Οι Κανόνες του Αγίου Ιωάννου του Νηστευτού - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Οι Κανόνες του Αγίου Ιωάννου του Νηστευτού

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Στις 2 Σεπτεμβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Ιωάννου του Νηστευτού, Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως. Ο Άγιος Ιωάννης υπήρξε μία από τις σημαντικές μορφές του εκκλησιαστικού βίου του 6ου αιώνα και διετέλεσε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως κατά τα έτη 582–595. Η εκκλησιαστική παράδοση τον συνέδεσε ιδιαιτέρως με μία σειρά Κανονικών διατάξεων, γνωστών ως Κανόνες του Αγίου Ιωάννου του Νηστευτού, ή ως Κανονικόν και Κανονάριον του Αγίου Ιωάννου. Οι διατάξεις αυτές κατέχουν ιδιαίτερη θέση στην ποιμαντική πράξη της Εκκλησίας, διότι αφορούν κυρίως την εξομολόγηση, τα επιτίμια και τη θεραπευτική αποκατάσταση του ανθρώπου μετά την πτώση στην αμαρτία.

Το πρώτο ζήτημα που χρειάζεται διευκρίνιση είναι ο χρόνος συντάξεως ή εκδόσεως των Κανόνων. Δεν σώζεται συγκεκριμένη συνοδική πράξη, πατριαρχικό έγγραφο ή ασφαλής ιστορική μαρτυρία που να μας επιτρέπει να ορίσουμε ακριβή ημερομηνία εκδόσεως. Εφόσον όμως οι Κανόνες αποδίδονται στον ίδιο τον Άγιο Ιωάννη, η παραδοσιακή τους χρονολόγηση τοποθετείται μέσα στα χρόνια της πατριαρχίας του, δηλαδή μεταξύ 582 και 595. Παρά ταύτα, η Κανονικοϊστορική έρευνα παρατηρεί ότι οι σωζόμενες μορφές του Κανονικού φαίνεται να διαμορφώθηκαν σταδιακά και ότι οι σχετικές συλλογές μαρτυρούνται καθαρότερα σε μεταγενέστερη βυζαντινή χειρόγραφη παράδοση. Επομένως, είναι ορθότερο να λέγεται ότι ο πυρήνας της παραδόσεως συνδέεται με τον Άγιο Ιωάννη, ενώ η τελική γραπτή μορφή των συλλογών που έφθασαν έως εμάς πέρασε από ιστορική επεξεργασία και εκκλησιαστική χρήση.

Οι Κανόνες του Αγίου Ιωάννου είναι κυρίως ποιμαντικοί, και αφορούν την εξομολόγηση και τα επιτίμια. Αφορούν την πνευματική θεραπεία των πιστών, ιδίως σε ζητήματα ηθικής ζωής, εγκρατείας, οικογενειακής τάξεως, σαρκικών αμαρτημάτων, αμβλώσεως, φόνου, κλοπής, επιορκίας, μαγείας, ιεροσυλίας και άλλων παραβάσεων που τραυματίζουν τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, με τον πλησίον και με το εκκλησιαστικό σώμα. Σκοπός τους δεν είναι να καταδικάσουν αυτόν που διέπραξε την αμαρτία, αλλά να ορίσουν τρόπο επιστροφής, θεραπείας και επανεντάξεως στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας.

Ιδιαίτερο γνώρισμα αυτών των Κανόνων είναι ότι ρυθμίζουν τα επιτίμια. Το επιτίμιο στην Ορθόδοξη παράδοση δεν έχει χαρακτήρα δικανικής τιμωρίας. Δεν αποτελεί εκδίκηση της Εκκλησίας απέναντι στον παραβάτη, αλλά πνευματικό φάρμακο. Η αποχή από τη Θεία Κοινωνία, η νηστεία, οι μετάνοιες, η προσευχή, η ελεημοσύνη και η συντριβή της καρδίας δεν έχουν νόημα αφ’ εαυτών, εάν δεν οδηγούν σε αληθινή μετάνοια. Ο Άγιος Ιωάννης ο Νηστευτής φαίνεται να κινείται μέσα σε αυτό το θεραπευτικό πνεύμα. Η αμαρτία αντιμετωπίζεται ως ασθένεια της ψυχής, και ο Πνευματικός πατέρας ως ιατρός που καλείται να εφαρμόσει το κατάλληλο φάρμακο, σύμφωνα με την κατάσταση, την ηλικία, τη δύναμη, τη μετάνοια και την προαίρεση του εξομολογουμένου.

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του Κανονικού του Αγίου Ιωάννου είναι η σχέση του με την παλαιότερη Κανονική παράδοση, ιδίως με τους Κανόνες του Μεγάλου Βασιλείου. Οι Κανόνες του Μεγάλου Βασιλείου προβλέπουν σε αρκετές περιπτώσεις μακρά επιτίμια και πολυετή αποχή από τη Θεία Κοινωνία. Ο Άγιος Ιωάννης δεν καταργεί αυτή την Πατερική ακρίβεια ούτε την θεωρεί άχρηστη. Εισάγει όμως μία περισσότερο φιλάνθρωπη εφαρμογή της, επιτρέποντας σε ορισμένες περιπτώσεις τη συντόμευση των χρόνων αποχής, όταν ο μετανοών δείχνει ειλικρινή συντριβή και αναλαμβάνει εντονότερη πνευματική άσκηση. Έτσι, η ακρίβεια δεν ακυρώνεται, αλλά εφαρμόζεται με διάκριση· και η οικονομία δεν γίνεται χαλαρότητα, αλλά φιλάνθρωπη θεραπευτική συγκατάβαση.

Οι Κανόνες του Αγίου Ιωάννου δεν αναφέρονται ρητά στον Β΄ Κανόνα της Πενθέκτης, ή εν Τρούλλω, Συνόδου του 691–692. Ο Β΄ Κανόνας της Πενθέκτης αποτελεί βασικό κείμενο, διότι επικυρώνει μεγάλο αριθμό Αποστολικών, Συνοδικών και Πατερικών Κανόνων, οι οποίοι απέκτησαν Οικουμενικό κύρος στην Κανονική παράδοση της Ανατολικής Εκκλησίας. Ανάμεσα όμως στους Πατέρες και στις συλλογές που απαριθμούνται εκεί δεν περιλαμβάνεται ρητώς ο Άγιος Ιωάννης ο Νηστευτής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Κανόνες του στερούνται κάθε εκκλησιαστικού κύρους. Η αναγνώρισή τους υπήρξε κυρίως κανονική διά της πράξεως. Ενσωματώθηκαν σε μεταγενέστερες Κανονικές συλλογές, χρησιμοποιήθηκαν από Πνευματικούς πατέρες, έγιναν αντικείμενο σχολιασμού από μεγάλους Κανονολόγους και πέρασαν στην εκκλησιαστική ζωή της βυζαντινής και σλαβικής παραδόσεως. Με άλλα λόγια, δεν απέκτησαν την ίδια ρητή συνοδική επικύρωση που έχουν οι κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων ή οι Πατερικοί κανόνες που κατονομάζονται στην Πενθέκτη, απέκτησαν όμως αξιόλογη πρακτική αποδοχή μέσα στη ζωή της Εκκλησίας.

Οι μεγάλοι Κανονολόγοι αντιμετώπισαν τους Κανόνες του Αγίου Ιωάννου με σεβασμό, αλλά και με διάκριση. Ο Θεόδωρος Βαλσαμών, ένας από τους σπουδαιότερους βυζαντινούς ερμηνευτές των Ιερών Κανόνων, γνώριζε αυτή την παράδοση και τη συνδέει με την ποιμαντική πράξη της Εκκλησίας. Η μαρτυρία αυτή έχει σημασία, διότι δείχνει ότι οι Κανόνες του Νηστευτού δεν παρέμειναν απλώς σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά χρησιμοποιήθηκαν στην εκκλησιαστική ζωή.

Ο Ματθαίος Βλάσταρης συνέβαλε επίσης στη διάδοση της σχετικής παραδόσεως. Στη βυζαντινή Κανονική γραμματεία το Κανονικόν του Αγίου Ιωάννου συνδέεται με συνοπτικές μορφές και πρακτικές συλλογές, οι οποίες εξυπηρετούσαν την ανάγκη των Πνευματικών πατέρων να έχουν συγκεκριμένη καθοδήγηση για την εξομολόγηση και τα επιτίμια. Η παρουσία του υλικού αυτού σε τέτοιες συλλογές δείχνει ότι είχε πλέον αποκτήσει σταθερή θέση στην ποιμαντική συνείδηση της Εκκλησίας.

Ο Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος μαρτυρεί και αυτός την ενσωμάτωση των επιτιμίων του Αγίου Ιωάννου του Νηστευτού στη μεταγενέστερη εκκλησιαστική χρήση. Η σημασία του έγκειται στο ότι εκπροσωπεί μία εποχή κατά την οποία το Κανονικό υλικό είχε πλέον ταξινομηθεί, συστηματοποιηθεί και χρησιμοποιηθεί τόσο στην εκκλησιαστική όσο και στην ευρύτερη βυζαντινή δικαιική σκέψη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η στάση του Πατριάρχου Νικολάου Γ΄ Γραμματικού. Η παράδοση τον παρουσιάζει επιφυλακτικό απέναντι σε μία αδιάκριτη εφαρμογή των συντομότερων επιτιμίων. Η επιφύλαξη αυτή δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως απόρριψη του Αγίου Ιωάννου, αλλά ως προειδοποίηση ότι η οικονομία, όταν εφαρμόζεται χωρίς πνευματική διάκριση, μπορεί να μετατραπεί σε επιπολαιότητα. Η Εκκλησία γνωρίζει ότι η αυστηρότητα χωρίς φιλανθρωπία μπορεί να συντρίψει τον άνθρωπο, αλλά και ότι η επιείκεια χωρίς μετάνοια μπορεί να τον αφήσει αθεράπευτο. Γι’ αυτό ο Πνευματικός πατέρας καλείται να διακρίνει πότε χρειάζεται ακρίβεια και πότε οικονομία.

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, στο Πηδάλιον και στο Εξομολογητάριον, υπερασπίζεται την ποιμαντική αξία των Κανόνων του Αγίου Ιωάννου. Για τον Άγιο Νικόδημο, τα επιτίμια δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μηχανικά, σαν αριθμητικές ποινές που εφαρμόζονται αδιακρίτως σε όλους. Ο Πνευματικός οφείλει να εξετάζει τη μετάνοια, τη συντριβή, τις συνθήκες της πτώσεως, την πνευματική κατάσταση και την πρόθεση θεραπείας. Στο πνεύμα αυτό, οι Κανόνες του Αγίου Ιωάννου εκφράζουν την Πατερική σοφία της Εκκλησίας, η οποία δεν αρνείται την ακρίβεια, αλλά την υπηρετεί με φιλανθρωπία.

Η θεολογική σημασία των Κανόνων του Αγίου Ιωάννου βρίσκεται ακριβώς εδώ: παρουσιάζουν την Εκκλησία ως θεραπευτήριο της ψυχής. Η μετάνοια δεν είναι απλή ψυχολογική μεταμέλεια ούτε τυπική εκπλήρωση κάποιας ποινής. Είναι επιστροφή στον Θεό, ανακαίνιση του ανθρώπου και αποκατάσταση της εκκλησιαστικής κοινωνίας. Το επιτίμιο, όταν δίδεται σωστά, δεν απομακρύνει τον άνθρωπο από τον Χριστό, αλλά τον παιδαγωγεί ώστε να προσέλθει στη Θεία Κοινωνία με επίγνωση, ταπείνωση και καθαρότερη καρδιά.

Επομένως, οι Κανόνες του Αγίου Ιωάννου του Νηστευτού δεν πρέπει να θεωρηθούν ούτε ως απλή χαλάρωση της αρχαίας Κανονικής αυστηρότητας ούτε ως ανεξάρτητο σύστημα ξένο προς την Πατερική παράδοση. Αποτελούν ποιμαντική εφαρμογή της ίδιας παραδόσεως, με έμφαση στη θεραπεία, στη διάκριση και στη σωτηρία του ανθρώπου. Δεν κατήργησαν τους παλαιότερους Κανόνες, αλλά προσέφεραν έναν τρόπο εφαρμογής τους μέσα στην πράξη του Μυστηρίου της Εξομολόγησεως. Η Εκκλησία, μέσα από αυτούς, υπενθυμίζει ότι ο Κανόνας δεν είναι αυτοσκοπός. Σκοπός είναι η ίαση του πληγωμένου ανθρώπου, η αποκατάσταση της κοινωνίας του με τον Θεό και η επιστροφή του στο σώμα της Εκκλησίας.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Νηστευτής, με την αυστηρή προσωπική του άσκηση και τη φιλάνθρωπη ποιμαντική του ευαισθησία, παραμένει πρότυπο Πνευματικού πατέρα. Οι Κανόνες που φέρουν το όνομά του φανερώνουν ότι η αληθινή Κανονική παράδοση της Εκκλησίας δεν είναι ψυχρός νομικισμός, αλλά έκφραση ποιμαντικής ευθύνης. Η ακρίβεια και η οικονομία δεν αντιμάχονται η μία την άλλη· όταν εφαρμόζονται εν Χριστώ, υπηρετούν τον ίδιο σκοπό: τη μετάνοια, την κάθαρση και τη σωτηρία.

***

The Canons of Saint John the Faster

On September 2, the Orthodox Church commemorates Saint John the Faster, Archbishop of Constantinople. Saint John was one of the significant figures of ecclesiastical life in the sixth century and served as Patriarch of Constantinople from 582 to 595. Church tradition has associated him especially with a series of canonical provisions known as the Canons of Saint John the Faster, or as the Canonical and Canonarion of Saint John. These provisions hold a special place in the pastoral practice of the Church, because they concern chiefly confession, penances, and the therapeutic restoration of the human person after falling into sin.

The first matter that requires clarification is the time of the composition or publication of the Canons. No specific conciliar act, patriarchal document, or secure historical testimony has survived that would allow us to assign an exact date of publication. Since, however, the Canons are attributed to Saint John himself, their traditional dating is placed within the years of his patriarchate, that is, between 582 and 595. Nevertheless, canonical-historical research observes that the surviving forms of the Canonical appear to have taken shape gradually, and that the relevant collections are attested more clearly in the later Byzantine manuscript tradition. Therefore, it is more accurate to say that the core of the tradition is connected with Saint John, while the final written form of the collections that have come down to us passed through historical development and ecclesiastical use.

The Canons of Saint John are chiefly pastoral in character and concern confession and penances. They deal with the spiritual healing of the faithful, especially in matters of moral life, continence, family order, sins of the flesh, abortion, murder, theft, perjury, magic, sacrilege, and other transgressions that wound a person’s relationship with God, with the neighbor, and with the ecclesiastical body. Their purpose is not to condemn the one who has committed sin, but to define a path of return, healing, and reintegration into the sacramental life of the Church.

A particular feature of these Canons is that they regulate penances. In the Orthodox tradition, penance does not have the character of juridical punishment. It is not the Church’s revenge against the offender, but a spiritual medicine. Abstention from Holy Communion, fasting, prostrations, prayer, almsgiving, and contrition of heart have no meaning in themselves if they do not lead to true repentance. Saint John the Faster appears to move within this therapeutic spirit. Sin is treated as an illness of the soul, and the spiritual father as a physician called to apply the appropriate remedy, according to the condition, age, strength, repentance, and intention of the person confessing.

One of the most important elements of Saint John’s Canonical is its relationship with the earlier canonical tradition, especially with the Canons of Saint Basil the Great. The Canons of Saint Basil the Great prescribe, in several cases, lengthy penances and many years of abstention from Holy Communion. Saint John does not abolish this patristic strictness, nor does he regard it as useless. He introduces, however, a more merciful application of it, permitting in certain cases the shortening of the periods of abstention when the penitent shows sincere contrition and undertakes more intense spiritual discipline. Thus, strictness is not annulled, but applied with discernment; and economy does not become laxity, but a merciful therapeutic condescension.

The Canons of Saint John are not explicitly mentioned in the Second Canon of the Quinisext, or In Trullo, Council of 691–692. The Second Canon of the Quinisext Council is a fundamental text, because it confirms a large number of Apostolic, Conciliar, and Patristic Canons, which acquired ecumenical authority in the canonical tradition of the Eastern Church. Among the Fathers and collections listed there, however, Saint John the Faster is not explicitly included.

This does not mean that his Canons lack all ecclesiastical authority. Their recognition was chiefly canonical through practice. They were incorporated into later canonical collections, used by spiritual fathers, commented upon by great canonists, and passed into the ecclesiastical life of the Byzantine and Slavic traditions. In other words, they did not acquire the same explicit conciliar ratification as the canons of the Ecumenical Councils or the Patristic canons named in the Quinisext Council; nevertheless, they gained noteworthy practical acceptance within the life of the Church.

The great canonists approached the Canons of Saint John with respect, but also with discernment. Theodore Balsamon, one of the most important Byzantine interpreters of the Sacred Canons, was familiar with this tradition and connects it with the pastoral practice of the Church. This testimony is significant, because it shows that the Canons of the Faster did not remain merely at a theoretical level, but were used in ecclesiastical life.

Matthew Blastares also contributed to the dissemination of the related tradition. In Byzantine canonical literature, the Canonical of Saint John is associated with concise forms and practical collections, which served the need of spiritual fathers to have specific guidance for confession and penances. The presence of this material in such collections shows that it had already acquired a stable place in the pastoral consciousness of the Church.

Constantine Harmenopoulos also bears witness to the incorporation of the penances of Saint John the Faster into later ecclesiastical use. His importance lies in the fact that he represents a period in which canonical material had already been classified, systematized, and used both in ecclesiastical life and in broader Byzantine legal thought.

The stance of Patriarch Nicholas III Grammatikos is also of particular interest. Tradition presents him as cautious regarding an indiscriminate application of the shorter penances. This reservation should not be interpreted as a rejection of Saint John, but as a warning that economy, when applied without spiritual discernment, can turn into superficiality. The Church knows that strictness without mercy can crush a person, but also that leniency without repentance can leave a person unhealed. For this reason, the spiritual father is called to discern when strictness is needed and when economy is appropriate.

Saint Nikodemos the Hagiorite, in the Pedalion and the Exomologetarion, defends the pastoral value of the Canons of Saint John. For Saint Nikodemos, penances must not be treated mechanically, as numerical punishments applied indiscriminately to all. The spiritual father must examine repentance, contrition, the circumstances of the fall, the spiritual condition of the person, and the intention to be healed. In this spirit, the Canons of Saint John express the patristic wisdom of the Church, which does not deny strictness, but serves it with mercy.

The theological significance of the Canons of Saint John is found precisely here: they present the Church as a hospital of the soul. Repentance is not simple psychological regret, nor the formal fulfillment of a penalty. It is a return to God, the renewal of the human person, and the restoration of ecclesiastical communion. Penance, when given properly, does not distance a person from Christ, but educates the person so that he may approach Holy Communion with awareness, humility, and a purer heart.

Therefore, the Canons of Saint John the Faster should be regarded neither as a simple relaxation of ancient canonical strictness nor as an independent system foreign to patristic tradition. They constitute a pastoral application of that same tradition, with emphasis on healing, discernment, and the salvation of the human person. They did not abolish the earlier Canons, but offered a way of applying them within the practice of the Mystery of Confession. Through them, the Church reminds us that the Canon is not an end in itself. The purpose is the healing of the wounded person, the restoration of communion with God, and the person’s return to the body of the Church.

Saint John the Faster, through his strict personal asceticism and his merciful pastoral sensitivity, remains a model of the spiritual father. The Canons that bear his name reveal that the true canonical tradition of the Church is not cold legalism, but an expression of pastoral responsibility. Strictness and economy do not oppose one another; when applied in Christ, they serve the same purpose: repentance, purification, and salvation