Έως πότε; - π. Βασίλειος Θερμός

 Έως πότε;

*π. Βασίλειος Θερμός

Άμεσες μαρτυρίες επιβεβαιώνουν τον ενθουσιασμό και την ενότητα που επέδειξε ο λαός μας στον πόλεμο του 1940. Μέχρι και ο Ζαχαριάδης, δέσμιος τότε της δικτατορίας του Μεταξά, παρότρυνε σε κοινό αγώνα. Μεγάλη υπήρξε και η αλληλεγγύη στα μετόπισθεν.

Ο ενθουσιασμός και η ενότητα εκπλήσσουν – ο πρώτος επειδή επρόκειτο για πόλεμο και θυσίες, η δεύτερη επειδή σπανίζει στο έθνος μας. Θεωρώ, όμως, πως η έκπληξη γίνεται ακόμη μεγαλύτερη αν λάβει κανείς υπόψη το ιστορικό φόντο των γεγονότων.

Κατά τη δεκαετία 1912-1922 υπήρχε αδιάκοπος πόλεμος. Ο θρίαμβος του εδαφικού διπλασιασμού συνοδεύτηκε από θανάτους, τραυματισμούς και αναπηρίες, στα οποία προστέθηκαν και οι απώλειες κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την αποτυχημένη εκστρατεία στην Ουκρανία. Εν τω μεταξύ, η κατοχή στη Μικρά Ασία μόλυνε με βαριά ψυχικά τραύματα όσους επέστρεψαν: άλλους για όσα τραγικά είχαν υποστεί και άλλους για όσα φρικτά είχαν διαπράξει. Σχεδόν όλοι τα έκλεισαν μέσα στη σιωπή τους.

Επιπλέον, τα παραπάνω ξετυλίγονται στο φόντο δύο καίριων παραγόντων. Από τη μια, ο τοξικός διχασμός, που χώρισε συγγενείς και επηρέασε ακόμη και τους Ελληνες της Αμερικής. Από την άλλη, η αιφνίδια εγκατάσταση εκατομμυρίων προσφύγων. Η Ελλάδα του 1922 διέφερε δραματικά από εκείνη του 1912 – και, φυσικά, όχι μόνο στον χάρτη. Ηταν ηττημένη, ντροπιασμένη, μνησίκακη. Οι επώδυνες πληγές γεννούσαν πάθη, τόσο αγριεμένα, ώστε ολόκληρος ο Μεσοπόλεμος σημαδεύτηκε από πραξικοπήματα, πολιτικές δολοφονίες, σπασμωδικές αλλαγές πολιτεύματος, και άλλα της διχόνοιας κακά. Με κατακλείδα τη δικτατορία του 1936.

Επανέρχομαι – πώς μέσα από αυτό το ζοφερό υπόβαθρο ξεπήδησαν ενθουσιασμός και ενότητα; Οι στρατεύσιμοι ηλικίας 20-30 είχαν μεγαλώσει με τραυματικές αφηγήσεις και τοξικές αντιπαλότητες. Οι (μεγαλύτεροί τους) αξιωματικοί είχαν βιώσει ως παιδιά και έφηβοι τη δραματική πολεμική δεκαετία. Πόθεν η έμπνευση και το κουράγιο, λοιπόν;

Ας επιχειρήσουμε κάποιες υποθέσεις. Ορισμένοι έχουν ήδη επισημάνει το θρησκευτικό συναίσθημα των στρατιωτών, κάτι που είναι αλήθεια και ενίσχυε ορισμένους. Αλλά πού ήταν αυτή η, όντως διαδεδομένη στον λαό μας τότε, θρησκευτικότητα όταν έπρεπε να αποσοβήσει πολιτικά μίση, αντεκδικήσεις αντιπάλων, εμπρησμούς τουρκικών χωριών, ομαδικούς βιασμούς; Δεν μου αρκεί ως κίνητρο του ενθουσιασμού και της ενότητας του 1940-41.

***

Θα τολμήσω να διερευνήσω κάποιους ψυχολογικούς παράγοντες:

• Το ’12 και το ’40 υπήρχε κοινή αίσθηση ότι πολεμούσαν για κάτι δίκαιο – για να απελευθερώσουν συμπατριώτες τους και για να διαφυλάξουν την εθνική ακεραιότητα, αντίστοιχα. Το αίσθημα δικαίου δίνει φτερά. Αντίθετα η εξωφρενική εκστρατεία στη Μικρά Ασία συνοδεύτηκε από μακρά αμφιθυμία – μήπως δείγμα μιας ασυνείδητης αδικίας ή «ύβρεως»;

• Εκείνη την εποχή συνέχιζε να υφίσταται η μακραίωνη επίγνωση ότι αποτελούμε τον ίδιο λαό με τον ένδοξο αρχαιοελληνικό, και συνεπώς έχουμε καθήκον να τους μιμηθούμε στην αντίσταση.

• Το αίσθημα ενότητας ενδέχεται να αποτέλεσε και μια κίνηση επανορθωτική έπειτα από τόσο ανθρωπογενές εγχώριο κακό. Οι άνθρωποι ωθούνται προς κινήσεις έμμεσης μεταμέλειας και αναβάπτισης μέσα από εποικοδομητικότερες αποφάσεις, όταν τους δοθούν κατάλληλες ευκαιρίες. Αρκεί, βέβαια, να λειτουργεί κάποια συνείδηση…

• Καθώς τα δείγματα γραφής του φασισμού και του ναζισμού ήταν ήδη φανερά επί χρόνια πριν αρχίσει ο πόλεμος, η άμυνα εμπεριείχε και αντίσταση προς την ανελευθερία, τους αυταρχικούς ηγέτες, τον ρατσισμό, την εθνική φιλοτιμία.

***

Στον βαθμό που ισχύουν τα παραπάνω κλείνω με τους αντίστοιχους προβληματισμούς:

• Ποιο είναι το εννοιολογικό στίγμα του αισθήματος δικαίου σήμερα; Πόσο έχει παραμορφωθεί το μεταμοντέρνο αποσυνδεδεμένο μονήρες εγώ από τον ξεχειλωμένο δικαιωματισμό;

• Πόσο ενεργή παραμένει η επίγνωση της ιστορικής συνέχειας του έθνους μας και με ποιο τρόπο επηρεάζει το συλλογικό υπερεγώ μας; Ας μη λησμονούμε πως οι εθνικές επέτειοι φέρνουν στους μαθητές χασμουρητά, το δε μάθημα της Ιστορίας είναι από τα πιο αντιδημοφιλή.

• Υφίσταται οποιοδήποτε κίνητρο για επανόρθωση στην κοινωνία μας πια, καθώς ελάχιστοι γύρω μας αναλαμβάνουν ευθύνη και ζητούν συγγνώμη;

• Πώς αντιστέκεσαι στην ανελευθερία με θυσίες, όταν στην εποχή μας επικρατούν τόσο πολλοί εθισμοί (δηλαδή εσωτερικές ανελευθερίες) ή όταν χαλά η διάθεσή μας αν ο καφές δεν είναι όπως τον παραγγείλαμε; Και υφίσταται όντως προθυμία για αντίσταση στον αυταρχισμό όταν τόσοι νέοι σήμερα αναζητούν έναν ισχυρό ηγέτη;

***

Από τα διάφορα ορόσημα του εικοστού αιώνα φαίνεται ότι μέχρι στιγμής παραμερίζουμε (ή και αγνοούμε) τα σπουδαία και διαλέγουμε να μιμηθούμε μόνο τα προβληματικά: διχαστικό κλίμα, λογική εμφυλίου, απαξίωση δημοκρατίας. Γιατί; Εως πότε; Και κυρίως, απασχολεί καθόλου το θέμα τους πολιτικούς, τους γονείς, το σχολείο;

 

*Ο π. Βασίλειος Θερμός είναι ψυχίατρος παιδιών και εφήβων, πρώην καθηγητής της Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθηνών.

Πηγή: Καθημερινή