημαντικά έργα προσφεύγουν στην αρχαία γραμματεία. Έλληνες σκηνοθέτες και ποιητές (πρώτοι ο Πολίτης και ο Ροντήρης) παρουσίασαν το αρχαίο δράμα από θαυμασμό και αγάπη προς αυτό και επιχείρησαν να το αναβιώσουν παρουσιάζοντας το με σεβασμό στο πρωτότυπο. Ακολούθησαν οι Τζαβέλλας και Κακογιάννης με μεταφορές στον κινηματογράφο με μια πιστότητα στο αρχαίο κείμενο και με ανάπλαση της εποχής της δημιουργίας του και ο Ντασέν με μοντέρνο τρόπο. Ο Ευαγγελάτος με πιστότητα στο κείμενο, αλλά και κάποια μεταφορά στο παρόν. Ο Κουν ήταν ο πρώτος που επιχείρησε με τον Αριστοφάνη να σχολιάσει τη σύγχρονή του επικαιρότητα.

Η εποχή όμως όσων προσήγγιζαν το αρχαίο δράμα με σεβασμό και δέος πέρασε. Τώρα μένει ο τίτλος και οι μετασκευάζοντες τα έργα των αρχαίων τραγικών τους χρησιμοποιούν για να περάσουν δια μέσου αυτών τις ιδέες τους και την ιδεολογία τους. Προφανώς εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι οι συγγραφείς δεν ζουν και πως έτσι αυτοί μπορούν ατιμώρητοι να  παραποιούν τα μηνύματά τους και να τους κακοποιούν δεοντολογικά και μάλιστα στους ίδιους χώρους όπου αυτοί δίδαξαν υψηλότατου επιπέδου ήθος και την τραγικότητα της ζωής. Είναι πάντως μέσα στην πραγματικότητα πως οι αρχαίοι μεγάλοι συγγραφείς και ποιητές θα εξακολουθήσουν να διδάσκουν και στο μέλλον, ενώ όσοι τους κακοποιούν θα ξεχαστούν, ως να μην υπήρξαν.

Η τραγωδία «Αντιγόνη» του Σοφοκλή είναι ίσως το πιο ενδεικτικό παράδειγμα  μετασκευών και παραποιήσεων στο μήνυμά της. Ο Ανούιγ το 1944 παρουσίασε την Αντιγόνη ως σύμβολο της Γαλλικής Αντίστασης. Ο Μπρεχτ, το 1948, εμφάνισε τον Κρέοντα ως φασίστα δικτάτορα. Η «Αντιγόνη στον Αμαζόνιο» του Μίλο Ράου (2023) συνδέθηκε με τον αγώνα των ιθαγενών ενάντια στην κρατική και εταιρική βαρβαρότητα. Τέλος να αναφερθεί η παράσταση της Αντιγόνης του Λιθουανού Γκραουζίνις στην Επίδαυρο, το 2022, με ζεϊμπέκικο, λίγο Μπρέγκοβιτς και πλήρη αποδόμηση του τραγικού στοιχείου και η Αντιγόνη  από το χοροθέατρο του Νορβηγού Ογέν, το 2026, πάλι στην Επίδαυρο, που μόνο τον τίτλο της αρχαίας τραγωδίας είχε και προκάλεσε μαζικές αποδοκιμασίες και αποχωρήσεις κατά τη διάρκεια του έργου. -