Κληρικοί, πανηγύρεις και χορός: τι λένε πραγματικά οι ιεροί Κανόνες - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

  Κληρικοί, πανηγύρεις και χορός: 

τι λένε πραγματικά οι ιεροί Κανόνες

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η συζήτηση για τη συμμετοχή κληρικών σε πανηγύρεις, ιδίως κατά τους θερινούς μήνες, όταν τιμώνται άγιοι ή η Υπεραγία Θεοτόκος, χρειάζεται σοβαρότητα, ορθή ερμηνεία των ιερών Κανόνων και ποιμαντική διάκριση. Συχνά προβάλλεται η άποψη ότι «οι ιεροί Κανόνες απαγορεύουν γενικώς στους κληρικούς να χορεύουν σε κάθε πανηγύρι». Άλλοτε μάλιστα γίνεται επίκληση Αποστολικών Κανόνων, Κανόνων της Συνόδου της Λαοδικείας και Κανόνων της Καρθαγένης με τρόπο γενικό, χωρίς να εξετάζεται το ακριβές περιεχόμενό τους.

Το θέμα, όμως, δεν λύνεται με αφοριστικά συνθήματα. Οι Κανόνες της Εκκλησίας δεν είναι απλές απαγορευτικές διατάξεις αποκομμένες από το εκκλησιαστικό ήθος. Είναι ποιμαντικοί κανόνες θεραπείας, ευταξίας και προστασίας του εκκλησιαστικού σώματος. Γι’ αυτό πρέπει να διαβάζονται κυρίως σύμφωνα με το πνεύμα των Πατέρων που τους θέσπισαν.

Το Kανονικό πλαίσιο

Οι βασικοί Κανόνες που σχετίζονται με το θέμα είναι κυρίως οι 53ος, 54ος και 55ος της Συνόδου της Λαοδικείας, καθώς και οι συγγενείς διατάξεις της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου.

Ο 53ος Κανών της Λαοδικείας λέγει:

«Οὐ δεῖ Χριστιανοὺς εἰς γάμους ἀπερχομένους βαλλίζειν ἢ ὀρχεῖσθαι, ἀλλὰ σεμνῶς δειπνεῖν ἢ ἀριστᾷν, ὡς πρέπει Χριστιανοῖς».

Δηλαδή: οι Χριστιανοί, όταν πηγαίνουν σε γάμους, δεν πρέπει να θορυβούν ή να χορεύουν με τρόπο ανάρμοστο, αλλά να δειπνούν ή να γευματίζουν με σεμνότητα, όπως αρμόζει σε Χριστιανούς.

Ο 54ος Κανών της Λαοδικείας ορίζει ότι οι κληρικοί δεν πρέπει να παρακολουθούν άσεμνα θεάματα σε γάμους ή δείπνα, αλλά πριν εισέλθουν οι ηθοποιοί, να σηκώνονται και να αποχωρούν.

Ο 55ος Κανών της Λαοδικείας απαγορεύει σε κληρικούς και λαϊκούς να οργανώνουν συμπόσια «ἐκ συμβολῆς», δηλαδή συνεστιάσεις που είχαν χαρακτήρα ασύδοτης ευωχίας ή πόσεως.

Η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος, ιδίως με τους Κανόνες 24, 51 και 62, επανέρχεται αυστηρότερα σε παρόμοια φαινόμενα: απαγορεύει στους κληρικούς και μοναχούς να συμμετέχουν σε ιπποδρομίες, θεάματα, σκηνικούς χορούς, μίμους, ειδωλολατρικά έθιμα, μεταμφιέσεις και διονυσιακές εκδηλώσεις. Εδώ πλέον προβλέπονται και αυστηρές ποινές, όπως καθαίρεση για κληρικούς και αφορισμός για λαϊκούς.

Άρα, οι Κανόνες πράγματι απαγορεύουν συγκεκριμένες μορφές διασκεδάσεως. Όμως δεν πρέπει να παραβλέπουμε τι ακριβώς απαγορεύουν: την αταξία, την ανάρμοστη συμπεριφορά, τη μέθη, το ειδωλολατρικό ήθος, τα θεατρικά και διονυσιακά δρώμενα (με το χυδαίο περιεχόμενο της εποχής εκείνης), και γενικώς ό,τι δεν συμβιβάζεται με τη σεμνότητα της χριστιανικής ζωής.

Η ερμηνεία των Κανονολόγων

Οι μεγάλοι βυζαντινοί Κανονολόγοι βοηθούν να κατανοήσουμε το πνεύμα των Κανόνων.

Ο Ζωναράς, ερμηνεύοντας τον 53ο Κανόνα της Λαοδικείας, επικαλείται τον Απόστολο Παύλο: «Εἴτε ἐσθίετε, εἴτε πίνετε, εἴτε τι ποιεῖτε, πάντα εἰς δόξαν Θεοῦ ποιεῖτε» (Α΄ Κορ. 10,31). Δηλαδή, ακόμη και η τροφή, το ποτό και η κοινωνική παρουσία του Χριστιανού πρέπει να έχουν μέτρο και να μη γίνονται αφορμή αταξίας.

Ο Αριστηνός συνοψίζει το νόημα του Κανόνα λέγοντας ότι το να παίζει κανείς ή να χορεύει σε γάμους με τρόπο απρεπή είναι ανάξιο του χριστιανικού ήθους.

Ο Βαλσαμών εξηγεί ότι το «βαλλίζειν» σημαίνει χορό ή κίνηση με κρότο, συχνά με κύμβαλα ή παρόμοια όργανα. Δεν περιγράφει απλώς μια ήρεμη κοινωνική παρουσία, αλλά ένα είδος θορυβώδους, και άτακτης διασκεδάσεως.

Ο Νικόδημος Μίλας, ερμηνεύοντας τη σχετική κανονική παράδοση, επισημαίνει ότι οι Κανόνες δεν καταδικάζουν το σεμνό γεύμα ή την ευπρεπή κοινωνική συναναστροφή, αλλά τις ακραίες διασκεδάσεις, τις οινοποσίες και τα γλέντια που οδηγούν σε σκανδαλισμό.

Σημαντική είναι και η γενικότερη αρχή που τονίζουν σύγχρονοι Ορθόδοξοι Κανονολόγοι: οι Κανόνες έχουν αιώνιο εκκλησιολογικό και ηθικό πυρήνα, αλλά η εφαρμογή τους απαιτεί διάκριση. Δεν διαβάζονται ούτε με ξηρό νομικισμό ούτε με αυθαίρετη χαλάρωση. Διαβάζονται μέσα στην παράδοση της Εκκλησίας.

Τι ακριβώς απαγορεύεται

Με βάση τους Κανόνες και την ερμηνεία τους, απαγορεύονται σαφώς τα εξής:

1. Οι άσεμνοι, προκλητικοί χοροί, ιδίως όταν παραπέμπουν σε κοσμικότητα, αισθησιασμό ή ειδωλολατρικά έθιμα.

2. Η συμμετοχή κληρικών σε χυδαία θεάματα και ασεβείς διασκεδάσεις.

3. Η μέθη, η κραυγαλέα διασκέδαση και οι ηθικές αταξίες, ιδίως όταν συνδέονται με εκκλησιαστική εορτή.

4. Η μετατροπή της μνήμης αγίων σε κοσμικό πανηγύρι, όπου ο άγιος γίνεται απλή αφορμή για γλέντι, εμπορικότητα, ασωτία ή λαϊκό θέαμα χωρίς πνευματικό περιεχόμενο.

5. Η χρήση ιερών χώρων για γλέντια ή κοσμικές διασκεδάσεις. Η Λαοδίκεια απαγορεύει τις «ἀγάπες» μέσα στους ναούς όταν αυτές χάνουν τον πνευματικό και φιλανθρωπικό τους χαρακτήρα.

6. Κάθε πράξη κληρικού που σκανδαλίζει πραγματικά τους πιστούς, διότι ο κληρικός δεν είναι απλώς ιδιώτης. Εκείνο που για έναν λαϊκό μπορεί να είναι απλώς απρεπές, για έναν κληρικό μπορεί να γίνει βαρύ σκάνδαλο, επειδή ο κληρικός εικονίζει ενώπιον του λαού το ιερατικό ήθος της Εκκλησίας.

Τα αυθαίρετα συμπεράσματα

Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να αποδίδουμε στους Κανόνες όσα δεν λένε.

Οι Κανόνες δεν λένε ότι κάθε παρουσία κληρικού σε πανηγύρι είναι αντικανονική. Δεν απαγορεύουν στον κληρικό να παραστεί σε μια ενοριακή ή κοινοτική εκδήλωση, να ευλογήσει το τραπέζι, να χαιρετήσει τους πιστούς, να συμμετάσχει σε ένα γεύμα, να σύρει το χορό σύμφωνα με το έθιμο.

Δεν απαγορεύουν επίσης τη χαρά της εορτής. Η Εκκλησία δεν είναι εχθρός της χαράς. Η πανήγυρη ενός αγίου είναι πρώτα απ’ όλα θεία Λειτουργία, προσευχή, μνήμη αγιότητας, ευχαριστία και κοινωνία του λαού. Γύρω από αυτό το κέντρο μπορεί να υπάρξει και ανθρώπινη συνάντηση, τραπέζι, φιλοξενία και διασκέδαση.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εορτή παύει να είναι εκκλησιαστική και γίνεται καθαρά κοσμική. Όταν η μνήμη του αγίου γίνεται πρόσχημα για μέθη, επίδειξη, ασελγή χορό, άτακτα γλέντια ή δημόσια προβολή που μειώνει το ιερατικό ήθος.

Διόρθωση μιας συνηθισμένης υπερβολής

Τα κείμενα που συχνά κυκλοφορούν στα social media και υποστηρίζουν ότι «ο Αποστολικός κανών, ο 55ος της Λαοδικείας και ο 69ος της Καρθαγένης απαγορεύουν στους κληρικούς και λαϊκούς να κάνουν συμπόσια, χορούς και παιχνίδια στις εορτές των αγίων» περιέχει έναν αληθινό πυρήνα, αλλά και Κανονική ασάφεια.

Ο αληθινός πυρήνας είναι ότι η Εκκλησία απαγορεύει την ειδωλολατρική, άσεμνη και άτακτη διασκέδαση, ιδίως όταν συνδέεται με ιερές μνήμες. Αυτό είναι σαφές.

Η ασάφεια βρίσκεται στο ότι συγχέονται διαφορετικοί Κανόνες. Ο 53ος της Λαοδικείας αφορά κυρίως τη συμπεριφορά των Χριστιανών σε γάμους. Ο 54ος αφορά τους κληρικούς και τα άσεμνα θεάματα σε γάμους ή δείπνα. Ο 55ος αφορά τα συμπόσια όπου συμβαίνουν άτοπα πράγματα. Οι Αποστολικοί Κανόνες μιλούν για μέθη, κυβεία, και άλλες εκτροπές, όχι όμως με την απλουστευμένη διατύπωση που συχνά τους αποδίδεται.

Επομένως, είναι εσφαλμένο να λέγεται γενικά και αδιακρίτως ότι «κάθε χορός κληρικού σε κάθε πανηγύρι συνεπάγεται καθαίρεση». Οι Κανόνες δεν λειτουργούν έτσι. Άλλο η κανονική απαγόρευση της άσεμνης και χυδαίας διασκεδάσεως, και άλλο η αυτόματη επιβολή ποινής χωρίς εκκλησιαστική κρίση και απόφαση.

Η ορθή Κανονική στάση είναι αυτή:

ούτε κοσμική χαλάρωση, ούτε άκριτος ζηλωτισμός· αλλά σεμνότητα, εκκλησιαστικό φρόνημα, υπακοή στον Επίσκοπο και διάκριση.

***

Clergy, Feasts, and Dance: What the Sacred Canons Really Say

The discussion about the participation of clergy in village feasts, especially during the summer months, when saints or the Most Holy Theotokos are honored, requires seriousness, correct interpretation of the sacred Canons, and pastoral discernment. The view is often put forward that “the sacred Canons generally forbid clergy to dance at any feast.” At times, Apostolic Canons, Canons of the Council of Laodicea, and Canons of Carthage are invoked in a broad way, without examining their exact content.

The issue, however, cannot be resolved with sweeping slogans. The Canons of the Church are not simple prohibitive regulations detached from ecclesiastical ethos. They are pastoral rules of healing, good order, and protection of the ecclesiastical body. For this reason, they must be read chiefly according to the spirit of the Fathers who established them.

The Canonical Framework

The main Canons related to this issue are primarily Canons 53, 54, and 55 of the Council of Laodicea, as well as related provisions of the Quinisext Ecumenical Council.

Canon 53 of Laodicea says:

“Christians, when attending weddings, must not engage in noisy revelry or dance, but must dine or take their meal modestly, as befits Christians.”

That is, Christians, when they go to weddings, should not make a commotion or dance in an improper manner, but should dine or eat with modesty, as is fitting for Christians.

Canon 54 of Laodicea states that clergy must not watch indecorous spectacles at weddings or dinners, but before the actors enter, they should rise and depart.

Canon 55 of Laodicea forbids clergy and laity to organize banquets “from contributions,” that is, gatherings that had the character of unrestrained feasting or drinking.

The Quinisext Ecumenical Council, especially through Canons 24, 51, and 62, returns more strictly to similar phenomena: it forbids clergy and monks to take part in horse races, spectacles, stage dances, mimes, pagan customs, masquerades, and Dionysian celebrations. Here, stricter penalties are also prescribed, such as deposition for clergy and excommunication for laity.

Therefore, the Canons do indeed forbid specific forms of entertainment. Yet we must not overlook what exactly they forbid: disorder, improper behavior, drunkenness, a pagan spirit, theatrical and Dionysian performances — with the vulgar content they had in that period — and, in general, anything incompatible with the modesty of Christian life.

The Interpretation of the Canonists

The great Byzantine Canonists help us understand the spirit of the Canons.

Zonaras, interpreting Canon 53 of Laodicea, invokes the Apostle Paul: “Whether you eat or drink, or whatever you do, do all to the glory of God” — 1 Corinthians 10:31. In other words, even food, drink, and the social presence of the Christian must have measure and must not become an occasion for disorder.

Aristenos summarizes the meaning of the Canon by saying that playing or dancing at weddings in an improper manner is unworthy of the Christian ethos.

Balsamon explains that “vallizein” means dancing or movement accompanied by noise, often with cymbals or similar instruments. It does not describe a calm social presence, but rather a form of noisy and disorderly entertainment.

Nikodim Milaš, interpreting the related canonical tradition, points out that the Canons do not condemn a modest meal or proper social interaction, but extreme entertainments, drinking bouts, and feasts that lead to scandal.

Also important is the broader principle emphasized by modern Orthodox Canonists: the Canons have an enduring ecclesiological and moral core, but their application requires discernment. They are read neither with dry legalism nor with arbitrary laxity. They are read within the tradition of the Church.

What Exactly Is Forbidden

On the basis of the Canons and their interpretation, the following are clearly forbidden:

1. Indecent, provocative dances, especially when they point to worldliness, sensuality, or pagan customs.

2. The participation of clergy in vulgar spectacles and irreverent entertainments.

3. Drunkenness, loud and excessive amusement, and moral disorder, especially when connected with an ecclesiastical feast.

4. The transformation of the commemoration of saints into a worldly festival, where the saint becomes a mere occasion for revelry, commercial activity, dissipation, or popular spectacle without spiritual content.

5. The use of sacred spaces for feasts or secular entertainments. Laodicea forbids “agapes” inside churches when these lose their spiritual and charitable character.

6. Every act by a clergyman that truly scandalizes the faithful, because the clergyman is not simply a private individual. What may be merely improper for a layperson may become a serious scandal for a clergyman, because the clergyman represents before the people the priestly ethos of the Church.

Arbitrary Conclusions

On the other hand, we must not attribute to the Canons things they do not say.

The Canons do not say that every presence of a clergyman at a feast is uncanonical. They do not forbid a clergyman to attend a parish or community event, to bless the table, to greet the faithful, to participate in a meal, or to lead a dance according to custom.

Nor do they forbid the joy of the feast. The Church is not an enemy of joy. The feast of a saint is, first of all, Divine Liturgy, prayer, remembrance of holiness, thanksgiving, and communion of the people. Around this center there may also be human encounter, a common table, hospitality, and celebration.

The problem begins when the feast ceases to be ecclesiastical and becomes purely secular. This happens when the memory of the saint becomes a pretext for drunkenness, display, lewd dancing, disorderly revelry, or public behavior that diminishes the priestly ethos.

Correction of a Common Exaggeration

Texts that often circulate on social media, claiming that “the Apostolic Canon, Canon 55 of Laodicea, and Canon 69 of Carthage forbid clergy and laity to hold banquets, dances, and games on the feasts of saints,” contain a true core, but also canonical vagueness.

The true core is that the Church forbids pagan, indecent, and disorderly entertainment, especially when it is connected with sacred commemorations. This is clear.

The vagueness lies in the fact that different Canons are confused with one another. Canon 53 of Laodicea chiefly concerns the behavior of Christians at weddings. Canon 54 concerns clergy and indecorous spectacles at weddings or dinners. Canon 55 concerns banquets at which improper things take place. The Apostolic Canons speak about drunkenness, gambling, and other deviations, but not with the simplified wording often attributed to them.

Therefore, it is wrong to say generally and without distinction that “every dance by a clergyman at every feast entails deposition.” The Canons do not function in this way. One thing is the canonical prohibition of indecent and vulgar entertainment; another is the automatic imposition of a penalty without ecclesiastical judgment and decision.

The correct canonical stance is this:

neither secular laxity nor undiscerning zealotry, but modesty, an ecclesiastical mind, obedience to the Bishop, and discernment.