«Φοβήθηκα για τον εαυτό μου» Η ευαλωτότητα της ανθρώπινης φύσης μπροστά στο Ολοκαύτωμα - π. Χριστοφόρου Χρόνη

«Φοβήθηκα για τον εαυτό μου»

 Η ευαλωτότητα της ανθρώπινης φύσης μπροστά στο Ολοκαύτωμα

Πρωτοπρεσβυτέρου Χριστοφόρου Χρόνη

Εφημερίου Ι. Ν. Αγίου Χριστοφόρου Αγρινίου 

(Δρ. Θεολογίας-Μ.Α. Φιλοσοφίας)

Επίκουρου Καθηγητή Θεολογικής Σχολής-

Τμήμα Θεολογίας ΕΚΠΑ

        Σήμερα, 27 Ιανουαρίου, ημέρα μνήμης του Ολοκαυτώματος, ολόκληρος ο κόσμος στέκεται μπροστά σε ένα γεγονός που δεν αφορά μόνο την ιστορία, αλλά αποκαλύπτει μία δραματική αλήθεια για την ανθρώπινη φύση. Το Ολοκαύτωμα των Εβραίων δεν είναι απλώς ένα πολιτικό ή ιδεολογικό έγκλημα· είναι μια αποκάλυψη του απύθμενου βάθους, στο οποίο μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος, όταν αποκοπεί από τον Θεό και χάσει την ανθρωπιά του.

        Συχνά ακούμε τη φράση: «Δεν πιστεύω ότι ο άνθρωπος είναι κακός από τη φύση του». Και πράγματι, η χριστιανική θεολογία δεν ταυτίζει τη φύση με το κακό. Όμως γνωρίζει καλά ότι η ανθρώπινη φύση είναι τραυματισμένη, ευάλωτη, ικανή να παραδοθεί στον εγωκεντρισμό, στον φόβο, στην υπακοή χωρίς διάκριση. Αν ο άνθρωπος είναι ειλικρινής με τον εαυτό του, θα αναγκαστεί κάποτε να πει: «Δεν ήξερα ότι ήμουν ικανός για αυτό».

        Το πρόβλημα δεν είναι ότι μερικοί άνθρωποι είναι ικανοί για το κακό. Το πρόβλημα είναι ότι όλοι είμαστε ικανοί για τη διάπραξη του κακού. Οι ναζί δεν ήταν τέρατα εκτός ανθρωπότητας· ήταν άνθρωποι. Πατέρες, σύζυγοι, υπάλληλοι, επιστήμονες, γραφειοκράτες. Άνθρωποι που έμαθαν να υπακούν, να εκτελούν εντολές, να μη σκέφτονται, να μη βλέπουν πρόσωπα αλλά αριθμούς.

        Ο Άντολφ Άιχμαν ήταν ένας από τους αρχιτέκτονες των Ναζί του Ολοκαυτώματος, ο οποίος δραπέτευσε, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στη Νότια Αμερική, όπου συνελήφθη το 1960 και μεταφέρθηκε πίσω στο Ισραήλ για δίκη.^[1] Δικάστηκε, κρίθηκε ένοχος και εκτελέστηκε. Αλλά υπήρξε ένα πολύ ενδιαφέρον περιστατικό κατά τη διάρκεια της δίκης. Έπρεπε να βρεθούν μάρτυρες που να τον είδαν να διαπράττει τα τρομερά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, για τα οποία κατηγορήθηκε. Έπρεπε να βρεθούν άνθρωποι που να τον είδαν να συμμετέχει σε φρικαλεότητες στα στρατόπεδα θανάτου. Ένας από τους βασικούς μάρτυρες ήταν ένας άνδρας ονόματι Γεχίελ Ντε-Νουρ. Όταν εισήλθε στην αίθουσα του δικαστηρίου για να καταθέσει, είδε τον Άιχμαν στο γυάλινο θάλαμο και αμέσως κατέρρευσε, πέφτοντας στο έδαφος και κλαίγοντας. Επικράτησε πανδαιμόνιο. Ο δικαστής χτυπούσε με το σφυρί για να επιβάλει τάξη. Ήταν πολύ δραματικό.

        Λίγο καιρό αργότερα, ο Ντε-Νουρ έδωσε συνέντευξη στον Αμερικανό δημοσιογράφο Μάικ Γουάλας στην εκπομπή «60 minutes». Ο Γουάλας έδειξε στον Ντε-Νουρ το βίντεο που τον έδειχνε να πέφτει κάτω και τον ρώτησε γιατί συνέβη αυτό. Μήπως τον κατέκλυσαν οδυνηρές αναμνήσεις; Ή μήπως μίσος; Γι’ αυτό κατέρρευσε; Ο Ντε-Νουρ είπε «όχι»· και μετά είπε κάτι που πιθανώς σόκαρε τον Γουάλας και θα έπρεπε να σοκάρει σχεδόν όλους μας. Είπε ότι τον κατέκλυσε η συνειδητοποίηση ότι ο Άιχμαν δεν ήταν κάποιος δαίμονας, όπως περίμενε να δει, αλλά ένας συνηθισμένος άνθρωπος, ένα ανθρωπάκι. «Φοβόμουν για τον εαυτό μου... Είδα ότι είμαι ικανός να κάνω το ίδιο... ακριβώς όπως αυτός» κατέληξε ο Ντε-Νουρ.

        Η διάσημη φιλόσοφος και δημοσιογράφος Χάνα Άρεντ (1906-1975), παρακολουθώντας τον Άιχμαν κατά τη διάρκεια της δίκης, ανέφερε στην εφημερίδα The New Yorker (ήταν ανταποκρίτρια στη δίκη του Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ),^[2] ότι ο Άιχμαν δεν ήταν καθόλου ψυχοπαθής, ότι δεν εκδήλωνε μίσος ή θυμό. Αντίθετα, ήταν ένας συνηθισμένος άνθρωπος που ήθελε να χτίσει μια καριέρα και απλώς εκτελούσε τις εντολές των ανωτέρων του, ως στρατιώτης. Το ονόμασε αυτό «κοινοτοπία του κακού». Το κακό κρύβεται στην καρδιά όλων των πολύ συνηθισμένων ανθρώπων. Έγραψε και το σχετικό περίφημο βιβλίο της «The Banality of Evil (η κοινοτοπία του κακού)», το οποίο μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες (και στα ελληνικά).^[3]

        Η εμπειρία του επιζώντος Γεχίελ Ντε-Νουρ στη δίκη του Άιχμαν είναι αποκαλυπτική. Κατέρρευσε όχι από μίσος ή από αναμνήσεις, αλλά από τη φρικτή συνειδητοποίηση ότι ο άνθρωπος που στεκόταν απέναντί του δεν διέφερε ουσιαστικά από τον ίδιο. «Φοβήθηκα για τον εαυτό μου», είπε. «Είδα ότι είμαι ικανός να το κάνω αυτό».

        Αυτή η διαπίστωση συναντά βαθιά τη χριστιανική ανθρωπολογία. Ο άνθρωπος, χωρίς μετάνοια, χωρίς πνευματική εγρήγορση, χωρίς αναφορά στον Θεό, μπορεί να γίνει φορέας ανείπωτου κακού, όχι απαραίτητα από μίσος, αλλά από αδιαφορία, φιλοδοξία, φόβο ή συμμόρφωση. Το κακό δεν γεννιέται πάντα από δαιμονική πρόθεση· συχνά γεννιέται από μια καρδιά που έπαψε να αγωνίζεται.

        Ο Χριστός το γνώριζε αυτό. Γνώριζε ότι από την καρδιά (τον ψυχικό κόσμο) του ανθρώπου πηγάζει όλο το κακό.^[4] Γι’ αυτό δεν πρέπει να έχουμε απόλυτη εμπιστοσύνη στον εαυτό μας. Εμπιστοσύνη απόλυτη θα έχουμε μόνο σε Αυτόν που δημιούργησε τον εαυτό μας.

        Το Ολοκαύτωμα μας υποχρεώνει σήμερα να εγκαταλείψουμε την άνετη ψευδαίσθηση ότι «εμείς δεν θα γινόμασταν ποτέ σαν αυτούς». Αντί γι’ αυτό, μας καλεί να πούμε με ταπείνωση: αν δεν προσέξω την καρδιά μου, αν δεν μετανοώ συνεχώς, μπορώ να φτάσω πολύ μακριά στο κακό.

        Η μνήμη των θυμάτων δεν είναι μόνο ιστορικό χρέος. Είναι πνευματική προειδοποίηση. Μας καλεί σε μετάνοια, σε εγρήγορση, σε αντίσταση απέναντι σε κάθε μορφή απανθρωπιάς, που ξεκινά πρώτα από μέσα μας. Διότι το κακό δεν αρχίζει στα στρατόπεδα συγκέντρωσης· αρχίζει στην καρδιά που έμαθε να μη βλέπει τον άλλον ως εικόνα Θεού.

---

[1] Τα γεγονότα της σύλληψης του Άιχμαν αποτυπώθηκαν, με εκπληκτικές λεπτομέρειες, στην ταινία του 2018 «Επιχείρηση Φινάλε». Η ταινία παρουσιάζει πως, το 1960, Ισραηλινοί κατάσκοποι ξεκίνησαν μια αποστολή για να συλλάβουν το Ναζιστή Άντολφ Άιχμαν και να τον φέρουν ενώπιον της δικαιοσύνης. Η ταινία βασίστηκε σε αληθινά γεγονότα.

[2] Υπάρχει ολόκληρη η συγκλονιστική δίκη του Άιχμαν στο Youtube https://www.youtube.com/watch?v=Dp7iSy9cRmo&list=PLsCZ6VzmUiEwq0g1JjPftoshl9PueCmzI

[3] Βλ. Χάνα Άρεντ, Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ-Έκθεση για την κοινοτοπία του κακού, εκδ. Νησίδες, Αθήνα 2009.

[4] Μαρκ. 7, 21-23 «σωθεν γὰρ ἐκ τῆς καρδίας τῶν ἀνθρώπων οἱ διαλογισμοὶ οἱ κακοὶ ἐκπορεύονται, μοιχεῖαι, πορνεῖαι, φόνοι, 22 κλοπαί, πλεονεξίαι, πονηρίαι, δόλος, ἀσέλγεια, ὀφθαλμὸς πονηρός, βλασφημία, ὑπερηφανία, ἀφροσύνη».