Ο τραυματισμένος Θωμάς μπροστά στον Μέγα Θεραπευτή Συνέβη η ψηλάφηση ή όχι; - π. Χριστοφόρου Χρόνη

Ο τραυματισμένος Θωμάς μπροστά στον Μέγα Θεραπευτή

Συνέβη η ψηλάφηση ή όχι;

 

Χριστοφόρου Χρόνη

Πρωτοπρεσβυτέρου, 

Εφημερίου Ι. Ν. Αγίου Χριστοφόρου Αγρινίου

Επίκουρου Καθηγητή Ποιμαντικής Θεολογίας και Ψυχολογίας,

Θεολογική Σχολή – Τμήμα Θεολογίας, ΕΚΠΑ

 christchronis@theol.uoa.gr 

        Τα ευαγγελικά κείμενα μας προσφέρουν ελάχιστες πληροφορίες για τον Θωμά. Τον συναντούμε σε τρεις μόνο σκηνές του κατά Ιωάννη Ευαγγελίου, και κάθε φορά αποκαλύπτεται ένας άνθρωπος πιστός αλλά επιφυλακτικός, αφοσιωμένος στον Διδάσκαλο αλλά με μια κρυφή μοιρολατρία,^[1] βαθύς αλλά αργός στη διανοητική σύλληψη των μυστηρίων.^[2] Παρά τη λιτή αυτή παρουσία, κανείς άλλος μαθητής δεν αποτυπώθηκε τόσο ανεξίτηλα στη συλλογική συνείδηση της Εκκλησίας και του κόσμου. Ο Θωμάς έγινε το αρχετυπικό πρόσωπο του αμφιβάλλοντα, και μαζί του, ένας απρόσμενος σύντροφος για κάθε σύγχρονο άνθρωπο που παλεύει με την πίστη. Ο Θωμάς είναι ο διασημότερος αμφισβητίας της αρχαίας εποχής και μπορεί να χαρακτηριστεί ως τύπος των σύγχρονων σκεπτικιστών.

        Η αμφιβολία του Θωμά δεν ήταν απλώς διανοητική. Είχε τουλάχιστον τρεις διαστάσεις, οι οποίες συγκροτούν και σήμερα το έδαφος από το οποίο αναδύεται ο σκεπτικισμός. Πρώτον, η κοσμοθεωρητική: οι νεκροί δεν επιστρέφουν. Ο Θωμάς, ως ιουδαίος του πρώτου αιώνα, γνώριζε ότι η ανάσταση ανήκε στα έσχατα, όχι στο μέσον της ιστορίας. Δεύτερον, η ιδιοσυγκρασιακή: υπάρχουν άνθρωποι ταγμένοι στα αισθητά, στο απτό, στο ελεγχόμενο δεδομένο. Ο Θωμάς ανήκει σε αυτούς, και έχει εκατομμύρια απογόνους στον σύγχρονο κόσμο. Τρίτον, η πιο παραγνωρισμένη αλλά και η βαθύτερη: ο φόβος της επαναλαμβανόμενης απώλειας. Η ψυχή που έχει πενθήσει σπαραχτικά μαθαίνει ένα παράδοξο μάθημα: η πρόωρη χαρά μπορεί να πληγώσει βαθύτερα από την ίδια την οδύνη. Ο Θωμάς ίσως δεν αρνείται να πιστέψει επειδή δεν αγαπά. Αρνείται επειδή αγάπησε, και δεν αντέχει την ιδέα να χάσει για δεύτερη φορά το πρόσωπο που χάραξε τη ζωή του.

        Δεν είναι τυχαίο ότι ο Θωμάς λείπει από τη συνάθροιση των μαθητών το βράδυ της Αναστάσεως. Ο θάνατος του Ιησού υπήρξε γι' αυτόν μια τόσο συντριπτική πραγματικότητα, ώστε χρειαζόταν να μείνει μόνος για να την αντέξει. Ο Θωμάς εικονίζει τον πιστό που πενθεί απομονωμένος, που δεν ανέχεται την εύκολη παρηγοριά, που δεν βιάζεται στην πρόωρη χαρά. Σε αυτή την εικόνα αναγνωρίζει κανείς μία από τις σημαντικότερες ποιμαντικές προκλήσεις της εποχής μας. Η ποιμαντική εμπειρία της Εκκλησίας απέναντι στον πάσχοντα άνθρωπο μας διδάσκει ότι το πένθος δεν διορθώνεται, το τραύμα δεν επουλώνεται με λογική πειθώ, και η απογοήτευση δεν θεραπεύεται με ηθικές προτροπές. Οι μαθητές που διαβεβαιώνουν τον Θωμά ότι «εωράκαμεν τον Κύριον»^[3] λένε κάτι αληθινό, αλλά το λένε σε έναν άνθρωπο που δεν είναι ακόμη έτοιμος να το ακούσει. Η ποιμαντική φρόνηση απαιτεί να σεβαστούμε τον χρόνο της ψυχής, να παραμείνουμε δίπλα στον πενθούντα χωρίς να τον βιάζουμε να «αποκατασταθεί» πριν αναγνωριστεί ο πόνος του.

         Η Ορθόδοξη Εκκλησία, αντί να κατακρίνει τον Θωμά, τον υμνεί. Το εξαίσιο στιχηρό της Κυριακής του Αντίπασχα ψάλλει: «Ὦ καλὴ ἀπιστία τοῦ Θωμᾶ! τῶν πιστῶν τὰς καρδίας εἰς ἐπίγνωσιν ἦξε». Η «απιστία» του μετατρέπεται σε δώρο προς την Εκκλησία, επειδή, απαιτώντας την ψηλάφηση, εξασφάλισε για όλους τους μεταγενέστερους την ιστορικότητα και σωματικότητα της Αναστάσεως. Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, στην ομιλία του για την Κυριακή του Θωμά, υπογραμμίζει ότι ο Κύριος «οικονόμησε» αυτή την απουσία και την επιστροφή, ώστε η πίστη της Εκκλησίας να θεμελιωθεί όχι σε μυθοπλασία αλλά σε αυθεντική μαρτυρία. Ο Θωμάς αμφέβαλε, ώστε εμείς να μη χρειαστεί να αμφιβάλλουμε.^[4]

        Το πιο συγκινητικό στοιχείο της διήγησης αποκαλύπτεται οκτώ ημέρες μετά την Ανάσταση. Προτού ακόμη ο Θωμάς προλάβει να επαναλάβει τους όρους του, ο Αναστάς του απευθύνεται ακριβώς με αυτούς τους όρους: «φέρε τον δάκτυλόν σου ώδε... φέρε την χείρα σου και βάλε εις την πλευράν μου».^[5] Αυτή είναι η πιο παρηγορητική διδασκαλία για κάθε αμφιβάλλοντα άνθρωπο: η αμφιβολία δεν τον χωρίζει από τον Χριστό. Εκείνος περπατά δίπλα του, ακόμη κι όταν ο ίδιος δεν Τον βλέπει.

         Εδώ βρίσκεται και η θεμελιώδης διαφορά της χριστιανικής πίστης από κάθε άλλη στάση ζωής. Η πίστη δεν αποτελεί μια επίπονη προσπάθεια του ανθρώπου να φτάσει στον Θεό· είναι η αναγνώριση ότι ο Θεός φτάνει πρώτος στον άνθρωπο. Ο Χριστός δεν επιβραβεύει τον Θωμά επειδή εκείνος έλυσε τις αμφιβολίες του με προσωπικές δυνάμεις. Έρχεται και τον συναντά εκεί όπου βρίσκεται, χωρίς ντροπή, χωρίς επιτίμηση, χωρίς προαπαιτούμενα. Αυτή η εικόνα ανατρέπει τη διαδεδομένη αντίληψη ότι η πίστη είναι διανοητική κατάκτηση. Η πίστη είναι συνάντηση, και η αμφιβολία πολλές φορές δεν είναι εμπόδιο σε αυτή τη συνάντηση αλλά ο πιο τίμιος χώρος όπου μπορεί να συμβεί.

         Υπάρχει και ένα ακόμη βαθύτερο στοιχείο. Ο Θωμάς ζήτησε να δει τις πληγές ως αποδείξεις, ως δικαστικά τεκμήρια ταυτότητας. Ο Αναστάς όμως του τις πρόσφερε ως σημεία αγάπης. Υπάρχει και ένα ακόμη βαθύτερο στοιχείο, που αποκαλύπτει η ίδια η υμνογραφία της Εκκλησίας. Το δοξαστικό του εσπερινού της εορτής τονίζει ότι ο Θωμάς αναζήτησε να δει «τὴν πληγήν, ἐξ ἧς ἰάθη τὸ μέγα τραῦμα ὁ ἄνθρωπος». Η υμνογραφική αυτή διατύπωση ανατρέπει ριζικά την αρχική προσδοκία του μαθητή. Ο Θωμάς ζήτησε να δει τις πληγές ως δικανικές αποδείξεις ταυτότητας, για να βεβαιωθεί ότι δεν πρόκειται για φάντασμα. Ο Αναστάς όμως του προσφέρει κάτι τελείως διαφορετικό. Δεν του παρουσιάζει ουλές ήττας αλλά πληγές θεραπείας. Ο τραυματισμένος Θωμάς, που ζητά την ψηλάφηση ως επιβεβαίωση, βρίσκεται μπροστά στον Τραυματισμένο Κύριο, του οποίου οι πληγές δεν τεκμηριώνουν μόνο την Ανάστασή Του αλλά και τη δική του θεραπεία.

         Στην ορθόδοξη θεολογία, ο Χριστός είναι ο «ιατρός των ψυχών και των σωμάτων» ακριβώς επειδή δέχθηκε ο Ίδιος στη σάρκα Του το πλήθος των ανθρωπίνων τραυμάτων. Οι πληγές Του δεν είναι απομεινάρια μιας δοκιμασίας που πέρασε· είναι ο ζωντανός τόπος όπου συνεχίζει να θεραπεύει το «μέγα τραῦμα» της ανθρώπινης φύσης, δηλαδή τη ρήξη της από τον Θεό, τον θάνατο και την αμαρτία. Η ανάσταση, ιδωμένη έτσι, δεν αποτελεί απλώς μια υπερφυσική απόδειξη ότι ο Ιησούς είναι «ζωντανός». Είναι η αποκάλυψη ότι η πληγή Του έχει γίνει πηγή ζωής για κάθε πληγωμένο άνθρωπο. Μπροστά σε αυτή την αποκάλυψη, ο Θωμάς ομολογεί μια νέα πραγματικότητα για ολόκληρη την ανθρωπότητα: «Ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου».^[6] Η φράση αυτή αποτελεί την κορύφωση ολόκληρου του τετάρτου Ευαγγελίου. Ο μεγαλύτερος αμφιβάλλων έγινε ο ρηματικά τολμηρότερος ομολογητής, γιατί πρώτος αναγνώρισε ότι το τραύμα του θεραπεύθηκε μέσα στο τραύμα του Αναστάντος.

        Από το ιερό κείμενο του Ευαγγελίου δεν φαίνεται ότι ο Θωμάς ψηλάφησε τον Κύριο. Η πατερική διδασκαλία, η υμνογραφία και η αγιογραφία δέχονται ότι η ψηλάφηση έγινε. Αν συνέβη η ψηλάφηση τότε γιατί ο Αναστάς Κύριος είπε στον Θωμά «Ὅτι ἑώρακάς με, πεπίστευκας· μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες»^[7] και όχι «Ὅτι ἐψηλάφησές με;» Πιθανόν ο Θωμάς να πίστεψε όχι από την ψηλάφηση, αλλά από τα λόγια του Χριστού τα οποία λόγια είναι ανώτερα από όλα τα σημεία και τα θαύματά Του. Το ερώτημα αν συνέβη πράγματι η ψηλάφηση παραμένει δευτερεύον μπροστά στην ουσία του γεγονότος. Η πατερική διδασκαλία και η υμνογραφία δέχονται την ψηλάφηση ως ιστορικό γεγονός, χωρίς όμως να στηρίζουν σε αυτήν το θεολογικό τους οικοδόμημα. Εκείνο που σώζει τον Θωμά δεν είναι η σαρκική βεβαίωση, αλλά η ομολογία ότι ο Χριστός είναι ο αληθινός Θεός και ο μοναδικός σωτήρας του ανθρώπου και του κόσμου.

        Η πίστη δεν γεννιέται όταν πείθουμε τον εαυτό μας για κάτι που δεν βλέπουμε. Γεννιέται όταν ανακαλύπτουμε ότι Εκείνος που δεν βλέπουμε βλέπει εμάς όλη αυτή την ώρα, και μας αγαπά. Η σύγχρονη ποιμαντική πρόκληση δεν είναι να κατασκευάσουμε επιχειρήματα που θα νικήσουν κάθε ένσταση. Είναι να οδηγήσουμε τον αμφιβάλλοντα στην ίδια ήσυχη συνειδητοποίηση που έκανε και ο Θωμάς: ότι ο Αναστάς δεν είναι μακριά, ούτε αδιάφορος, ούτε απαιτητικός κριτής. Είναι ο ίδιος που πληγώθηκε οικειοθελώς για χάρη μας και περιμένει υπομονετικά, αοράτως παρών, την ώρα της προσωπικής συνάντησης μαζί Του.

---

[1] Ιωαν. 11,16 «εἶπεν οὖν Θωμᾶς ὁ λεγόμενος Δίδυμος τοῖς συμμαθηταῖς· Ἄγωμεν καὶ ἡμεῖς ἵνα ἀποθάνωμεν μετ' αὐτοῦ».
[2] ό.π., 14,5 «Λέγει αὐτῷ Θωμᾶς· Κύριε, οὐκ οἴδαμεν ποῦ ὑπάγεις· καὶ πῶς δυνάμεθα τὴν ὁδὸν εἰδέναι;».
[3] ό.π. 20,25.
[4] Βλ. Γρηγορίου Παλαμά, Ομιλία ΙΖ, ΕΠΕ τ. 9^ος, σ. 485-515.
[5] Ιωαν. 20,27.
[6] Ιωαν. 20,28.
[7] ό.π., 20,29.