Η Παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η Παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, η Κυριακή 1 Φεβρουαρίου 2026 σηματοδοτεί την έναρξη του Τριωδίου, μιας περιόδου πνευματικής προετοιμασίας για τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Το ευαγγελικό ανάγνωσμα της Θείας Λειτουργίας προέρχεται από το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο (18:10-14) και αφορά την περίφημη παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου. Αυτή η περικοπή, πλούσια σε θεολογικό βάθος, τονίζει την σημασία της ταπείνωσης και της μετάνοιας, θέτοντας τα θεμέλια για την πορεία προς το Πάσχα.

Η παραβολή αφηγείται την ιστορία δύο ανδρών που ανεβαίνουν στο Ναό για να προσευχηθούν. Ο Φαρισαίος, ένας θρησκευτικός ηγέτης γνωστός για την τήρηση του Μωσαϊκού Νόμου, στέκεται υπερήφανα και ευχαριστεί τον Θεό που δεν είναι σαν τους άλλους – κλέφτες, άδικους, μοιχούς ή ακόμα και σαν τον Τελώνη που βρίσκεται κοντά. Απαριθμεί τις αρετές του: νηστεύει δύο φορές την εβδομάδα και δίνει το δέκατο από όλα του τα εισοδήματα. Αντίθετα, ο Τελώνης, ένας μισητός εισπράκτορας φόρων που συνεργαζόταν με τους Ρωμαίους κατακτητές, στέκεται μακριά, δεν τολμά να σηκώσει τα μάτια του στον ουρανό, χτυπά το στήθος του και λέει: «ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ». Ο Ιησούς καταλήγει: «λέγω ὑμῖν, κατέβη οὗτος δεδικαιωμένος εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ ἢ γὰρ ἐκεῖνος· ὅτι πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, ὁ δὲ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται».

Στην Ορθόδοξη ερμηνευτική παράδοση, η παραβολή αυτή αποτελεί ύμνο στην ταπείνωση ως προϋπόθεση της σωτηρίας. Ο Φαρισαίος εκπροσωπεί την αυτοδικαίωση μέσω έργων, μια στάση που, παρόλο εμφανίζεται ως ενάρετη, είναι βαθιά εγωκεντρική. Δεν ζητά έλεος, αλλά επαινεί τον εαυτό του, μετατρέποντας την προσευχή σε αυτοθαυμασμό. Αντίθετα, ο Τελώνης ενσαρκώνει την αληθινή μετάνοια: αναγνωρίζει την αμαρτωλότητά του και βασίζεται αποκλειστικά στη θεία χάρη. Η δικαίωσή του δεν προέρχεται από δικές του πράξεις, αλλά από την ταπεινή εξάρτηση από τον Θεό.

Αυτή η διάκριση αντανακλά το Ορθόδοξο δόγμα της συνέργειας: η σωτηρία δεν είναι μόνο έργο του ανθρώπου (όπως στον Πελαγιανισμό) ούτε μόνο του Θεού (όπως σε ορισμένες Προτεσταντικές απόψεις), αλλά συνεργασία. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι ο Φαρισαίος «έχασε την αρετή του εξαιτίας της υπερηφάνειας», ενώ ο Τελώνης «έλαβε τη δικαίωση λόγω της ταπείνωσής του». Η υπερηφάνεια, ως η ρίζα όλων των παθών, σφραγίζει ερμητικά την καρδιά εμποδίζοντας την είσοδο της θείας χάριτος, ενώ η ταπείνωση ανοίγει διάπλατα την θύρα της.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας βλέπουν στην παραβολή μια κριτική κατά της φαρισαϊκής υποκρισίας, αλλά και μια πρόσκληση προς όλους τους πιστούς. Ο Θεοφύλακτος Βουλγαρίας, στο ερμηνευτικό του έργο, παρατηρεί ότι ο Φαρισαίος δεν προσεύχεται πραγματικά στον Θεό, αλλά «μιλάει στον εαυτό του», συγκρίνοντας τον εαυτό του με τους άλλους για να υψωθεί. Αντίθετα, ο Τελώνης, με τη στάση του σώματος (χτύπημα στήθους, χαμηλωμένα μάτια), εκφράζει σωματικά την εσωτερική μετάνοια, προεικονίζοντας την ορθόδοξη πρακτική της νηστείας και της προσευχής.

Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς συνδέει την παραβολή με την ησυχαστική παράδοση, βλέποντας στον Τελώνη το πρότυπο της αδιάλειπτης προσευχής: «ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ» είναι μια σύντομη, καρδιακή κραυγή, παρόμοια με την Ευχή του Ιησού («Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με»). Αυτή η ερμηνεία υπογραμμίζει ότι η αληθινή προσευχή δεν είναι λόγια, αλλά στάση καρδιάς.

Στο πλαίσιο του Τριωδίου, η περικοπή αυτή εισάγει το θέμα της μετάνοιας. Το Τριώδιο, όπως εξηγεί ο άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος, είναι καιρός αυτοεξέτασης, όπου οι πιστοί καλούνται να μιμηθούν τον Τελώνη, αποφεύγοντας την υπερηφάνεια του Φαρισαίου. Η Κυριακή αυτή προηγείται της Κυριακής του Ασώτου, ενισχύοντας το μήνυμα της επιστροφής στον Θεό μέσω ταπείνωσης.

Σήμερα, η παραβολή προειδοποιεί κατά της πνευματικής αλαζονείας – ακόμα και σε θρησκευτικούς κύκλους. Σε μια εποχή όπου η αυτοπροβολή κυριαρχεί, η Ορθόδοξη Παράδοση μας καλεί σε ταπεινή αυτογνωσία. Όπως λέει ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος: «Η ταπείνωσις είναι η θύρα της Βασιλείας των Ουρανών».

Συνοψίζοντας, η περικοπή Λουκά 18:10-14 αποκαλύπτει ότι η δικαίωση έρχεται όχι από εξωτερικές πράξεις, αλλά από την ταπεινή καρδιά. Στην Ορθόδοξη Παράδοση, αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο για την πνευματική ζωή, υπενθυμίζοντας ότι «πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται».

***

The Parable of the Tax Collector and the Pharisee

In the Orthodox Church, Sunday, February 1, 2026, marks the beginning of the Triodion, a period of spiritual preparation for Great Lent. The Gospel reading of the Divine Liturgy comes from the Gospel According to Luke (18:10-14) and concerns the famous parable of the Tax Collector and the Pharisee. This passage, rich in theological depth, emphasizes the importance of humility and repentance, laying the foundations for the journey toward Pascha.

The parable recounts the story of two men who go up to the Temple to pray. The Pharisee, a religious leader known for observing the Mosaic Law, stands proudly and thanks God that he is not like others—thieves, unjust people, adulterers, or even like the Tax Collector nearby. He lists his virtues: he fasts twice a week and gives a tenth of all his income. In contrast, the Tax Collector, a despised tax collector who collaborated with the Roman occupiers, stands at a distance, does not dare to lift his eyes to heaven, beats his breast, and says: "God, be merciful to me, a sinner." Jesus concludes: "I tell you, this man went down to his house justified, rather than the other. For everyone who exalts himself will be humbled, but the one who humbles himself will be exalted."

In the Orthodox interpretive tradition, this parable is a hymn to humility as a prerequisite for salvation. The Pharisee represents self-justification through works, a stance that, although it appears virtuous, is deeply egocentric. He does not ask for mercy but praises himself, turning prayer into self-admiration. In contrast, the Tax Collector embodies true repentance: he acknowledges his sinfulness and relies exclusively on divine grace. His justification does not come from his own actions but from humble dependence on God.

This distinction reflects the Orthodox doctrine of synergy: salvation is not solely the work of man (as in Pelagianism) nor solely of God (as in certain Protestant views), but a cooperation. Saint John Chrysostom emphasizes that the Pharisee "lost his virtue because of pride," while the Tax Collector "received justification because of his humility." Pride, as the root of all passions, seals the heart hermetically, preventing the entry of divine grace, while humility opens its door wide.

The Church Fathers see in the parable a critique of Pharisaic hypocrisy, but also an invitation to all the faithful. Theophylact of Bulgaria, in his interpretive work, observes that the Pharisee does not truly pray to God but "speaks to himself," comparing himself to others in order to exalt himself. In contrast, the Tax Collector, with his bodily posture (beating his breast, lowered eyes), physically expresses inner repentance, foreshadowing the Orthodox practice of fasting and prayer.

Saint Gregory Palamas connects the parable with the hesychastic tradition, seeing in the Tax Collector the model of unceasing prayer: "God, be merciful to me, a sinner" is a short, heartfelt cry, similar to the Jesus Prayer ("Lord Jesus Christ, have mercy on me"). This interpretation underscores that true prayer is not words, but a disposition of the heart.

In the context of the Triodion, this pericope introduces the theme of repentance. The Triodion, as explained by Saint Symeon the New Theologian, is a time of self-examination, where the faithful are called to imitate the Tax Collector, avoiding the pride of the Pharisee. This Sunday precedes the Sunday of the Prodigal Son, reinforcing the message of returning to God through humility.

Today, the parable warns against spiritual arrogance—even in religious circles. In an era where self-promotion dominates, the Orthodox Tradition calls us to humble self-knowledge. As Saint Isaac the Syrian says: "Humility is the door to the Kingdom of Heaven."

In summary, the passage from Luke 18:10-14 reveals that justification comes not from external actions, but from the humble heart. In the Orthodox Tradition, it serves as a cornerstone for spiritual life, reminding us that "everyone who exalts himself will be humbled."