ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΠΡΟΪΟΝ ΕΠΙΜΟΝΗΣ Ο ‘’ΣΥΜΒΙΒΑΣΤΙΚΟΣ’’ ΟΡΟΣ ‘’ΕΤΕΡΟΔΟΞΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ’’ ΚΑΙ ΟΧΙ ΟΡΟ ‘’TERMINUSTECHNICUS’’ - Β. Χαραλάμπους

ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΠΡΟΪΟΝ ΕΠΙΜΟΝΗΣ Ο ‘’ΣΥΜΒΙΒΑΣΤΙΚΟΣ’’ ΟΡΟΣ ‘’ΕΤΕΡΟΔΟΞΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ’’ ΚΑΙ ΟΧΙ  ΟΡΟ ‘’TERMINUSTECHNICUS’’

Του   Β. Χαραλάμπους

Όσα και αν έχουν εφεύρει οι στηρίζοντες τον πρωτόγνωρο όρο της Συνόδου της Κρήτης ‘’ετερόδοξες εκκλησίες’’, ο οποίος συνεπικουρείται και από τη Δήλωση του Τορόντο (εδάφιο 5), δεν πείθουν το πλήρωμα της Εκκλησίας.  Η πρόσφατη ‘’ερμηνευτική’’ δικαιολόγηση του όρου αυτού ως ‘ορου τύπου ‘’terminus technicus’’ δεν πείθει.  Μη λησμονούμε ότι ο όρος ‘’ετερόδοξες εκκλησίες’’ δεν τέθηκε εξ υπαρχής στα κείμενα.  Ο όρος αρχικά ήταν ‘’εκκλησίες’’, με βάση τη δημοσιευθείσα απόφαση της Συνάξεως των Προκαθημένων των Ορθοδόξων Εκκλησιών, που πραγματοποιήθηκε στο Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Σαμπεζύ Γενεύης  (21-28 Ιανουαρίου 2016). 

Αφαιρέσεις και μεταμοσχεύσεις ανθρώπινων ιστών και οργάνων: η νομοθεσία - Νικόλαος Στανίτσας

Αφαιρέσεις και μεταμοσχεύσεις 

ανθρώπινων ιστών και οργάνων:

 η νομοθεσία

Παρουσιάζοντας την ισχύουσα σχετικά με τις μεταμοσχεύσεις νομοθεσία, εξετάζουμε σήμερα δύο νόμους, έναν του 1983, που προσπάθησε να ξεδιαυλύνει ασάφειες της αρχικής νομοθεσίας και έναν του 1999, που προσπάθησε να επιλύσει το πρόβλημα της μεγάλης έλλειψης μοσχευμάτων στη χώρα μας.

Νόμος 1383/1983

Το 1983 προτάθηκε ένας νέος νόμος, ο ν.1383/1983 «Αφαίρεσεις και μεταμοσχεύσεις ανθρώπινων ιστών και οργάνων», ο οποίος ήταν πληρέστερος του πρώτου και στην ουσία διευκόλυνε την διαδικασία ή ξεκαθάριζε τυχόν ασάφειες του πρώτου. Ο νέος νόμος δεν καθορίζει κριτήρια θανάτου και ορθά, αφού το θέμα της διάγνωσης του θανάτου ήταν και είναι αποκλειστικό θέμα ιατρικής κρίσης και ευθύνης. Η συνύπαρξη συγκεκριμένων κριτηρίων και η επιτακτική εφαρμογή συγκεκριμένων εργαστηριακών μέσων για τον προσδιορισμό του θανάτου, πέραν του ότι τα κριτήρια ή τα μέσα αυτά δεν είναι σταθερά, μεταβάλλονται με την ιατρική εξέλιξη, θα σήμαινε απλώς αδικαιολόγητη καθυστέρηση στη λήψη «πτωματικών» μοσχευμάτων, με κίνδυνο τα μοσχεύματα να φθαρούν και να γίνουν ακατάλληλα για μεταμόσχευση.

Είναι η στιγμή του θανάτου σχολαστικό ερώτημα; - Νικόλαος Στανίτσας

Είναι η στιγμή του θανάτου σχολαστικό ερώτημα;

Η «στιγμή του θανάτου» αναφέρεται, συχνά πυκνά, ως θέμα «σχολαστικό» ως «σχολαστικισμός της φιλοσοφίας», και διάφορα άλλα.

Ο πρόεδρος της Επιτροπής επί της Βιοηθικής των Μεταμοσχεύσεων, Μητροπ. Νικόλαος Χατζηνικολάου, σε εκτεταμένη εκπομπή του, δια τηλεφώνου, στον Ραδιοφωνικό Σταθμό της Εκκλησίας της Ελλάδος, στις 18.3.2001, μιλώντας για τις μεταμοσχεύσεις και απαντώντας σε σχετική ερώτηση για τη «στιγμή του θανάτου», είπε: «Αυτή ενδιαφέρει τους ανθρώπους οι οποίοι ασχολούνται με σχολαστικισμό στο θέμα αυτό».

Ο Μητροπολίτης  Ναυπάκτου Ιερόθεος (Βλάχος) έχει διατυπώσει επ’ αυτού μια εντελώς διαφορετική άποψη. Συγκεκριμένως: Στην εισήγησή του στην Ι.Σ.Ι. της Ε.Ε., επί του θέματος «Η θέσις της Εκκλησίας δια τας Μεταμοσχεύσεις», η οποία και συμπεριλαμβάνεται στον «τόμο» Ε.κ.Μ. της Ι.Σ.Ε.Ε (11), στη σελίδα 360 γράφει το εξής:

Ηθική, πολιτική, κοινωνιολογία, νομική και θρησκεία ενώπιον του θανάτου! - Νικόλαος Στανίτσας

Ηθική, πολιτική, κοινωνιολογία, νομική 

και θρησκεία ενώπιον του θανάτου!

Ο θάνατος δεν είναι μόνο ένα απλό βιολογικό φαινόμενο, αλλά πολυσύνθετο συμβάν με μεταφυσικές, δεδομένου ότι η εκκλησία τον βλέπει ως «φοβερώτατον μυστήριο», ενώ η φιλοσοφούσα διάνοια του ανθρώπου ήδη από τα αρχαία χρόνια τον είδε σαν λογική συνέπεια της φθοράς της ζωής. 

Για την αγιοπνευματική μας παράδοση ο βιολογικός θάνατος είναι απόροια της πτώσεως και της αποστασίας του ανθρώπου από την πηγή της ζωής, τον Θεό. Ο άνθρωπος κάνοντας κακή χρήση του αυτεξουσίου του, εισπράττει ως τίμημα τη φθορά και τον θάνατο.²⁵⁶ Η διακοπή της κοινωνίας με τον Θεό είχε ως αποτέλεσμα την στέρηση της ζωής και στέρηση της ζωής σημαίνει θάνατος, «…όσον γαρ αφίστατο της ζωής, τοσούτον προσήγγισε τω θανάτω. Ζωή γαρ ο Θεός, στέρησις δε της ζωής θάνατος…» διδάσκει ο Μ. Βασίλειος.²⁵⁷

Ο θάνατος δεν προέρχεται από την αγαθή θεία βούληση* - Νικόλαος Στανίτσας

 Ο θάνατος δεν προέρχεται 

από την αγαθή θεία βούληση*

«Ο Θεός θάνατον ουκ εποίησεν ουδέ τέρπεται επ’ απωλεία ζώντων. Έκτισε γαρ εις το είναι τα πάντα, και σωτήριοι αι γενέσεις του κόσμου, και ουκ έστιν εν αυταίς φάρμακον ολέθρου ούτε άδου βασίλειον επί της γης…δικαιοσύνη γαρ αθάνατος εστίν».242 Δεν είναι δυνατόν να προέρχεται το κακό από τον Θεό, αφού ο Θεός είναι αγαθός. Γι’ αυτό και όταν έπλασε τον άνθρωπο δεν τον έπλασε για να πεθάνει.

*Σύμφωνα με την διδασκαλία της Αγ. Γραφής και των Πατέρων της Εκκλησίας .

Φυσικά, όπως φαίνεται στην πατερική παράδοση, δεν τον έπλασε ούτε θνητό ούτε αθάνατο, αλλά με την δυνατότητα να γίνει θνητός ή αθάνατος.²⁴³ Είναι σαφέστατο για την Αγ. Γραφή πως ο θάνατος είναι αποτέλεσμα και προϊόν της αμαρτίας του Αδάμ και της Εύας. Σε περίπτωση παρακοής ο Θεός προειδοποιεί τους πρωτοπλάστους ότι θα επέλθει ο θάνατος, «…από δε του ξύλου του γινώσκειν καλόν και πονηρόν ου φάγεσθε απ’ αυτού, η δ’ αν ημέρα φάγητε απ’ αυτού, θανάτω αποθανείσθε»,²⁴⁴ και λίγο πιο κάτω σημειώνεται ότι ο θάνατος επήλθε ως συνέπεια της αμαρτίας τους: «εν ιδρώτι του προσώπου σου φαγή τον άρτον σου έως του αποστρέψαι σε εις γης εξ ής ελήφθης ότι γη ει και εις γην απελεύση».²⁴⁵

Έτσι λοιπόν ο θάνατος είναι συνέπεια της αμαρτίας των πρωτοπλάστων και όχι δημιούργημα του Θεού. «Ο Θεός έκτισεν τον άνθρωπον επ’ αφθαρσία… φθόνω δε διαβόλου θάνατος εισήλθεν εις τον κόσμον».246 Αυτό το χωρίο το προσδιορίζει ο Απ. Παύλος  ο οποίος διαβεβαιώνει ότι «δι’ ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθεν εις τον κόσμον και διά της αμαρτίας ο θάνατος και ούτω εις πάντας ανθρώπους ο θάνατος διήλθεν, εφ’ ώ ήμαρτον.. αλλ’ εβασίλευσεν ο θάνατος από του Αδάμ μέχρι Μωυσέως…».²⁴⁷ Στο χωρίο αυτό φαίνεται ότι ο θάνατος είναι παρέμβλητος, είναι παράσιτο της ανθρώπινης φύσης, αποτέλεσμα και καρπός της αμαρτίας όπως είπαμε του Αδάμ. Πρόκειται επομένως, για είσδυση του θανάτου μέσα στην ανθρώπινη φύση, και δι’ αυτής σε όλη την κτίση.²⁴⁸

Καρδιά και εγκεφαλικός θάνατος: μιλούν οι πατέρες της εκκλησίας - Νικόλαος Στανίτσας

Καρδιά και εγκεφαλικός θάνατος: 

μιλούν οι πατέρες της εκκλησίας

Οι πατέρες της εκκλησίας δίνουν στην καρδιά ιδιαίτερο ρόλο. Η καρδιά είναι κέντρο υπερφυσικό γιατί η υπερφυσική χάρη του Θεού, την οποία δεχτήκαμε με το Άγιο Βάπτισμα, βρίσκεται στην καρδιά σαν σε καθέδρα και θρόνο. Αυτό το μαρτυρεί η Αγ. Γραφή.

Λέει ο Κύριος: «Η Βασιλεία του Θεού είναι μέσα σας» ( Λουκ. 17,21). Σε άλλο σημείο λέει ο Απ. Παύλος: «Ο Θεός έστειλε στις καρδιές σας το Πνεύμα του Υϊού Του, το οποίο κράζει Αββά Πατέρα.» ( Γαλ., 4,6)224 Λέει ο Αγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: «αλλ’ εν τη καρδία ως εν οργάνω το λογιστικόν ημών είναι επιστάμεθ’ ακριβώς ου παρ’ ανθρώπου τούτο διδαχθέντες, αλλά παρ’ αυτού του πλάσαντος τον άνθρωπον».²²⁵

Πιο σαφής είναι ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης ο οποίος γράφει: «Εάν τύχη νά πέση τίς υπό τόπου υψηλού και πτωματισθή, τότε γάρ η ψυχή συστέλλεται μέν όλη εις τό κέντρον καί θάλαμόν της, τήν καρδίαν, διά νά φυλαχθή εκεί, καί μετά της ουσίας αυτής ενούται καί δυνάμεως, ώστε δύναται τίς νά είπη, ότι τότε ο άνθρωπος εκείνος ζει μόνον κατά τήν καρδίαν κατά δέ τά άλλα μέλη του σώμα είναι νεκρός».²²⁶

Είναι αιώνια η Ψυχή; - Νικόλαος Στανίτσας

Είναι αιώνια η Ψυχή;

Η ψυχή είναι πνοή ζωής. Αυτό δηλώνει και η γνωστή ρήση της Παναγίας μας: «Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον».

Ο αείμνηστος καθηγητής Δογματικής Π. Τρεμπέλας στο υπόμνημά του στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο σημειώνει σχετικά: «Η ψυχή είναι η αρχή της ατομικότητος, η έδρα των ψυχικών ιδιοτήτων, όλων των εντυπώσεων, αίτινες έχουν προσωπικό χαρακτήρα. Η λέξις ψυχή μου περιλαμβάνει πάσας τας συγκηνίσεις της γυναικός και της μητρός, αίτινες κατακυριεύουν ήδη της καρδίας της Μαρίας, και καταλήγουν πάσαι ομού εις λατρείαν και δοξολογίαν του Θεού». Λίγο πιο κάτω σχολιάζοντας τον στίχο Λουκά α’ 47 «…και ηγαλλίασε το πνεύμα μου επί τω Θεώ τω σωτήρι μου», επαναλαμβάνει με άλλα λόγια πως «κατά την Γραφήν η ψυχή, η έδρα της ατομικότητος, διά μεν του σώματος επικοινωνεί προς τον γήινον κόσμονν, διά δε των ανωτέρων της δυνάμεων, των κυρίως πνευματικών, προς τον θείον κόσμον».

Χωρίς παθολογοανατομική βάση ο εγκεφαλικός θάνατος; - Νικόλαος Στανίτσας

Χωρίς παθολογοανατομική βάση 

ο εγκεφαλικός θάνατος;

Η εισαγωγή της έννοιας του εγκεφαλικού θανάτου δημιούργησε ένα μεγάλο πλήθος αντικρουόμενων πολλές φορές απόψεων, μεταξύ της επιστημονικής κοινότητας, βασισμένων σε ένα επίσης μεγάλο πλήθος επιχειρημάτων. Συνεχίζουμε την παράθεση των απόψεων αυτών που ξεκινήσαμε στο προηγούμενο άρθρο μας.

Άμεση απάντηση στο άνω άρθρο έδωσε ο καθηγητής πυρηνικής ιατρικής  του ΑΠΘ κ. Κων. Καρακατσάνης ο οποίος στο τεύχος της 4ης Φεβρουαρίου του 2003 στο ένθετο «ΙΑΤΡΙΚΑ» της εφημερίδας «Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας»171 με άρθρο του «Ο εγκεφαλικός Θάνατος» υπογραμμίζει πως στο τεύχος 40 της 10ης /12/2002 της εβδομαδιαίας έκδοσης ΙΑΤΡΙΚΑ της εφημερίδας Ελευθεροτυπία αναγράφεται ότι το ΔΣ της Ελληνικής Εταιρείας εντατικής Θεραπείας (ΕΕΕΘ), χωρίς να αναφέρονται τα ονόματα του προέδρου και του Γενικού Γραμματέα έλαβε απόφαση στην οποία εκτίθενται οι θέσεις της εταιρείας αυτής για το θέμα του εγκεφαλικού θανάτου. Συνοπτικά οι θέσεις του κ. Καρακατσάνη έχουν ως εξής:

Ο Εγκεφαλικός Θάνατος διχάζει - Νικόλαος Στανίτσας

Ο Εγκεφαλικός Θάνατος διχάζει

Η εισαγωγή της έννοιας του εγκεφαλικού θανάτου δημιούργησε ένα μεγάλο πλήθος αντικρουόμενων πολλές φορές απόψεων, μεταξύ της επιστημονικής κοινότητας, βασισμένων σε ένα επίσης μεγάλο πλήθος επιχειρημάτων. Συνεχίζουμε την παράθεση των απόψεων αυτών που ξεκινήσαμε στο προηγούμενο άρθρο μας.

Επίσης ο Robert Veatch, ο οποίος ισχυρίσθηκε ότι η άποψη πως τα εγκεφαλικά νεκρά άτομα στερούνται κάθε εγκεφαλικής λειτουργίας δεν ευσταθεί, δεδομένοι ότι σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζεται υποτυπώδεις ηλεκτρική δραστηριότητα και έκκριση αντιδιουρητικών.¹⁴⁸ Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον ορισμό του εγκεφαλικού θανάτου, όπως αυτός δίδεται από την προεδρική επιτροπή για τη μελέτη των ηθικών προβλημάτων στην ιατρική, βιοϊατρική και έρευνα συμπεριφοράς. Εκτός τούτου αρκετά διεξοδικά αναλύει την άποψη ότι ο θάνατος δεν αποτελεί ένα γεγονός που ορίζεται τεχνητά από κάποιες αρμόδιες επιτροπές, ούτε αντικείμενο έρευνας των ειδικών νευρολόγων, αλλά αποτελεί θέμα που προσδιορίζεται από την κοινωνική συνείδηση.¹⁴⁹

Εγκεφαλικός θάνατος: Επιστημονικές αντιρρήσεις και προβληματισμός - Νικόλαος Στανίτσας

Εγκεφαλικός θάνατος:

Επιστημονικές αντιρρήσεις και προβληματισμός

Από την πρώτη στιγμή που εισήχθη ο Εγκεφαλικός Θάνατος, κατά την έβδομη δεκαετία του περασμένου αιώνα, και μάλιστα μεταξύ των ειδικών επιστημόνων που συμμετείχαν στην πρώτη επιτροπή του Harvard, παρά την τελική ομόφωνη απόφασή τους, εμφανίστηκαν τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό έντονες αμφισβητήσεις και διαφοροποιήσεις. Και ήταν, πολύ φυσικό μια που είχε πλέον δημιουργηθεί μια νέα κατάσταση θανάτου, η οποία δεν θα ήταν αυταπόδεικτη, αλλά θα έπρεπε να πείσουμε γι’ αυτήν.¹⁴²

Τι ήταν αυτό όμως που παρακίνησε την Ad-Hoc επιτροπή του Harvard να επαναπροσδιορίσει τον ορισμό του θανάτου; Όπως αναφέρει η έκθεση της Ad-Hoc επιτροπής του Harvard που δημοσιεύθηκε σε ένα από τα τεύχη του Αυγούστου της «Επιθεώρησης Της Αμερικανικής Ιατρικής Ένωσης», (Journal of the American Medical Association) το έγγραφο «Ένας ορισμός του μη αναστρέψιμου κώματος» (JAMA 1968) ο  πρωταρχικός σκοπός της επιτροπής είναι να ορίσει το μη αναστρέψιμο κώμα ως νέο κριτήριο θανάτου.

Υπάρχουν δύο λόγοι που καθιστούν αναγκαία τη διατύπωση ενός νέου ορισμού του θανάτου:

Παύση εγκεφαλικής λειτουργίας και θάνατος - Νικόλαος Στανίτσας

Παύση εγκεφαλικής λειτουργίας και θάνατος

Τα επιχειρήματα υπέρ του εγκεφαλικού θανάτου: Οι υποστηριχτές του εγκεφαλικού θανάτου μετέφεραν τα κριτήρια του θανάτου από την παύση της αναπνοής και της κυκλοφορίας του αίματος στην παύση της λειτουργίας του εγκεφάλου με πρώτο επιχείρημα ότι ο εγκέφαλος είναι υπεύθυνος για την έκφραση των πνευματικών, ψυχικών και συναισθηματικών ιδιοτήτων εξατομίκευσης της ανθρώπινης προσωπικότητας.¹³⁵

1. Εάν λοιπόν ο άνθρωπος δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι υφίσταται χωρίς προσωπικότητα, η οποία τον εξατομικεύει, ο εγκεφαλικός θάνατος αποτελεί το μοναδικό κριτήριο θανάτου του ανθρώπου διότι, όπως υποστηρίζεται, συνεπάγεται την ολοκληρωτική και αμετάκλητη απώλεια της συνείδησης ή κατ’ άλλη διατύπωση, την διακοπή της ψυχικής και σωματικής μοναδικότητας του ατόμου.¹³⁶
2. Εδώ, υπάρχει στόχος να καταδείξουν τον ρόλο του εγκεφάλου όσον αφορά τις λειτουργίες της αναπνοής και της κυκλοφορίας του αίματος. Έτσι αναφέρεται η συμβολή του εγκεφάλου στην αναπνοή και την κυκλοφορία διά της παραγωγής σχετικού σήματος από τα κέντρα αναπνοής και ελέγχου πίεσης του αίματος του εγκεφαλικού στελέχους, η καταστροφή του οποίου επιφέρει, όπως είναι φυσικό, την άπνοια και το άνοιγμα των περιφερειακών αρτηριών. Επιχειρηματολογείται επίσης ότι ο εγκέφαλος είναι το μοναδικό τμήμα της αλληλοεξαρτώμενης τριάδος καρδιά, πνεύμονες, εγκέφαλος που δεν μπορεί να αντικατασταθεί με τεχνητά μέσα¹³⁷ και υποστηρίζεται ότι ο εγκεφαλικός θάνατος είναι ένα σίγουρο σημάδι θανάτου, διότι όλοι οι εγκεφαλικά νεκροί αναπνέουν με μηχανική υποστήριξη.¹³⁸

Εξετάζοντας τον εγκέφαλο: Σπινθηρογράφημα, αγγειογραφία, τομογραφία, υπέρηχοι… - Νικόλαος Στανίτσας

Συνεχίζουμε την παρουσίαση των εξετάσεων που πραγματοποιούνται σε ασθενείς προκειμένου να διαπιστωθεί κατά πόσον έχει επέλθει εγκεφαλικός θάνατος.

Το σπινθηρογράφημα εγκεφάλου με τα λιπόφιλα ραδιοφάρμακα τα οποία διέρχονται τον άθικτο αιματοεγκεφαλικό φραγμό όπως π.χ. το 99 μμ Tc HMPAO έχει διάφορα πλεονεκτήματα για τη διάγνωση του εγκεφαλικού θανάτου.

1) Απεικονίζει την άρδευση αυτού του παρεγχύματος του εγκεφάλου καθόσον προσλαμβάνονται με ενεργητικό κυτταρικό μηχανισμό υπό των νευρώνων και επομένως η πρόσληψή τους υποδηλώνει την ύπαρξη βιωσιμότητας.

2) Η εξέταση μπορεί να γίνει παρά την κλίνη του ασθενή.

3) Δεν απαιτεί την διακοπή της θεραπείας με βαρβιτουρικά ή μυοχαλαρωτικά

4) Επιτρέπει την εκτίμηση της άρδευσης και του οπίσθιου εγκεφαλικού βόθρου.

5) Έχει ιδιαίτερη ένδειξη επί ύπαρξης ανεπαρκούς ιστορικού, αδυναμίας λήψης ΗΕΓ ή εκτέλεση της δοκιμασίας της άπνοιας.¹¹³

Ραδιοισοτοπική αγγειογραφία

Εξετάσεις για τη διάγνωση του εγκεφαλικού θανάτου - Νικόλαος Στανίτσας

Εξετάσεις για τη διάγνωση του εγκεφαλικού θανάτου

ΤΟ ΗΕΓ χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα σε πολλές χώρες και θεωρείται ως ένα από τα αξιόπιστα μέσα επιβεβαίωσης του εγκεφαλικού θανάτου.⁹¹

Η αξιολόγηση του ΗΕΓ στην εκτίμηση ασθενών με βαθύ απνοϊκό κώμα διαφέρει στις διάφορες επιτροπές οι οποίες έχουν καθορίσει κριτήρια για την διάγνωση του εγκεφαλικού θανάτου. Η επιτροπή του Harvard δεν περιλαμβάνει το ΗΕΓ μεταξύ των απαραίτητων κριτηρίων του εγκεφαλικού θανάτου, πλην όμως συνιστά την εκτέλεσή του, όπου αυτή είναι δυνατή, και θεωρεί μάλιστα ότι το ισο-ηλεκτρικό ΗΕΓ είναι μεγάλης επιβεβαιωτικής αξίας.⁹²

Η επιτροπή των εμπειρογνωμόνων του προέδρου των ΗΠΑ το 1981 επίσης δεν συμπεριλαμβάνει το ΗΕΓ μεταξύ των απαραίτητων κριτηρίων για την διάγνωση του εγκεφαλικού θανάτου. Αντίθετα τα σκανδιναβικά κριτήρια διάγνωσης εγκεφαλικού θανάτου όπως επίσης και τα κριτήρια της συλλογικής μελέτης του Εθνικού Ινστιτούτου NINCDS των ΗΠΑ περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων και το ισο-ηλεκτρικό ΗΕΓ.⁹³

Το 1972 έγινε αποδεκτό ότι το ΗΕΓ δεν αποτελεί υποχρεωτικό στοιχείο σε όλες τις περιπτώσεις εγκεφαλικού θανάτου, αλλά η χρήση του περιορίζεται μόνο για τις περιπτώσεις εκείνες που η κλινική διάγνωση είναι αβέβαιη. Όταν η αιτία του κώματος έχει πλήρως διασαφηνιστεί με απεικονιστικό έλεγχο του εγκεφάλου και τα κλινικά κριτήρια του εγκεφαλικού θανάτου επιβεβαιώνουν την πλήρη απουσία εγκεφαλικής λειτουργίας, τότε η πραγματοποίηση του ΗΕΓ δεν είναι απαραίτητη.⁹⁴

“Το σημείο του Λαζάρου”: όταν κινούνται οι νεκροί… - Νικόλαος Στανίτσας

Κατά την διάρκεια των τριάντα τελευταίων ετών έχει διαπιστωθεί η ύπαρξη ασυνήθιστων κινήσεων σε εγκεφαλικά νεκρούς ασθενείς λίγα, συνήθως, λεπτά μετά την αποσύνδεση από τον αναπνευστήρα και την τέλεση της δοκιμασίας της άπνοιας.

Στο δημοσίευμα της επιτροπής του Harvard το έτος 1968 αναγράφεται μεταξύ των άλλων κριτηρίων για τη διάγνωση του εγκεφαλικού θανάτου η έλλειψη ύπαρξης κινήσεων (αυτόματων και προκλητών) και η μη ύπαρξη αντανακλαστικών⁶⁸. Τα κριτήρια για τον προσδιορισμό του εγκεφαλικού θανάτου σύμφωνα με την Ad-Hoc επιτροπή της ιατρικής σχολής του Harvard καθορίστηκαν από τον καθηγητή Raymon Adams⁶⁹ και περιλάμβαναν την μόνιμη κατάσταση της πλήρους αδυναμίας πρόσληψης ερεθισμάτων και της πλήρους αδυναμίας απόκρισης στα ερεθίσματα. Κατά συνέπεια όλες οι αυτόματες κινήσεις και τα εκλυόμενα αντανακλαστικά πρέπει να είναι απόντα στην κατάσταση του εγκεφαλικού θανάτου.⁷⁰

Η αντίστοιχη όμως επιτροπή του 1981, η οποία καθιέρωσε την έννοια του «ενιαίου» («uniform») ορισμού του θανάτου σχολίαζε ότι η δραστηριότητα του περιφερικού, νευρικού συστήματος και των αντανακλαστικών του νωτιαίου μυελού είναι δυνατόν να επιμένουν μετά τον θάνατο.⁷¹

Από την παύση της αναπνοής, στον εγκεφαλικό θάνατο - Νικόλαος Στανίτσας

Η δοκιμασία της άπνοιας θεωρείται ότι αποτελεί βασική δοκιμασία διάγνωσης του εγκεφαλικού θανάτου σε ασθενείς οι οποίοι βρίσκονται στον αναπνευστήρα.

Καταρχήν να πούμε πως δεν υπάρχει ομοφωνία στην χρονική στιγμή που θα γίνει η αποσύνδεση του ασθενούς από τον αναπνευστήρα. Η ad hoc επιτροπή του Harvard την είχε ορίσει ίση με τρία λεπτά, οι Mohandas & Chou ίση με τέσσερα λεπτά, ενώ η συνήθης πρακτική σήμερα είναι η αποσύνδεση από τον αναπνευστήρα για 10 λεπτά.⁵² Επισημαίνεται ότι ο απαιτούμενος χρόνος προς επιβεβαίωση της άπνοιας μπορεί να είναι έως και 20 λεπτά.⁵³

Η δοκιμασία της άπνοιας πρέπει να γίνεται μόνο όταν πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις.⁵⁴ Καταρχήν πρέπει να εξαιρούνται οι ασθενείς που πάσχουν από χρόνια πνευμονοπάθεια. Επίσης πρέπει να υπάρχει έλλειψη τοξικών επιπέδων φαρμάκων και σοβαρών καρδιακών αρρυθμιών, καθώς και θετικό ισοζύγιο των υγρών, τουλάχιστον για έξι ώρες. Η θερμοκρασία του ασθενούς πρέπει να είναι(> 36,6 βαθμούς κελσίου), η μερική πίεση του CΟ2(> 40 mm hg) και η μερική πίεση του Ο2 (< 200 mm hg), πρέπει να υπάρχει έλλειψη τοξικών επιπέδων φαρμάκων-ιδιαίτερα κατασταλτικών φαρμάκων του Κ.Ν.Σ.- έλλειψη υπότασης (μέγιστη Α.Π. > 90 mmhg) και σοβαρών καρδιακών αρρυθμιών.

Είναι η σημαντικότερη κλινική εξέταση για την επιβεβαίωση του εγκεφαλικού θανάτου προκειμένου να επιβεβαιωθεί η μόνιμη απώλεια της αυθόρμητης αναπνοής. ⁵⁵

Τι είναι εγκεφαλικός θάνατος; Πως γίνεται διάγνωση; - Νικόλαος Στανίτσας

Σύμφωνα με την απόφαση του  ΚΕ.Σ.Υ. 1985, «Απόφαση 9/20.3.85 της 21ης ολομέλειας του ΚΕ.Σ.Υ. και γνωμοδότηση για τα κριτήρια διάγνωσης του «εγκεφαλικού θανάτου», και με υπουργική απόφαση[32] ο εγκεφαλικός θάνατος ορίζεται ως «η ανεπανόρθωτη απώλεια της ικανότητας για συνείδηση σε συνδυασμό με την ανεπανόρθωτη απώλεια της ικανότητας για αυτόματη αναπνοή». Εφόσον υπάρχει ανεπανόρθωτη βλάβη και νέκρωση του στελέχους η δραστηριότητα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων δεν μπορεί να ολοκληρωθεί με συνέπεια να μην είναι δυνατή η γνωστική και συναισθηματική ζωή.[33]

Ο αναπληρωτής καθηγητής εντατικής θεραπείας της ιατρικής σχολής του πανεπιστημίου Αθηνών Σεραφείμ Νανάς στο βιβλίο του «Εγκεφαλικός θάνατος» γράφει «ο θάνατος του εγκεφάλου επέρχεται άμεσα μετά την παύση της καρδιάς και της αναπνοής. Όπως επίσης παύση της εγκεφαλικής λειτουργίας οδηγεί άμεσα στην παύση της αναπνοής και της καρδιάς. Αυτό συνέβαινε και συμβαίνει όσο δεν υποστηρίζεται ή δεν υποκαθίσταται η αναπνοή με μηχανικά μέσα. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας και των τεχνικών αναζωογόνησης τις τελευταίες δεκαετίες καθιστά εφικτή την διατήρηση της αναπνοής και της καρδιακής λειτουργίας ακόμα και σε περιπτώσεις που έχει επέλθει η νέκρωση του εγκεφάλου. Έτσι η ανάπτυξη της βιοϊατρικής τεχνολογίας οδήγησε στην δημιουργία μιας τεχνητής κατάστασης και ενός όντος με κατεστραμμένο εγκέφαλο και μηχανικά υποστηριζόμενη αναπνοή και κυκλοφορία. Ένα απεγκεφαλισμένο δηλ. σώμα. Έτσι προκύπτει ένας νέος ορισμός του θανάτου, ο εγκεφαλικός θάνατος.34Προϋποθέσεις διάγνωσης Εγκεφαλικού θανάτου

Ανθρώπινος εγκέφαλος: ο πανίσχυρος άγνωστος… - Νικόλαος Στανίτσας

Η σημασία του του θαυμαστού οργάνου που ονομάζεται ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ασύγκριτα μεγαλύτερη από αυτή που θα μπορούσε κανείς να φανταστεί με βάση το μέγεθός του. Και το κυριότερο, δεν γνωρίζουμε ακόμα όλες του τις δυνατότητες…

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, αυτό το εξαιρετικά εκλεπτυσμένο εργαλείο, είναι ικανό να αντανακλά τις πολυπλοκότητες του περιβάλλοντος κόσμου.²⁶ Ο εγκέφαλος έχει επιτρέψει στον άνθρωπο να επικρατήσει όλων των άλλων ειδών, να περπατήσει στο φεγγάρι και να συνθέσει αριστουργήματα λογοτεχνίας, τέχνης και μουσικής. Στη διαδρομή της ιστορίας του ανθρώπου, ο εγκέφαλος – μια σπογγώδης μάζα φαιάς ουσίας 1300 γραμμαρίων περίπου – έχει συγκριθεί με ψύκτη του αίματος, με τηλεφωνικό κέντρο και με ηλεκτρονικό υπέρ – υπολογιστή.

Ο εγκέφαλος όμως είναι κατά πολύ περιπλοκότερος από οποιαδήποτε συσκευή όπως επιβεβαιώνεται σχεδόν καθημερινά από τους επιστήμονες με κάθε νέα ανακάλυψη. Η έκταση των ικανοτήτων του εγκεφάλου είναι άγνωστη, αλλά ο εγκέφαλος είναι σίγουρα η πιο πολύπλοκη ζώσα δομή που ξέρουμε στο σύμπαν. ²⁷

Πότε επέρχεται εγκεφαλικός θάνατος; - Νικόλαος Στανίτσας

Πότε επέρχεται εγκεφαλικός θάνατος;

Βασικό «κριτήριο» θανάτου με βάση την ισχύουσα νομοθεσία θεωρείται σήμερα η ολική και μη αναστρέψιμη κατάργηση της λειτουργίας του εγκεφαλικού στελέχους, η οποία κλινικά εκδηλώνεται με απνοϊκό κώμα η αιτιολογία του οποίου πρέπει να είναι σαφής και ανεξάρτητη από την επίδραση ορισμένων άλλων παραγόντων που μπορεί να δημιουργήσουν παρεμφερείς καταστάσεις.

Στα τέλη της δεκαετίας του 60 (1968) η ειδική επιτροπή της ιατρικής σχολής του Harvard (Ad Hoc Committee of the Harvard Medical school) αποτελούμενη από δέκα γιατρούς, ένα θεολόγο, ένα νομικό και ένα ιστορικό της ιατρικής επιστήμης βάσει των επιστημονικών δεδομένων που είχαν συγκεντρωθεί μέχρι τότε, ορίζει τα κριτήρια νέκρωσης του φλοιού του εγκεφάλου και του εγκεφαλικού στελέχους.¹³ Ορίζει δηλ.

τα κριτήρια διάγνωσης της μη αναστρέψιμης βλάβης ολοκλήρου του εγκεφάλου.

Σε έκθεσή της όμως που δημοσίευσε η Mita Giacomini το 1997 στο περιοδικό Social Science and Medicine¹⁴ , αφού ερεύνησε διεξοδικά τα αρχεία της συγκεκριμένης επιτροπής του Harvard και γνωρίζοντας τα όσα διαμείφθηκαν στην επιτροπή αυτή, κατέληξε στα ακόλουθα συμπεράσματα:

                        1) Στόχος της επιτροπής ήταν ο επαναπροσδιορισμός του θανάτου για τη διευκόλυνση και νομική κάλυψη των μεταμοσχεύσεων.

                  2) Οι θέσεις της επιτροπής δεν κατοχυρώθηκαν με βιβλιογραφικές παραπομπές αν και υπήρχαν βιβλιογραφικά δεδομένα.

Αναζητώντας τα όρια μεταξύ ζωής και θανάτου - Νικόλαος Στανίτσας

  Αναζητώντας τα όρια 

μεταξύ ζωής και θανάτου

Η ανθρωπότητα κατά τις τελευταίες δεκαετίες έγινε μάρτυρας των ραγδαίων εξελίξεων στον τομέα της βιοϊατρικής τεχνολογίας.⁵ Οι αναπαραγωγικές τεχνολογίες, η κατάσταση του ανθρώπινου εμβρύου, η γενετική μηχανική, η αντισύλληψη, η άμβλωση, η δωρεά οργάνων η φροντίδα για τους ασθενείς σε τελικό στάδιο και ο ορισμός του θανάτου ήταν πολλά από τα προβλήματα που καλούνται οι σύγχρονοι βιοηθικολόγοι  και μη, να λύσουν με την ανάπτυξη της βιοϊατρικής τεχνολογίας.⁶

Από την αρχαιότητα ακόμη, οι Έλληνες ιατροί προσπάθησαν να προσδιορίσουν το όργανο που αντιπροσώπευε το κέντρο της ζωής και το ταύτιζαν με την καρδιά.⁷ Έτσι ο θάνατος διαπιστωνόταν με την μη αναστρέψιμη καθολική παύση της λειτουργίας της καρδιάς, ακολούθως της αναπνοής και της κυκλοφορίας οξυγονωμένου αίματος. Η ταχύτατη εξέλιξη της ιατρικής τεχνολογίας που παρείχε τη δυνατότητα μηχανικής υποστήριξης της καρδιοαναπνευστικής λειτουργίας σε ασθενείς οδήγησαν στην αναθεώρηση και την επανεξέταση της έννοιας του θανάτου και επέβαλαν νέα κριτήρια για την διάγνωσή του.

Η διαπίστωση του θανάτου μέχρι το 1960 οπότε και χρησιμοποιήθηκαν οι συσκευές της καρδιοαναπνευστικής υποστήριξης βασιζόταν σε εμπειρικά κριτήρια. Από την δεκαετία όμως περίπου του 1950 και μετά άτομα με βαριές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις που οδηγούνταν σε άπνοια και κατόπιν στον οριστικό θάνατο, μπορούν πλέον να διατηρούν την καρδιακή τους λειτουργία με μηχανική υποστήριξη.⁸

Εγκεφαλικός θάνατος: Ιατρική εναντίον Εκκλησίας; - Νικόλαος Στανίτσας

Εγκεφαλικός θάνατος: 

Ιατρική εναντίον Εκκλησίας;

Λόγω της διαφορετικής ανθρωπολογικής θέσης που εκφράζει η επιστήμη και η εκκλησιαστική ασκητική παράδοση υπάρχει διαφορετική άποψη περί εγκεφαλικού θανάτου. Στο φόντο της προόδου της ιατρικής, βιολογικός θάνατος, αναχώρηση της ψυχής από το σώμα και μεταμοσχεύσεις οργάνων αποτελούν ένα πεδίο προβληματισμού με πολλές προεκτασεις και ενίοτε έντονες αντιπαραθέσεις.

Η πρόοδος της βιοϊατρικής τεχνολογίας τις τελευταίες δεκαετίες είχε ως αποτέλεσμα να εμφανισθούν στον χώρο της ιατρικής νέες εφαρμοσμένες επιστήμες και πρακτικές. Μία εξ αυτών είναι και οι μεταμοσχεύσεις ζωτικών οργάνων.

Οι σύγχρονες μέθοδοι καρδιοπνευμονικής αναζωογόνησης και υποστήριξης του ασθενούς, οδήγησαν στο φαινόμενο της διατήρησης  της καρδιακής λειτουργίας για κάποιο  χρονικό διάστημα, παράλληλα προς την μηχανική υποστήριξη της αναπνοής, σε άτομα τα  οποία  υπέστησαν  οριστικές  και  αμετάκλητες αλλοιώσεις στην ολότητα του εγκεφάλου.

Είναι γνωστό ότι η εντυπωσιακή πρόοδος που πέτυχε η σύγχρονη ιατρική επιστήμη σε θέματα που έχουν σχέση με την αρχή, την παράταση ή το τέλος της ζωής του ανθρώπου, όπως π.χ. η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η κλωνοποίηση, οι πειραματισμοί σε εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα, οι μεταμοσχεύσεις, ως και τα συναφή θέματα του λεγόμενου εγκεφαλικού θανάτου και της ευθανασίας, δημιουργούν πληθώρα θεολογικών, ηθικών, κοινωνικών, νομικών και επιστημονικών διλημμάτων. Ως εκ τούτου, οι μεταμοσχεύσεις δεν είναι ένα καθαρώς ιατρικό θέμα. Έχουν έντονη κοινωνική, ηθική, νομική και πνευματική διάσταση.

Στο θέμα αυτό υπάρχουν δύο προσεγγίσεις: από τη μία υπάρχει η άποψη της ιατρικής επιστήμης και από την άλλη η άποψη της Εκκλησίας.