Halloween: ιστορία, έθιμα και παρερμηνείες
Μητροπολίτης
Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος
Κάθε χρόνο, καθώς πλησιάζει η 31η Οκτωβρίου, οι
κολοκύθες, οι μεταμφιέσεις και οι εικόνες τρόμου που συνοδεύουν το Halloween επαναφέρουν ορισμένα ερωτήματα: Τι
ακριβώς είναι αυτή η γιορτή; Έχει χριστιανική ή παγανιστική προέλευση;
Συνδέεται με τον σατανισμό; Και πώς μπορεί να την αντιμετωπίσει ένας Ορθόδοξος
χριστιανός, ιδιαίτερα όταν καλείται να απαντήσει στις απορίες των παιδιών του;
Τα ερωτήματα αξίζουν σοβαρή αντιμετώπιση. Δεν
βοηθούν ούτε οι τρομακτικές αφηγήσεις που αναπαράγονται χωρίς έλεγχο ούτε η
εύκολη διαβεβαίωση ότι «όλα είναι απλώς ένα παιχνίδι». Χρειάζεται να
ξεχωρίσουμε τι τεκμηριώνεται ιστορικά, τι ανήκει στη λαϊκή παράδοση και τι
αποτελεί μεταγενέστερη ερμηνεία.
Η προέλευση μιας ονομασίας, η ιστορία ενός εθίμου
και το σημερινό του νόημα δεν είναι ταυτόσημα ζητήματα. Αυτή η διάκριση μας
επιτρέπει να συζητήσουμε χωρίς να δαιμονοποιούμε αδιακρίτως, αλλά και χωρίς να
παραβλέπουμε εύλογους πνευματικούς και παιδαγωγικούς προβληματισμούς.
Τι σημαίνει η λέξη Halloween;
Η λέξη Halloween προέρχεται από συντετμημένη μορφή της έκφρασης All Hallows’ Eve, δηλαδή «παραμονή
των Αγίων Πάντων». Η παλαιότερη αγγλική λέξη hallow σημαίνει «άγιος», ενώ το eve δηλώνει την παραμονή. Η ονομασία έχει, επομένως,
χριστιανική αναφορά: δεν σημαίνει «νύχτα του διαβόλου» ούτε αποτελεί όνομα
κάποιας σατανικής θεότητας.
Ο Σκωτσέζος ποιητής Robert Burns δεν δημιούργησε τη λέξη αλλά συνέβαλε σημαντικά στην διάδοσή της. Το
ποίημά του «Halloween», που
δημοσιεύθηκε το 1786, αποτελεί σημαντική λογοτεχνική μαρτυρία για τις Σκωτικές
παραδόσεις της εποχής.
Η χριστιανική ετυμολογία, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι
κάθε σημερινή εκδήλωση Halloween έχει χριστιανικό περιεχόμενο. Η ιστορία των ονομάτων και η εξέλιξη των
εθίμων δεν συμπίπτουν πάντοτε.
Ποια είναι η σχέση με την εορτή των Αγίων Πάντων;
Η συλλογική τιμή των Αγίων έχει βαθιές ρίζες στη
χριστιανική παράδοση. Στους πρώτους αιώνες υπήρχαν κοινές εορτές προς τιμήν των
Μαρτύρων, χωρίς μία ενιαία ημερομηνία για όλες τις τοπικές Εκκλησίες.
Στη Ρώμη, σημαντικός σταθμός ήταν η αφιέρωση του
Πανθέου στη Θεοτόκο και σε όλους τους Μάρτυρες από τον πάπα Βονιφάτιο Δ΄, στις
13 Μαΐου του 609. Τον 8ο αιώνα, ο Γρηγόριος Γ΄ αφιέρωσε Παρεκκλήσι στη Βασιλική
του Αγίου Πέτρου προς τιμήν όλων των Αγίων· με την περίοδο αυτή συνδέεται ο
εορτασμός την 1η Νοεμβρίου στη Ρώμη. Η ευρύτερη καθιέρωση της ημερομηνίας στη
Δύση ακολούθησε τον 9ο αιώνα, επί Γρηγορίου Δ΄.
Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, οι Άγιοι Πάντες τιμώνται
την πρώτη Κυριακή μετά την Πεντηκοστή. Η θέση της εορτής εκφράζει το θεολογικό
της περιεχόμενο: οι Άγιοι, γνωστοί και άγνωστοι σε εμάς, αποτελούν καρπούς της
ενέργειας του Αγίου Πνεύματος στη ζωή της Εκκλησίας.
Χρειάζεται, επίσης, να διακρίνουμε τρεις
διαδοχικές ημέρες της δυτικής χριστιανικής παράδοσης:
* 31 Οκτωβρίου: παραμονή των Αγίων Πάντων.
* 1η Νοεμβρίου: εορτή των Αγίων Πάντων.
* 2 Νοεμβρίου: μνήμη όλων των πιστών κεκοιμημένων.
Η ειδική μνήμη της 2ας Νοεμβρίου συνδέθηκε στη
Ρωμαιοκαθολική παράδοση με την προσευχή για τις ψυχές που θεωρείται ότι
βρίσκονται στο καθαρτήριο. Δεν είναι, λοιπόν, ακριβές να ταυτίζεται η παραμονή
των Αγίων Πάντων με αυτή τη μνήμη, παρότι οι λαϊκές συνήθειες των ημερών συχνά
αλληλεπικαλύπτονταν.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αποδέχεται τη
Ρωμαιοκαθολική διδασκαλία περί καθαρτηρίου. Προσεύχεται, όμως, για τους
κεκοιμημένους, τους μνημονεύει στη Θεία Λειτουργία και τελεί μνημόσυνα. Η
προσευχή για τους νεκρούς δεν πρέπει να συγχέεται με προσπάθεια επικοινωνίας με
πνεύματα.
Τι ήταν το Samhain;
Το Halloween συνδέεται συχνά με το Samhain, την εποχική εορτή της Κελτικής παράδοσης —ειδικότερα της γαελικής (Gaelic)— που σηματοδοτούσε την είσοδο στον
χειμώνα. Η μετάβαση αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία για τις αγροτικές και
κτηνοτροφικές κοινωνίες της Ιρλανδίας.
Ένας διαδεδομένος ισχυρισμός παρουσιάζει το Samhain ως «θεό του θανάτου». Ο ισχυρισμός δεν
έχει ιστορική βάση: πρόκειται για ονομασία εορτής, όχι για κάποια τεκμηριωμένη
Κελτική θεότητα με αυτή την ιδιότητα.
Στην Ιρλανδική αφηγηματική παράδοση, το Samhain εμφανίζεται ως χρόνος ασυνήθιστων
συναντήσεων με όντα του υπερφυσικού κόσμου. Ωστόσο, σημαντικό μέρος των γραπτών
μαρτυριών προέρχεται από τη μεσαιωνική Ιρλανδία, όταν η κοινωνία είχε ήδη
εκχριστιανιστεί. Οι πηγές μπορεί να διασώζουν παλαιότερα στοιχεία, αλλά δεν
αποτελούν άμεσες καταγραφές προχριστιανικών τελετουργιών.
Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή στις γενικεύσεις. Η
παρουσία μιας δοξασίας σε νεότερους αιώνες δεν αποδεικνύει ότι την ασπάζονταν
όλοι οι αρχαίοι Κέλτες. Πρόσφατες μελέτες έχουν επανεξετάσει ακόμη και τις
συνηθισμένες περιγραφές του Samhain ως ενιαίας «κελτικής Πρωτοχρονιάς» και μεγάλης ετήσιας «εορτής των
νεκρών», επισημαίνοντας τα όρια των διαθέσιμων τεκμηρίων.
Ανάλογη επιφύλαξη απαιτεί η άποψη ότι η Εκκλησία
τοποθέτησε τους Αγίους Πάντες την 1η Νοεμβρίου αποκλειστικά για να
αντικαταστήσει το Samhain. Η
χρονική σύμπτωση δεν αποδεικνύει από μόνη της σκόπιμη αντικατάσταση.
Αυτό δεν αποκλείει τις αλληλεπιδράσεις. Οι
χριστιανικές εορτές συνυπήρξαν με τοπικές συνήθειες και λαϊκές δοξασίες, οι
οποίες μετασχηματίστηκαν μέσα στους αιώνες. Η ιστορία, επομένως, δεν αποδίδεται
σωστά ούτε ως αδιάσπαστη συνέχεια μιας αρχαίας τελετής ούτε ως πλήρης απουσία
παλαιότερων επιρροών.
Πώς διαμορφώθηκαν τα γνωστά έθιμα;
Οι μεταμφιέσεις
Στη Σκωτία και στην Ιρλανδία προϋπήρχε το guising: μεταμφιεσμένοι επισκέπτονταν σπίτια,
τραγουδούσαν, απήγγελλαν ή έλεγαν αστεία, προσδοκώντας τρόφιμα, χρήματα ή άλλα
κεράσματα.
Δεν είναι ασφαλές να αποδίδουμε σε όλες αυτές τις
πρακτικές έναν μοναδικό σκοπό, όπως ότι οι άνθρωποι μεταμφιέζονταν αποκλειστικά
για να απομακρύνουν πνεύματα. Οι ερμηνείες ποικίλλουν, ενώ η μεταμφίεση
μπορούσε να εξυπηρετεί το παιχνίδι, την ανωνυμία και τη σάτιρα. Η μαζική
παραγωγή και εμπορία στολών είναι νεότερη εξέλιξη, όχι η αρχή του εθίμου.
Το «trick or treat»
Η φράση αποδίδεται συνήθως ως «φάρσα ή κέρασμα;».
Η σύγχρονη πρακτική διαμορφώθηκε στη Βόρεια Αμερική, αλλά παρουσιάζει
συγγένειες με παλαιότερες ευρωπαϊκές συνήθειες.
Εκτός από το guising, συχνά αναφέρεται το souling: επισκέψεις σε σπίτια κατά τις ημέρες των Αγίων
Πάντων και της μνήμης των κεκοιμημένων, με προσφορά τροφίμων —ιδιαίτερα μικρών
αρτοσκευασμάτων, των λεγόμενων soul cakes— σε αντάλλαγμα για προσευχές υπέρ των
νεκρών.
Πρώιμες καταγραφές της φράσης trick or treat συνδέονται με τον Καναδά. Η διάδοση του
εθίμου στις Ηνωμένες Πολιτείες υπήρξε σταδιακή, με ιδιαίτερη εδραίωση μετά τον
Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην εξέλιξή του συνέβαλαν και προσπάθειες των τοπικών
κοινωνιών να περιορίσουν τις καταστροφικές φάρσες μέσω οργανωμένων εκδηλώσεων.
Υπάρχει και η εξήγηση ότι τα κεράσματα ήταν ένα είδος «δωροδοκίας» ώστε τα
νεαρά άτομα να μην προκαλούν ζημιές.
Οι σκαλιστές κολοκύθες
Στην Ιρλανδία χρησιμοποιούνταν γογγύλια και άλλα
ριζώδη λαχανικά, τα οποία άδειαζαν, σκάλιζαν και φώτιζαν εσωτερικά. Στη Βόρεια
Αμερική επικράτησαν οι κολοκύθες, που προσφέρονταν για μεγαλύτερα και
ευκολότερα στο σκάλισμα φαναράκια.
Η συνήθεια συνδέθηκε με τον θρύλο του Stingy Jack. Σύμφωνα με μια διαδεδομένη εκδοχή, ο Jack εξαπάτησε τον διάβολο και, μετά τον θάνατό του,
δεν έγινε δεκτός ούτε στον παράδεισο ούτε στην κόλαση. Περιπλανιόταν, λοιπόν,
κρατώντας ένα αναμμένο κάρβουνο μέσα σε σκαλισμένο γογγύλι.
Πρόκειται για λαϊκή αφήγηση, όχι για χριστιανική
διδασκαλία σχετικά με τη μεταθανάτια ζωή.
Η εμπορευματοποίηση
Ιρλανδοί και Σκωτσέζοι μετανάστες συνέβαλαν στη
διάδοση των εθίμων στη Βόρεια Αμερική. Αργότερα, οι έτοιμες στολές, οι
διακοσμήσεις, τα γλυκίσματα και η βιομηχανία της ψυχαγωγίας άλλαξαν την κλίμακα
του εορτασμού. Οι έμποροι δεν δημιούργησαν το Halloween από το μηδέν, αλλά επηρέασαν καθοριστικά τη
σημερινή του εικόνα.
Είναι το Halloween «σατανική γιορτή»;
Η λέξη «σατανικό» χρησιμοποιείται συχνά χωρίς
διευκρίνιση. Άλλοτε δηλώνει πραγματική λατρεία του Σατανά, άλλοτε
αποκρυφιστικές πρακτικές και άλλοτε απλώς μια τρομακτική εικόνα. Οι σημασίες
αυτές δεν είναι ίδιες.
Ο ισχυρισμός ότι το Halloween δημιουργήθηκε ως εορτή λατρείας του Σατανά δεν
στηρίζεται στην ιστορική του διαδρομή. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε
πρακτική που συνδέθηκε μαζί του είναι συμβατή με τη χριστιανική πίστη.
Υπήρχαν, για παράδειγμα, μαντικές συνήθειες,
ιδιαίτερα για την πρόγνωση του μελλοντικού γάμου. Τέτοιες πρακτικές
καταγράφονται και στο ποίημα του Burns. Θα ήταν ανακριβές, επομένως, να ισχυριστούμε ότι το Halloween δεν είχε ποτέ συνδέσεις με μαντεία ή
δοξασίες για πνεύματα.
Η ιστορική καταγραφή δεν ισοδυναμεί με θεολογική
αποδοχή. Η χριστιανική πίστη απορρίπτει τη μαντεία και την επιδίωξη
επικοινωνίας με τους νεκρούς· αυτό ισχύει οποιαδήποτε ημέρα του χρόνου, όχι
αποκλειστικά στις 31 Οκτωβρίου (Δευτερονόμιο 18:10–12).
Από την άλλη πλευρά, η απεικόνιση ενός φανταστικού
ή κακού όντος δεν αποτελεί από μόνη της λατρεία του. Χρειάζεται διάκριση
ανάμεσα στην αναπαράσταση, στο παιχνίδι, στον εκφοβισμό και στη θρησκευτική
πράξη. Ούτε η χρήση της ημερομηνίας από κάποια αποκρυφιστική ομάδα καθορίζει
αυτομάτως το νόημα κάθε άλλης εκδήλωσης την ίδια ημέρα.
Στη σημερινή μαζική του εκδοχή, το Halloween έχει κυρίως κοσμικό και ψυχαγωγικό
χαρακτήρα. Αυτό δεν καθιστά κάθε εκδήλωση κατάλληλη για όλους. Η υπερβολική
βία, η διακωμώδηση ιερών προσώπων ή η παρουσίαση αποκρυφιστικών πρακτικών ως
επιθυμητών αποτελούν συγκεκριμένα ζητήματα που χρειάζονται αξιολόγηση.
Πώς μπορεί να το αντιμετωπίσει μια Ορθόδοξη
οικογένεια;
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο «πώς
ονομάζεται η εκδήλωση», αλλά «τι περιλαμβάνει και τι καλλιεργεί». Η ιστορική
ενημέρωση δεν αποτελεί από μόνη της ούτε προτροπή συμμετοχής ούτε απαγόρευση.
Οι παρακάτω σκέψεις προτείνονται ως κριτήρια
συζήτησης, όχι ως εκκλησιαστική απόφαση ή ως υποκατάστατο της προσωπικής
ποιμαντικής καθοδήγησης.
Πριν αποφασίσουν, οι γονείς μπορούν να εξετάσουν:
* Το περιεχόμενο: πρόκειται για χειροτεχνίες και
κεράσματα ή περιλαμβάνονται μαντείες, επικλήσεις πνευμάτων και προσβολές της
πίστης;
* Την καταλληλότητα για την ηλικία: υπάρχουν
σκηνές τρόμου ή βίαιες εικόνες που αναστατώνουν το παιδί;
* Τη συμπεριφορά: ενθαρρύνονται ο εκφοβισμός, οι
εξευτελιστικές μεταμφιέσεις ή οι επικίνδυνες φάρσες;
* Την ελευθερία επιλογής: μπορεί ένα παιδί να
αρνηθεί μια δραστηριότητα χωρίς να γελοιοποιηθεί ή να αποκλειστεί;
Στα παιδιά χρειάζεται να μιλούμε με ειλικρίνεια
και χωρίς εκφοβισμό. Δεν είναι σωστό να τα τρομάζουμε με ατεκμηρίωτους
ισχυρισμούς ότι ένα γλυκό ή μια διακοσμητική κολοκύθα προκαλεί αυτομάτως
πνευματικό κίνδυνο. Μπορούμε, όμως, να εξηγήσουμε γιατί αποφεύγουμε τη μαντεία,
τον εξευτελισμό ανθρώπων ή εικόνες που μας αναστατώνουν.
Αν η οικογένεια αποφασίσει να μη συμμετάσχει,
βοηθούν μια κατανοητή εξήγηση και μια ευχάριστη εναλλακτική δραστηριότητα. Το
παιδί χρειάζεται να μάθει τι επιλέγει η οικογένειά του και γιατί, χωρίς να
διδαχθεί να περιφρονεί όσους επιλέγουν διαφορετικά.
Αν έχει ήδη συμμετάσχει, προέχει να συζητήσουμε τι
συνέβη και πώς το βίωσε, όχι να του αποδώσουμε προθέσεις που δεν είχε. Όπου
υπάρχει ουσιαστική αμφιβολία, η συζήτηση με τον Πνευματικό είναι χρησιμότερο να
στηρίζεται σε συγκεκριμένα δεδομένα για την εκδήλωση παρά σε γενικούς
χαρακτηρισμούς.
Ένας Ορθόδοξος χριστιανός μπορεί να επιλέξει την
αποχή από το Halloween χωρίς
να χρειάζεται να στηρίξει την επιλογή του σε ιστορικές ανακρίβειες. Αντίστοιχα,
η συμμετοχή κάποιου σε ένα παιχνίδι μεταμφίεσης δεν δικαιολογεί τον
χαρακτηρισμό του ως σατανιστή.
Η Αποστολική προτροπή να εξετάζουμε τα πάντα και
να κρατούμε το καλό προσφέρει μια ουσιαστική κατεύθυνση (Α΄ Θεσσαλονικείς
5:21–22). Ούτε πανικός ούτε άκριτη αποδοχή: αλήθεια στην ενημέρωση, διάκριση
στις επιλογές και αγάπη στον τρόπο με τον οποίο συζητούμε.

1 σχόλιο:
«πάντα δὲ δοκιμάζετε, τὸ καλὸν κατέχετε·
ἀπὸ παντὸς εἴδους πονηροῦ ἀπέχεσθε.»
(Α΄ Θεσ. ε΄ 21-22)
Ἔχω τήν ἐντύπωση πώς στή δεύτερη παραίνεση τοῦ Ἀποστόλου δέν χωροῦν παρερμηνεῖες ἤ ἐπεξηγήσεις, ἔχει καταλυτική σημασία γιά πιστούς χριστιανούς καί παίζει καθοριστικό ρόλο ὡς πρός τή λήψη ἀποφάσεων ἐκ μέρους των.
Μέ σεβασμό
Θεόδωρος Σ.
Δημοσίευση σχολίου