ΜΟΝΑΞΙΑ Ή ΚΟΙΝΩΝΙΑ; - Ιωάννης Σπιτέρης

 

 ΜΟΝΑΞΙΑ Ή ΚΟΙΝΩΝΙΑ;

Ιωάννης Σπιτέρης

«Και είπε ο Κύριος ο Θεός: Δεν είναι καλό ο άνθρωπος να είναι μόνος» (Γένεση 2,18).

Κάθε τόσο παίρνω ένα βιβλίο που έχει ξεχαστεί σε κάποια γωνιά της βιβλιοθήκης μου και το ξεφυλλίζω. Έτσι συνέβη και με μια συλλογή ποιημάτων του Νικηφόρου Βρεττάκου, όπου έπεσε στην αντίληψή μου το παρακάτω ποίημα:

Μοναξιά δεν υπάρχει
Μοναξιά δεν υπάρχει εκεί που ένας άνθρωπος
σκάβει ή σφυρίζει ή πλένει τα χέρια του.
Μοναξιά δεν υπάρχει εκεί που ένα δένδρο
σαλεύει τα φύλλα του. Εκεί που ένα ανώνυμο
έντομο βρίσκει λουλούδι και κάθεται,
που ένα ρυάκι καθρεφτίζει ένα άστρο,
εκεί που, βαστώντας το μαστό της μητέρας του,
μ’ ανοιγμένα τα δυο, μακάρια, χειλάκια του,
κοιμάται ένα βρέφος, μοναξιά δεν υπάρχει.

Ο Βρεττάκος, σε αυτό το ποίημα, υποστηρίζει ότι η μοναξιά δεν είναι αντικειμενική κατάσταση, αλλά τρόπος θέασης του κόσμου. Όπου υπάρχει ζωή, κίνηση, σχέση και πράξη, εκεί δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική μοναξιά.

Ταυτόχρονα, όμως, αυτές τις ημέρες διαβάζω το βιβλίο Morality (σε ιταλική μετάφραση) του φιλοσόφου και κοινωνιολόγου Τζόναθαν Σακς (Jonathan Sacks) και θυμήθηκα το πρώτο, ανησυχητικό κεφάλαιό του, που έχει ως θέμα τη «Μοναξιά». Αν και η ανάλυσή του αναφέρεται κυρίως στην κατάσταση που επικρατεί στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις Ηνωμένες Πολιτείες, περιγράφει μια πραγματικότητα που –έστω και σε ηπιότερη μορφή– αφορά και τις μεσογειακές κοινωνίες, άρα και τη δική μας χώρα.

Ο Σακς επισημαίνει ότι σήμερα, σε πολλούς τομείς της ζωής, οι άνθρωποι κάνουν μόνοι τους όσα παλαιότερα έκαναν μαζί, επειδή, όπως λέει, «περάσαμε από την κουλτούρα του “Εμείς” στην κουλτούρα του “Εγώ”». Με την άνοδο του Εγώ εις βάρος του Εμείς, ο γάμος, η οικογένεια και οι κοινότητες έχουν αποδυναμωθεί: όλο και λιγότεροι παντρεύονται ή παντρεύονται αργότερα, κάνουν λιγότερα παιδιά, ενώ πολλοί γάμοι καταλήγουν σε διαζύγιο. Το αποτέλεσμα είναι ότι ένα αυξανόμενο ποσοστό ανθρώπων ζει μόνο του. Βεβαίως, τονίζει ο συγγραφέας, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να ζει κανείς μόνος και στο να αισθάνεται μόνος· ωστόσο, οι δύο αυτές καταστάσεις συχνά συνδέονται, αφού ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως κοινωνικό ον.

Ο Σακς υπογραμμίζει ένα παράδοξο της εποχής μας: «Σε μια εποχή όπου η τεχνολογική επικοινωνία είναι ταχύτερη και αποτελεσματικότερη από ποτέ, η άμεση ανθρώπινη σχέση, η πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση, το Εσύ–Εγώ, γίνεται ολοένα και πιο σπάνια». Γι’ αυτό μιλά για μια «μοναχική πλειονότητα». Δεν είναι τυχαίο, παρατηρεί, ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο υπάρχει ακόμη και υπουργός αρμόδιος για τη μοναξιά.

Η μοναξιά πλήττει ιδιαίτερα τους ηλικιωμένους, πολλοί από τους οποίους ομολογούν ότι για έναν ολόκληρο μήνα δεν είχαν καμία συζήτηση με φίλο ή γνωστό. Η μοναξιά, τονίζει ο Σακς, δεν έχει μόνο ψυχολογικές συνέπειες, αλλά και σοβαρές επιπτώσεις στη σωματική υγεία, αυξάνοντας τον κίνδυνο σοβαρών ασθενειών. Αντίθετα, ακόμη και απλές κοινωνικές επαφές, όπως μια συνάντηση με φίλους, μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την ποιότητα και τη διάρκεια της ζωής.

Τέλος, ο συγγραφέας προειδοποιεί για έναν ακόμη κίνδυνο που απορρέει από τη διάλυση της κοινωνικότητας: η πρωτοφανής ατομοποίηση της σύγχρονης ζωής δεν πλήττει μόνο την υγεία και την ευτυχία των ανθρώπων, αλλά καθιστά και την κοινωνία πιο ευάλωτη απέναντι στην αστάθεια, τις κρίσεις και το απρόβλεπτο του μέλλοντος.

Σε αυτό το σημείο θυμήθηκα την εμπειρία και τη διδασκαλία ενός μεγάλου Πατέρα της Εκκλησίας, του Αγίου Αυγουστίνου. Παρότι βίωσε τις απολαύσεις της ζωής και δεν στερήθηκε θορυβωδών συντρόφων, ξεπέρασε την τρομερή υπαρξιακή του μοναξιά μόνο όταν ανακάλυψε τον Θεό, ο οποίος, αν και Ένας, δεν είναι μόνος: είναι Μυστήριο Κοινωνίας, είναι η Αγία Τριάδα.

Ας παραθέσω ορισμένα λόγια του που αποκαλύπτουν σε τι συνίστατο, για τον ίδιο, η υπέρβαση της μοναξιάς:

«Μας έπλασες για τον Εαυτό Σου, Θεέ μου, και ανήσυχη είναι η καρδιά μας ώσπου να αναπαυθεί σε Σένα» (Εξομολογήσεις I, 1). Η μοναξιά, κατά τον Αυγουστίνο, δεν είναι έλλειψη ανθρώπων, αλλά έλλειψη Θεού.

«Εσύ ήσουν μέσα μου πιο εσωτερικός απ’ ό,τι το πιο εσωτερικό μου, και πιο υψηλός από κάθε ύψος μου» (Εξομολογήσεις III, 6). Αν ο Θεός είναι τόσο κοντά, τότε η απόλυτη μοναξιά είναι ψευδαίσθηση.

«Όπου υπάρχει αγάπη, υπάρχει κοινωνία· και όπου υπάρχει κοινωνία, δεν υπάρχει μοναξιά» (De Trinitate VIII, 😎. Η αγάπη είναι το αντίδοτο της μοναξιάς, όχι μόνο ανθρώπινα, αλλά και θεολογικά.

«Δεν μας έπλασες για διάσπαση, αλλά για ενότητα και κοινωνία» (Εξομολογήσεις XIII, 9). Η μοναξιά εμφανίζεται όταν ο άνθρωπος αποκόπτεται από την κοινωνία της ζωής και του Θεού.

Για τον Άγιο Αυγουστίνο, η «συντροφιά» του Θεού δεν ήταν τρόπος φυγής από τους ανθρώπους ούτε άλλοθι απομόνωσης. Αντίθετα, η εμπειρία του Θεού ως Κοινωνίας γεννούσε και βάθαινε τη σχέση με τους άλλους. Η οικογένεια, η Εκκλησία, η μοναστική κοινότητα με την οποία συνδέθηκε –τόσο ως μοναχός όσο και ως επίσκοπος– δεν αποτελούσαν εναλλακτικές της μοναξιάς, αλλά τον φυσικό της αντίποδα. Εκεί ο άνθρωπος δεν χάνεται μέσα στο πλήθος ούτε κλείνεται στο Εγώ του, αλλά μαθαίνει να υπάρχει ως πρόσωπο, δηλαδή σε σχέση.

Γι’ αυτό και η αρχαία βιβλική διαπίστωση παραμένει διαχρονικά επίκαιρη: «Δεν είναι καλό ο άνθρωπος να είναι μόνος». Όχι επειδή χρειάζεται απλώς συντροφιά, αλλά επειδή είναι πλασμένος για κοινωνία.

________________________________________

Τζόρτζιο ντε Κίρικο (1888–1978), Ελληνοϊταλός ζωγράφος, μαιτρ του σουρεαλισμού. Ένα από τα πιο συχνά θέματα της ζωγραφικής του είναι η «Μοναξιά».