Στέλιος Ράμφος: Με την ευγένεια του πολεμιστή και την απάθεια του σοφού - Χρήστος Μαρσέλλος

Ο Στέλιος Ράμφος με τον Χρήστο Μαρσέλλο και τον πατέρα Αρτέμιο, στο Αγιον Ορος το 1987. Δεκατρία χρόνια μετά, στην αυγή του 21ου αιώνα, έγραφε στην «Κ»: «Για να ανταποκριθεί η Ορθόδοξη Εκκλησία στα νέα δεδομένα θα πρέπει να γίνει περισσότερο ανθρωποκεντρική, να απομακρυνθεί από τον εθνοκεντρισμό των δύο τελευταίων αιώνων και τον αυτοκρατορικό οικουμενισμό των άνισων μεταξύ τους λαών».

Στέλιος Ράμφος: Με την ευγένεια του πολεμιστή και την απάθεια του σοφού

Χρήστος Μαρσέλλος*

Η απώλεια του Στέλιου Ράμφου κλείνει πενήντα πάνω-κάτω χρόνους πνευματικής ζωής, στη διαμόρφωση της οποίας η συμβολή του θα μείνει απαράγραπτη. Στόχος της ήταν η αυτοσυνειδησία μιας Ελλάδας που, μεγαλωμένη επί δεκαετίες με ένα αίσθημα καθυστέρησης και κατωτερότητας σε σχέση με τη Δύση, ήθελε να κερδίσει την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμηση που της έλειπαν. Στην τέχνη, στη λογοτεχνία, η προσπάθεια μιας συμπόρευσης που να μην είναι δουλική μίμηση είχε αρχίσει από νωρίτερα. Η καθολικότητα της τέχνης και της λογοτεχνίας είναι, όμως, άρρητη επειδή ευδοκιμεί περισσότερο εκεί όπου τα έργα γίνονται πιο ιδιαίτερα, ενώ η ρητή καθολικότητα που διεκδικεί η αφηρημένη σκέψη έλειπε, και ακόμη υστερεί. Τον δρόμο είχαν ανοίξει ήδη κάποιοι διανοητές που πρώτοι έστρεψαν την προσοχή σε θέματα υποστηρικτικά μιας ελληνικής ιδιαιτερότητας: πρόσωπο, κοινότητες, ησυχασμό κ.λπ. Η σκέψη τους είχε διαμορφωθεί, όμως, σε ένα παρελθόν στιγματισμένο από τη διανοητική υποτέλεια και στη δίνη της Μεταπολίτευσης οι χαμηλότονες φωνές τους σκεπάστηκαν από τις πολεμικές ιαχές εκείνων που διεκδικούσαν ριζοσπαστικότητα.

Για περίπου δύο δεκαετίες η «ελληνική» πια σκέψη δομήθηκε από μια –ριζοσπαστική, αν και όχι πάντα ευεργετική– διαλεκτική Γιανναρά και Ράμφου, όπου ο Γιανναράς θέλησε να προεκτείνει αποφασιστικότερα την «ελληνική ερμηνεία των αρχαίων» που βρήκε στον Ράμφο και ο Ράμφος θέλησε να προεκτείνει αποφασιστικότερα την κριτική του «δυτικού υποκειμενισμού» στην οποία είχε αποδυθεί ο Γιανναράς.

Δύση και παράδοση – Αυτό που η στροφή της σκέψης του, αναζητώντας τη θέση του ελληνισμού μέσα στον σύγχρονο κόσμο, μας δείχνει σήμερα ακόμη, είναι η ανάγκη μιας επανεξέτασης τόσο της δυτικής σκέψης, όσο και της δικής μας παράδοσης.

Αν ο Ράμφος ήταν από τους πρώτους που μετείχαν δυναμικά στο νέο αυτό ρεύμα που ονομάστηκε, καλώς ή κακώς, νεοορθόδοξο και δέχθηκε τα πυρά και την εχθρότητα όσων δεν συμμερίζονταν την κατεύθυνση που ευαγγελιζόταν για τη νεότερη Ελλάδα, ήταν επίσης από τους πρώτους που αισθάνθηκαν, κάποια χρόνια μετά, την αρχή της εκτροπής προς μια νέα πεφυσιωμένη ρητορεία. Μια όλο και πιο επίπονη αυτογνωσία του σημερινού ελληνισμού έγινε από τότε το σχεδόν αποκλειστικό θέμα του. Προέκυψε μια στροφή της σκέψης του, που τον έφερε αντιμέτωπο με ανθρώπους οι οποίοι αλλιώς θα ήταν οπαδοί του. Αν η μετακίνηση από κάποιες θέσεις σε άλλες, ενίοτε αντίθετες, αποκλείει, επί ποινή λογικής αντιφάσεως, να θεωρήσει κανείς τη σκέψη του αλάνθαστη, δεν σημαίνει όμως ότι μπορεί να κριθεί από όσους κρυμμένοι πίσω από τα βιβλία είναι αλάνθαστοι, γιατί ποτέ δεν διακινδύνευσαν τίποτε. Η σκέψη πλανάται σχεδόν κατ’ ανάγκην, αλλά η περιπλάνησή της διαφέρει από το λάθος της ανακρίβειας και υπακούει σε άλλους νόμους και άλλες ανάγκες.

Τα πάθη

Δεν πρέπει αντιστοίχως να συγχέεται το πάθος με το οποίο ο Ράμφος υποστήριξε αντιφατικές κατά καιρούς θέσεις με τα πάθη που προκαλούσε – θετικά ή αρνητικά. Ο Ράμφος διακατεχόταν, δίπλα στο πάθος της σκέψης, και ανταγωνιστικά, από το πάθος εκείνης της ευγένειας που δεν επιτρέπει καμία μικρότητα. Αυτή δεν είναι η αστική ευγένεια των τρόπων, στην οποία όσο προχωρούσε σε ηλικία έκανε όλο και περισσότερες παραχωρήσεις, πράγμα από την άποψη του ουσιώδους αδιάφορο. Είναι η ευγένεια που δημιουργεί για τον άνθρωπο απαιτήσεις από τον εαυτό του, κυρίως και σχεδόν αποκλειστικά. Είναι η αρετή ενός μοναχικού πολεμιστή, που ενίοτε μετατρέπει σε αντιπάλους ακόμη και κάποιους φίλους. Ετσι ο Ράμφος δεν δίστασε να διαψεύσει κάποιους εύκολους οπαδούς, ενώ το πάθος με το οποίο συχνά αντιμετωπίστηκε, για άλλη μια φορά: θετικά ή αρνητικά, είχε τα χαρακτηριστικά της επιδιωκόμενης ή διαψευσμένης ομαδοποίησης.

Αυτό που η στροφή της σκέψης του, αναζητώντας τη θέση του ελληνισμού μέσα στον σύγχρονο κόσμο, μας δείχνει σήμερα ακόμη, είναι η ανάγκη μιας επανεξέτασης τόσο της δυτικής σκέψης, όσο και της δικής μας παράδοσης, που είναι και οι δύο λιγότερο γνωστές από όσο νομίζεται συνήθως και που εξ ορισμού δεν θα μπορούσαν ποτέ να είναι αρκετά γνωστές – γιατί το πνεύμα είναι αυτοπολλαπλασιασμός και δημιουργία νέων προοπτικών. Αυτό το έργο μετά βίας έχει αρχίσει και δεν θα μπορούσε να είναι το έργο ενός ανθρώπου, αλλά φαίνεται όλο και πιο πιθανό να μη βρει ποτέ τη γενιά που θα έπρεπε να το επιτελέσει – πιθανό, πλέον, όχι μόνο για την Ελλάδα και την ελληνική παράδοση εδώ, αλλά και για τη δυτική παράδοση στη Δύση.

Τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του ο Στέλιος Ράμφος προσπάθησε συνειδητά να μεταρσιώσει το πάθος της ευγένειας του πολεμιστή στη συμφιλιωτική απάθεια του σοφού. Αυτή είναι μια εξ ορισμού ατέρμονη προσπάθεια στο μήκος της οποίας κατήγαγε σπουδαίες νίκες. Και εντούτοις, στην κομφορμιστική εποχή μας, έρχεται πάντα στη μνήμη μου ως ο απαράμιλλης ευγένειας άνθρωπος που γνώρισα πριν από σαράντα χρόνια, αυτός που ποτέ του δεν δείλιασε στη μάχη…

*Ο κ. Χρήστος Μαρσέλλος είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

Πηγή: Καθημερινή