«Είδωλα εντός των τειχών: Πώς οι κοσμικές ιδεολογίες διεισδύουν στην εκκλησιαστική κοινότητα» - π. Χριστοφόρου Χρόνη

  «Είδωλα εντός των τειχών: Πώς οι κοσμικές ιδεολογίες διεισδύουν στην εκκλησιαστική κοινότητα»

«Τεκνία, φυλάξατε ἑαυτοὺς ἀπὸ τῶν εἰδώλων» (Α΄ Ιω. 5,21)

 

Χριστοφόρου Χρόνη

Πρωτοπρεσβυτέρου, 

Εφημερίου Ι. Ν. Αγίου Χριστοφόρου Αγρινίου

Επίκουρου Καθηγητή Ποιμαντικής Θεολογίας και Ψυχολογίας,

Θεολογική Σχολή – Τμήμα Θεολογίας, ΕΚΠΑ

        Ζούμε σε μια εποχή που κυριαρχείται από ιδεολογικές συγκρούσεις. Εθνικιστές, Συντηρητικοί, Φιλελεύθεροι, Προοδευτικοί, όλοι διεκδικούν την αλήθεια, υπόσχονται λύσεις και θεωρούν τους εαυτούς τους φορείς δικαιοσύνης. Κι όμως, παρά τις διαφορές τους, μοιράζονται ένα κοινό και βαθύτατο σφάλμα: αντιμετωπίζουν μια τραυματισμένη πραγματικότητα με εργαλεία που δεν φτάνουν στη ρίζα της πληγής.

        1. Το κοινό σφάλμα των ιδεολογιών: η ειδωλολατρία του μερικού

        Κάθε ιδεολογία εκκινεί από κάτι πραγματικά καλό. Κάθε μία από αυτές λατρεύει κάτι που είναι καλό, αλλά ατελές και εκεί ακριβώς εντοπίζεται η ειδωλολατρία.

Οι Εθνικιστές λατρεύουν τον λαό και τον πολιτισμό τους, μετατρέποντας την εθνική ταυτότητα σε απόλυτη αξία. Ό,τι δεν ανήκει στον «δικό μας» κόσμο γίνεται απειλή, αντίπαλος, εχθρός. Οι Συντηρητικοί εξυψώνουν την ελεύθερη αγορά σε ρυθμιστή της ανθρώπινης ζωής, θεωρώντας ότι η οικονομική ελευθερία αρκεί για να εξασφαλίσει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Οι Φιλελεύθεροι τοποθετούν το άτομο και τη λογική στο κέντρο του σύμπαντος, υποτάσσοντας κάθε παράδοση, κάθε κοινότητα, κάθε ηθική αρχή στην αυτονομία του υποκειμένου. Οι Προοδευτικοί τέλος, αναθέτουν στο κράτος και στις ταυτοτικές κατηγορίες (φυλή, φύλο, σεξουαλικότητα), τον φορέα της ιστορικής λύτρωσης.    

        Το ειδωλολατρικό σχήμα είναι σε όλες τις περιπτώσεις το ίδιο: ένα μερικό αγαθό αναγορεύεται σε απόλυτο, και ό,τι το απειλεί δαιμονοποιείται. Έτσι, κάθε ιδεολογία παράγει τους δικούς της «εχθρούς»: για τον Εθνικιστή είναι ο ξένος, για τον Συντηρητικό το κράτος, για τον Φιλελεύθερο η θρησκεία και η οικογένεια, για τον Προοδευτικό η ελεύθερη αγορά και η παράδοση. Και κάθε ιδεολογία παράγει τους δικούς της «σωτήρες»: ηγέτες, κόμματα, κινήματα που φέρουν την υπόσχεση της τελικής λύσης. Αυτή η ανάγκη για εχθρό και σωτήρα δεν είναι τυχαία. Είναι η αναπόφευκτη συνέπεια μιας σκέψης που αναζητά το απόλυτο μέσα στο σχετικό.

        2. Το βαθύτερο σφάλμα των ιδεολογιών: η παρανόηση του κακού

        Πέρα από την ειδωλολατρεία του μερικού, υπάρχει ένα ακόμη βαθύτερο σφάλμα: η αδυναμία κάθε ιδεολογίας να κατανοήσει την πολυπλοκότητα του κακού. Η Αγία Γραφή διακρίνει τρεις διαστάσεις του κακού: τον κόσμο ως διεφθαρμένο σύστημα, τη σάρκα ως την εσωτερική στρέβλωση του ανθρώπου, και τον διάβολο ως προσωπική δύναμη του σκότους. Οι τρεις αυτές διαστάσεις δεν είναι ξεχωριστές. Διαπλέκονται και αλληλοτροφοδοτούνται. Κάθε ιδεολογία δαιμονοποιεί κάτι που είναι καλό αλλά ατελές.

        Κάθε ιδεολογία τείνει να αποκλείει και να περιθωριοποιεί κατηγορίες ανθρώπων που θεωρεί εχθρούς. Κάθε μία τείνει να εξυψώνει σε σωτήρες όσους βλέπει ως συμμάχους. Καμία ιδεολογία δεν αναγνωρίζει τη δαιμονική διάσταση του κακού. Κανείς δεν μιλά για δυνάμεις που υπερβαίνουν τον άνθρωπο και τις δομές του, για ένα κακό που δεν εξηγείται πλήρως ούτε ως ατομική αποτυχία ούτε ως συστημική αδικία. Κι αυτή η τύφλωση είναι η πιο επικίνδυνη από όλες.

        3. Οι ιδεολογίες στον εκκλησιαστικό χώρο

       Δυστυχώς οι παραπάνω ιδεολογίες έχουν διεισδύσει στο χώρο της Εκκλησίας και μάλιστα με τρόπο που συχνά δυσκολεύεται να αναγνωριστεί, ακριβώς επειδή ενδύονται με θεολογική γλώσσα.

        Ο εκκλησιαστικός Εθνικισμός εμφανίζεται όταν η εθνική ταυτότητα συγχωνεύεται με την εκκλησιαστική. Η Εκκλησία γίνεται κυρίως φορέας εθνικής συνέχειας και όχι κοινωνία σωτηρίας. Το «Ορθόδοξος» και το «Έλληνας» αντιμετωπίζονται ως ταυτόσημα. Ο ξένος, ο μετανάστης, ο διαφορετικός πολιτισμικά βιώνεται ως απειλή για την «καθαρότητα» της κοινότητας. Ο Χριστός ουσιαστικά εθνικοποιείται. Παράδειγμα: Σε ενορίες με μεταναστευτικό πληθυσμό, παρατηρείται συχνά η άτυπη, αλλά σαφής αίσθηση, ότι ο ναός «ανήκει» στους γηγενείς.

        Ο εκκλησιαστικός Συντηρητισμός εμφανίζεται όταν η παράδοση λατρεύεται για την ίδια της την παράδοση, ανεξάρτητα από το αν υπηρετεί την ουσία. Κάθε αλλαγή αντιμετωπίζεται ως προδοσία. Η τυπική τήρηση του εθίμου υπερισχύει της ουσιαστικής μετάνοιας. Το «έτσι το κάναμε πάντα» γίνεται κριτήριο αλήθειας. Αυτό δεν είναι πιστότητα στην Παράδοση, αλλά είναι παραδοσιολατρεία. Παράδειγμα: Το ενδιαφέρον των ενοριτών επικεντρώνεται στο αν τηρούνται σωστά τα τυπικά του ναού, ενώ ο διπλανός μπορεί να λιμοκτονεί ή να απομονώνεται χωρίς κανείς να τον προσέχει.

        Ο εκκλησιαστικός Φιλελευθερισμός εμφανίζεται όταν το άτομο και οι προσωπικές του επιλογές τοποθετούνται πάνω από τη διδασκαλία της Εκκλησίας. Η πίστη γίνεται ατομική «πνευματικότητα», αποκομμένη από κοινότητα, ασκητισμό και δόγμα. Η ηθική διδασκαλία της Εκκλησίας αντιμετωπίζεται ως αυταρχισμός που πρέπει να ξεπεραστεί. Ο Χριστός γίνεται κυρίως «φίλος» που επικυρώνει τις επιλογές μας και μας εξυπηρετεί, και όχι Κύριος που καλεί σε μεταμόρφωση μέσω της άρσεως του σταυρού και του βαδίσματος στα ίχνη Του. Παράδειγμα: Ο ιεροκήρυκας που αποφεύγει συστηματικά να μιλήσει για αμαρτία, μετάνοια και κρίση, για να μην «σκανδαλίσει» ή χάσει ενορίτες είναι η πιο αντιπροσωπευτική μορφή εκκλησιαστικού φιλελευθερισμού. Τα κηρύγματα περιορίζονται σε ηθικολογικές γενικότητες που δεν ενοχλούν κανέναν.

        Ο εκκλησιαστικός Προοδευτισμός εμφανίζεται όταν η Εκκλησία αυτοκατανοείται κυρίως ως κινητήριος δύναμη κοινωνικής αλλαγής. Το Ευαγγέλιο μεταφράζεται σχεδόν αποκλειστικά σε πολιτικούς όρους. Η σωτηρία εκλαμβάνεται ως κοινωνική απελευθέρωση. Η αμαρτία εντοπίζεται μόνο στις δομές και ποτέ στην ίδια την καρδιά. Η λειτουργική και μυστηριακή ζωή υποβαθμίζεται μπροστά στην κοινωνική δράση. Ακτιβισμός και φιλανθρωπία μόνο. Παράδειγμα: Ενορίες που αναπτύσσουν έντονη φιλανθρωπική δραστηριότητα (συσσίτια, διανομές τροφίμων, κοινωνικές δομές), διατρέχουν τον κίνδυνο να υποκαταστήσουν τη μυστηριακή ζωή με την κοινωνική δράση. Οι ναοί μετατρέπονται σε ΜΚΟ με καμπαναριά.

        Το κοινό παθολογικό στοιχείο και στις τέσσερις περιπτώσεις είναι το ίδιο: η Εκκλησία χρησιμοποιείται ως εργαλείο επικύρωσης μιας προϋπάρχουσας κοσμικής ατζέντας, αντί η κοσμική πραγματικότητα να κρίνεται και να μεταμορφώνεται από το Ευαγγέλιο. Ο Χριστός παύει να είναι ο σκοπός και μετατρέπεται σε μέσο ικανοποίησης ιδιοτελών σκοπών.

         Ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, του οποίου την εορτή τιμούμε, έγραψε: «Μὴ ἀγαπᾶτε τὸν κόσμον μηδὲ τὰ ἐν τῷ κόσμῳ».^[1] Αυτό δεν σημαίνει αδιαφορία για τον κόσμο αφού ο ίδιος ο Ιωάννης έγραψε ότι ο Θεός αγάπησε τον κόσμο. Σημαίνει ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να υποταχθεί στη λογική του κόσμου χωρίς να χάσει την ταυτότητά της. Η Εκκλησία οφείλει να κατέβει στο πεζοδρόμιο χωρίς η ίδια να γίνει πεζοδρόμιο.

         Η ποιμαντική πρόκληση για κάθε ιερέα και κάθε χριστιανό είναι να αναγνωρίζει αυτές τις ιδεολογικές διεισδύσεις στη ζωή της κοινότητας και να τις αντιμετωπίζει όχι με πολιτική αντιπαράθεση, αλλά με τη μόνη αποτελεσματική θεραπεία: την επαναφορά του προσώπου του Χριστού στο κέντρο της εκκλησιαστικής ζωής.

        4. Η ορθόδοξη αντιπρόταση

        Απέναντι σε αυτή την τύφλωση, η Αγία Γραφή και η Ορθόδοξη Παράδοση προσφέρουν μια διαφορετική κατανόηση της πραγματικότητας και μια ριζικά διαφορετική πρόταση λύσης. Η Ορθοδοξία δεν αρνείται τις πραγματικές αξίες που κάθε ιδεολογία φέρει. Ο λαός, η ελευθερία, η δικαιοσύνη, η κοινότητα, όλα αυτά είναι δώρα του Θεού. Αλλά είναι δώρα, όχι θεοί. Ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος γράφει: «Τεκνία, φυλάξατε ἑαυτοὺς ἀπὸ τῶν εἰδώλων».^[2] Η προτροπή δεν απευθύνεται σε εθνικούς που λατρεύουν αγάλματα. Απευθύνεται σε χριστιανούς. Γιατί ο Ιωάννης γνωρίζει ότι το είδωλο δεν είναι πάντα χαραγμένο σε πέτρα ή χυτό σε χρυσό. Είναι οτιδήποτε καταλαμβάνει τη θέση του Θεού στην καρδιά του ανθρώπου. Μπορεί να είναι ένα έθνος, μια ιδεολογία, ένας πολιτικός ηγέτης, ακόμη και μια καλή κατά τα άλλα αξία που γίνεται απόλυτη. Κάθε απόλυτη εξύψωση κτιστής αξίας είναι ειδωλολατρία, και η ειδωλολατρία οδηγεί πάντα σε βία, γιατί το είδωλο απαιτεί θύματα.

        Ο άνθρωπος, κατά την ορθόδοξη ανθρωπολογία, είναι πλασμένος κατ' εικόνα Θεού. Αυτή η εικόνα δεν καταστράφηκε από την Πτώση, αλλά αμαυρώθηκε. Ο άνθρωπος παραμένει φορέας αξίας και αξιοπρέπειας, αλλά χρειάζεται θεραπεία και όχι απλώς ιδεολογικό επαναπρογραμματισμό. Η Ορθοδοξία μιλά για μετάνοια, δηλαδή για ριζική αλλαγή νου, καρδιάς και βίου  και όχι μόνο για αλλαγή κοινωνικών δομών ή ατομικών συμπεριφορών.

        Η Εκκλησία δεν είναι ιδεολογικό κίνημα, δεν υπόσχεται επίγεια ουτοπία. Είναι το Σώμα του Χριστού, ο χώρος όπου ο άνθρωπος συναντά τον ζώντα Θεό και αρχίζει τη διαδικασία της θέωσης. Μέσα στην Εκκλησία, ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως ενιαία ψυχοσωματική οντότητα: ούτε ως μεμονωμένο άτομο ούτε ως αφηρημένη κοινωνική κατηγορία, αλλά ως πρόσωπο με ιστορία, πληγές, σχέσεις και αιώνιο προορισμό.

        Η Ορθοδοξία, επιπλέον, αναγνωρίζει και την πνευματική διάσταση του κακού. Η ασκητική παράδοση γνωρίζει καλά τη δύναμη του πονηρού, όχι ως μυθολογική μεταφορά αλλά ως υπαρξιακή πραγματικότητα. Γι' αυτό και η λύση δεν εξαντλείται σε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις ή σε ατομική ηθική βελτίωση. Απαιτεί πνευματικό αγώνα, νήψη, προσευχή, μυστηριακή ζωή.

        Αυτό δεν σημαίνει ότι η Εκκλησία αδιαφορεί για την κοινωνία. Σημαίνει ότι αντιμετωπίζει την κοινωνική πραγματικότητα με βλέμμα πιο βαθύ και πιο ρεαλιστικό από οποιαδήποτε ιδεολογία. Γνωρίζει ότι ο πεπτωκώς άνθρωπος θα στρεβλώνει κάθε δομή που θα χτίσει, αν δεν μεταμορφωθεί εσωτερικά. Γνωρίζει επίσης ότι καμία κοινωνική δομή δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό.

       Οι κοσμικές ελπίδες αποτυγχάνουν, επειδή κτίζουν πάνω στο στρεβλωμένο, αντί να το θεραπεύουν. Η Εκκλησία δεν προσφέρει απλουστευτικές λύσεις. Προσφέρει τον Χριστό που είναι «ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή».^[3] Και αυτό, σε έναν κόσμο κουρασμένο από ιδεολογικές υποσχέσεις, παραμένει η πιο ριζοσπαστική και η πιο ελπιδοφόρα πρόταση.

---

[1] Α΄ Ιω. 2,15.
[2] ό.π., 5,21.
[3] ό.π., 14,6.