Η Περιτομή του Ιησού πραγματοποιήθηκε στον Ναό; Και ποιός την τέλεσε; - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η Περιτομή του Ιησού πραγματοποιήθηκε στον Ναό; Και ποιός την τέλεσε;

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Σε κείμενο που δημοσίευσα εχθές για το τι είναι η Ιουδαϊκή Περιτομή, φίλος σχολίασε χιουμοριστικά: «Θα είχαμε και την σύναξη του τελετουργού στις 2 Ιανουαρίου αλλά δεν γνωρίζουμε ποιος είναι…». Γέλασα, αλλά σκέφτηκα ότι ίσως να τον γνωρίζουμε τον «τελετουργό» και μάλιστα τον εορτάσαμε την Κυριακή μετά τα Χριστούγεννα… Και, ναι, αναφέρομαι στον Ιωσήφ τον Μνήστορα. Ας δούμε με συντομία γιατί αυτή η υπόθεση παρά την απουσία αξιόπιστης μαρτυρίας μπορεί να είναι πιθανή όπως επίσης και γιατί η περιτομή του Ιησού μάλλον δεν συνέβη στον Ναό των Ιεροσολύμων.

Η περιτομή στον Ιουδαϊσμό του 1ου αιώνα μ.Χ. είχε κεντρικό σημείο αναφοράς την όγδοη ημέρα και την ένταξη του αγοριού στην Διαθήκη που συνήψε ο Θεός με τον Αβραάμ. Αυτό το χρονικό κριτήριο φαίνεται να είναι πιο δεσμευτικό από έναν συγκεκριμένο τόπο τέλεσης. Έτσι, όταν εξετάζουμε πού γινόταν η περιτομή την εποχή του Χριστού, προκύπτει ένα εύλογο συμπέρασμα: η πράξη έπρεπε να γίνεται όπου βρισκόταν η οικογένεια, καθώς η μετακίνηση (ιδίως προς Ιερουσαλήμ) δεν ήταν πάντα πρακτική μέσα σε οκτώ ημέρες από την γέννηση.

Η Γένεση παρουσιάζει την περιτομή ως «σημείο διαθήκης» και περιγράφει τον Αβραάμ να την εφαρμόζει «εν τω οίκω αυτού», χωρίς σύνδεση με ιερό τόπο (Γεν. 17:10–14, 23–27). Στον Νόμο, η εντολή για περιτομή την όγδοη ημέρα επαναλαμβάνεται ρητά (Λευ. 12:3). Άρα η βιβλική έμφαση δίνεται στον χρόνο που τελείται η περιτομή και όχι στον τόπο.

Γιατί η όγδοη ημέρα; Η Παλαιά Διαθήκη δίνει την εντολή, αλλά δεν αναπτύσσει λεπτομερή συμβολική αιτιολόγηση. Η μεταγενέστερη Εβραϊκή ερμηνευτική παράδοση συχνά προτείνει δύο βασικούς άξονες, χρήσιμους ως ερμηνευτικό πλαίσιο:

ότι το βρέφος πρέπει να «περάσει» και να τιμήσει το πρώτο του Σάββατο πριν εισέλθει στην Διαθήκη μέσω της περιτομής, και

ότι η όγδοη ημέρα συμβολίζει κάτι «πέρα από» τον φυσικό κύκλο των επτά ημερών, ως μια πρόσθετη αφιέρωση/αγιασμός. Τέτοιες ιδέες απαντούν σε ραββινικές συζητήσεις που κωδικοποιούνται μεταγενέστερα, άρα δεν λειτουργούν ως άμεση μαρτυρία για τον 1ο αιώνα, αλλά δείχνουν πώς ερμηνεύθηκε κατόπιν η βιβλική εντολή.

Ο Λουκάς αναφέρει ότι η περιτομή πραγματοποιήθηκε «όταν επλήσθησαν ημέραι οκτώ» (Λκ. 2:21), αλλά δεν δηλώνει πού. Αντίθετα, για την παρουσίαση του παιδιού και τις τελετές καθαρισμού (40 ημέρες) δηλώνει ρητά τον Ναό στην Ιερουσαλήμ (Λκ. 2:22–24). Αυτή η διάκριση έχει σημασία: ο Ναός εμφανίζεται ως τόπος για θυσίες/προσφορές, όχι ως αναγκαίος τόπος για την περιτομή.

Παρόμοια, ο Ιωάννης αναφέρεται στην περιτομή ως θεσμό («Μωϋσῆς δέδωκεν ὑμῖν τὴν περιτομήν…») χωρίς αναφορά σε συγκεκριμένο τόπο τελέσεως (Ιω. 7:22–23). Συνολικά, τα Ευαγγέλια (και τα Απόκρυφα κείμενα) επιβεβαιώνουν την πράξη και τον χρόνο, όχι τον χώρο.

Για τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, ο Λουκάς σημειώνει επίσης την όγδοη ημέρα (Λκ. 1:59–63). Ο τόπος δεν αναφέρεται ρητά, όμως το σκηνικό είναι οικογενειακό/κοινοτικό (παρόντες συγγενείς και γείτονες), κάτι που ταιριάζει με τέλεση σε οικία. Θυμίζω πως αργότερα στις Πράξεις αναφέρεται ότι ο Παύλος περιέτεμε τον Τιμόθεο για λόγους που σχετίζονται με τους Ιουδαίους των Λύστρων (Πρ. 16:1–3), χωρίς όμως να δηλώνεται συγκεκριμένος τόπος τέλεσης.

Ο Λουκάς δεν κατονομάζει ποιος τέλεσε την περιτομή ούτε στον Ιησού ούτε στον Ιωάννη. Η βιβλική παράδοση, πάντως, δείχνει ότι δεν απαιτείται ιερατείο: ο Αβραάμ περιτέμνει ο ίδιος τους οικείους του (Γεν. 17:23–27). Αυτό επιτρέπει ως ιστορικά λογική υπόθεση ότι, ειδικά σε επαρχιακά περιβάλλοντα, η περιτομή θα μπορούσε να τελεστεί είτε από τον πατέρα είτε από άλλο κατάλληλο πρόσωπο.

Με τον χρόνο, οι κοινότητες ανέπτυξαν το πρότυπο ενός έμπειρου προσώπου (αυτός που αργότερα αποκαλείται συχνά mohel), όχι ως «διορισμένου» από τον Ναό ή την Συναγωγή αλλά ως πρόσωπο της κοινότητας με γνώση και πρακτική εμπειρία. Για τον 1ο αιώνα είναι πιο ασφαλές να μιλάμε για «κατάλληλο και έμπειρο πρόσωπο» παρά για θεσμικά πιστοποιημένο ρόλο.

Με αυτά τα δεδομένα μπορούμε να πούμε ότι οι βιβλικές αναφορές τονίζουν την Όγδοη Ημέρα και την Διαθήκη, ενώ δεν επιβάλλουν τον Ναό ως χώρο τελέσεως της περιτομής. Η σαφής αναφορά στον Ναό αφορά την παρουσίαση (40 ημέρες) και τις προσφορές (Λκ. 2:22–24). Με βάση τις πηγές, είναι πιθανότερο ότι η περιτομή γινόταν κατά κανόνα εκτός Ναού, συχνά στον χώρο όπου διέμενε η οικογένεια. Για την περιτομή του Ιησού, η πιο πιθανή θεωρία είναι ότι έγινε εκεί όπου βρίσκονταν τότε, π.χ. κατοικία/κατάλυμα στην Βηθλεέμ, είτε από έμπειρο πρόσωπο της κοινότητας είτε, ενδεχομένως, από τον ίδιο τον Ιωσήφ—χωρίς οι πηγές να επιτρέπουν βεβαιότητα.