«Πηγαίνετε να τους διδάξετε το Ευαγγέλιο,
και αν χρειαστεί, ακόμα και με λόγια.»
π. Θεοδόσιος Μαρτζούχος
Σεβασμιώτατε, άγιε Λευκάδος, πατέρα Θεόφιλε·
Σεβαστοί Πατέρες Επίσκοποι
Αγαπητέ Καθηγούμενε, π. Νικηφόρε
Σεβαστοί ιερείς μονάζουσες και μοναχοί
Αγαπητοί αδελφοί
Πρέπει να ευχαριστήσω, όχι καθηκόντως αλλά ουσιαστικά, τον άγιο Λευκάδος και τον π. Νικηφόρο, που με προσκάλεσαν σ’ αυτή την σύναξη–συνέδριο.
Παρότι το θέμα μου δεν είναι το πρόσωπο του Μακάριου Αρχιεπισκόπου Αναστασίου (τα παραθετικά των τίτλων δεν τον απασχολούσαν –θα το δείτε τώρα αμέσως), θέλω να καταθέσω προκαταρτικά στην αγάπη σας ένα συμβάν- περιστατικό, όπως θέλετε πέστε το, που διημείφθη ανάμεσα στον αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο και στον καθηγητή Χρ. Γιανναρά.
Μικρό διάστημα πριν το μακάριο τέλος τους, θέλησε ο Χρήστος Γιανναράς να επικοινωνήσει τηλεφωνικά με τον αρχιεπίσκοπο. Ο π. Σπυρίδων Τσιμούρης (ο οποίος μου το διηγήθη) τηλεφώνησε στα Τίρανα, είπε τον λόγο του τηλεφωνήματος στον διάκονο και έχοντας ανοιχτή ακρόαση όταν πήρε στα χέρια του το τηλέφωνο ο αρχιεπίσκοπος, ο Χρ. Γιανναράς τον προσφώνησε–χαιρέτισε εισαγωγικά ξεκινώντας: Μακαριώτατε… και πριν προλάβει να συνεχίσει άκουσαν και οι δυο (ο Χρήστος και ο π. Σπυρίδων) τον αρχιεπίσκοπο να λέει: Βρε Χρήστο, ο Τάσος είμαι! Τι τους θέλεις αυτούς τους κενούς περιεχομένου τίτλους!
Ειπώθηκαν σ’ αυτό το κλίμα εγκαρδιότητας αρκετά πράγματα για την Εκκλησία και το πρόσωπο του Χριστού και ο Αρχιεπίσκοπος έκλεισε την συζήτηση με αυτό που ήταν και πίστευε. Είπε στον Χρήστο Γιανναρά: Δόξα τω Θεώ, Χρήστο μου, νομίζω ότι πήραμε στα σοβαρά τον Χριστό στη ζωή μας.
Ήταν δάσκαλος της πίστης στον Χριστό, και στην ποιοτική ζωή που γεννάει αυτή η πίστη, που όταν είναι ελεύθερη αποδοχή, στα διλήμματα απαντάει (μαζί με τον αρχαίο εκείνο Πατριάρχη Ιωσήφ)… «τοῦ Θεοῦ εἰμι ἐγώ»!!
Ας επιστρέψουμε στον Αναστάσιο.
Οι διαιρέσεις των χριστιανών πίστευε και ο Αναστάσιος, πως είναι σκάνδαλο θανατηφόρο! Δηλητήριο που σκοτώνει προβληματισμούς υγιείς και καλοπροαίρετες διαθέσεις ψυχών. Είχε καλές ανθρώπινες αγαπητικές σχέσεις με κάθε ομολογίας χριστιανό αλλά και με αλλόδοξους. Μέχρι τέλους «διετύπωνε επανειλημμένως εκκλήσεις προς τα εκκλησιαστικά περιβάλλοντα για σύγκληση Πανορθοδόξου Διαβουλεύσεως προς θεραπεία των προκληθέντων τραυμάτων». Μέχρι τώρα δεν εισακούστηκε.
Ευχόμαστε και ελπίζουμε τώρα που θα έχει αμεσότερη και «πρόσωπο προς πρόσωπο» σχέση με τον Χριστό, να Τον ικετεύει, ώστε να παρέμβει ο Χριστός, μπας και δούμε όλοι… Θεού πρόσωπο!!
Αυτό ήταν ο Αναστάσιος. Ένας ειλικρινής δούλος του Θεού. Υπογράμμισε με άλλα λόγια εκείνο το μεγαλειώδες που είχε πει πριν από 850 χρόνια ο αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι Θωμάς Μπέκετ στο κήρυγμα των Χριστουγέννων, πριν ο Βασιλιάς Εδουάρδος ο Β’ τον σκοτώσει στις 29 Δεκεμβρίου 1170 μ.Χ. Είπε τότε εκείνος ο άγιος δούλος του Χριστού ανάμεσα στα άλλα: Όποιος υπηρετεί ένα μεγάλο σκοπό διατρέχει τον ακόμα μεγαλύτερο κίνδυνο αντί να υπηρετεί αυτός τον σκοπό, να βάλει τον σκοπό να υπηρετεί αυτόν!!
Να έχουμε την ευχή του και να έχουμε «ανοιχτούς οφθαλμούς διανοίας» εις κατανόηση των Ευαγγελικών διδαγμάτων του. Οι χριστιανοί της Πρέβεζας με την παρακίνηση προς τον Αναστάσιο της συμπολίτισσάς μας μητέρας του κυρίας Ρωξάνης Μαλτέζου, του ζητάμε να προσεύχεται για εμάς τους, κατά το ήμισυ, συμπατριώτες του.
Επιστρέφω τώρα στο θέμα μου.
Σαφώς πιστεύω ότι ο Χριστός δεν ενσαρκώθηκε, δεν έγινε άνθρωπος, για να κάνουν οι χριστιανοί συνέδρια. Πιστεύω ότι επ’ αυτού συμφωνούμε όλοι και δεν διαφωνεί κανείς. Ίσως κάποιος αντείπει ότι… χρειάζονται. Θα συμφωνήσω υπό τον όρο ότι χρειάζονται, μόνον αν είναι συνέδρια, στη λογική των επιστημονικών συνεδρίων, στα οποία κατατίθενται προς έλεγχο και διακρίβωση από τους συμμετέχοντας, προτάσεις-εφευρέσεις λύσεων σε παντοειδή θέματα του χώρου τους και προτάσεις αλλαγών για καλυτέρευση.
Στον Εκκλησιαστικό χώρο όμως, ας είμαστε ειλικρινείς, σοβεί η φλύαρη πολυλογία, η μη δημιουργική ασάφεια, οι αυτονόητες επαναλήψεις, τα μακροσκελή κηρύγματα… Το «δια ταύτα» χάνεται μέσα σ’ όλα αυτά… στα σύννεφα… in cloud όπως και τεχνικά λέγεται και γίνεται σήμερα. «Χοράρχης» η δαιμονική αφασία: «Έτσι τα βρήκαμε έτσι θα τα αφήσουμε»!!
Σαν Έλληνες χριστιανοί έχουμε βγει από την εποχή, που ίσως «είχε» ένα συνειδητοποιημένο μοναχισμό, που όμως στην περίοδο της Τουρκοκρατίας κακοφόρμισε η πνευματική του έκφραση σε παραδοσιακή τυπολατρεία και κατέληξε σε ένα κοινωνικό σχήμα, το οποίο παρά τις θαυμαστές εξαιρέσεις, στη σύνολη εικόνα είχε θέματα πολλά.
Το Μεγάλο Ευχολόγιο, που φυσικά σχηματίσθηκε στην σημερινή μορφή περιεχομένου μετά την τυπογραφεία και τυπώθηκε για πρώτη φορά στη Βενετία το 1526, στην Ακολουθία της μοναχικής κουράς γράφει στο τέλος μια επεξηγηματική επισήμανση:
«Ιστέον ότι, ο τοιούτος μοναχός οφείλει προσκαρτερείν εν τη Εκκλησία ημέρας πέντε, σχολάζων από παντός έργου, πλην αναγνώσεως, εἰ ἐπίσταται».
Πάνω σ’ αυτή την πραγματικότητα υπήρξε μια πληθωριστική αύξηση (τα μοναστήρια απόχτησαν οικονομική άνεση λόγω των αφιερωμάτων των χριστιανών προκειμένου να μη καταλήξουν στα χέρια των Τούρκων οι περιουσίες), η οποία στην αρχή της απελευθερώσεως της Ελλάδας έφτασε να καταμετρά 545 μοναστήρια μόνο στην Στερεά Ελλάδα την Πελοπόννησο (χωρίς την Μάνη) και τις Κυκλάδες. Τι είχε μείνει για τους ταλαίπωρους αγρότες, όταν σε τόσο μικρό κομμάτι γης υπήρχαν τόσα μοναστήρια-ιδιοκτήτες; Ειρωνική τραγωδία… οι εξ υποσχέσεως ακτήμονες… πολυκτήμονες, και οι αγρότες κολλήγοι!! Η Βαυαρική Γερμανική νοοτροπία ταξινόμησης και οικονομικής χρησιμοποίησης της περιουσίας τους από την Αντιβασιλεία, με την απαισιότητα του γερμανικού φλέγματος και την απαράδεκτη συμπεριφορά των χωροφυλάκων, επενδύθηκε με φαντασιακές σκοπιμότητες και ψυχολογικές υπεκφυγές καταδιώξεως και φοβίες για θεολογικές επιρροές υπό των νέων … κατακτητών Φράγκων!!
Πάντοτε οι βάρβαροι είναι «μια κάποια λύση» και όταν δεν θες να δεις κατάματα τα προβλήματά σου … τους χρειάζεσαι ως «αποδιοπομπαίο τράγο».
Ας δούμε ξέχωρα τα δυο σκέλη του θέματος του Συνεδρίου, πρώτα τον Μοναχισμό κατόπιν την Ιεραποστολή και καταληκτικά την βάση της τυχόν συνδυαστικής τους λειτουργίας.
Α. ΜΟΝΑΧΙΣΜΟΣ
Καθώς ζούμε εν μέσω ραγδαίων κοινωνικών αλλαγών, ορισμένα ερωτήματα μας απασχολούν έντονα.
Πώς μεταβαίνουμε από την απομόνωση στην κοινωνία των ανθρώπων;
Υπάρχουν άφθαρτες αξίες, χωρίς τις οποίες ο πολιτισμός μαραζώνει;
Το θέμα του Συνεδρίου μας πρέπει να είναι – γίνει ένα ισχυρό κάλεσμα που να μας επαναφέρει στις χριστιανικές ρίζες του πολιτισμού μας. Από την πλευρά μου, θα τολμούσα να υποστηρίξω ότι «το έργο του θεολόγου – μοναχού είναι να εκφράζει το ανέκφραστο με λέξεις εξαγνισμένες· όχι να επινοεί, αλλά να αποκαθιστά. Πρόκειται για έργο ταπεινό, έναν λόγο που γεννιέται μέσα στη σιωπή, με το σώμα σε στάση προσευχής.
Ο μοναχός-θεολόγος μοιάζει με συντηρητή έργων τέχνης. Πρώτα απομακρύνει τις ακαθαρσίες και τα συσσωρευμένα στρώματα σκόνης, ώστε να ανακαλύψει ξανά την αρχική, καθαρή μορφή των λέξεων· κατόπιν, αναλαμβάνει να τις χρησιμοποιήσει με σεβασμό. Για να επιτευχθεί οτιδήποτε σε αυτόν τον τομέα, απαιτείται ταπεινότητα. Αυτή η αναζήτηση λέξεων μεταμορφωμένων συνδέεται άρρηκτα με την αναζήτηση της σιωπής.
Όπως γράφει ο φίλος επίσκοπος και μοναχός στο Τρόντχαϊμ της Νορβηγίας Έρικ Βάρντεν:
«Είμαι μοναχός σημαίνει ότι ζω μέσα σε ένα απεριόριστο σύμπαν. Εκτείνομαι δηλαδή προς ύψη και βάθη, προς μήκη και πλάτη, που αγγίζουν το άπειρο. Ο μοναχικός βίος, όταν βιώνεται ειλικρινά, προσφέρει τις κατάλληλες συνθήκες για τη μεταμόρφωση. Οι Πατέρες περιγράφουν πώς η καρδιά του μοναχού συνθλίβεται, έπειτα ανοίγει και μέσα από αυτή τη διαδικασία γιατρεύεται. Γίνεται όλο και πιο πλατιά ώσπου φτάνει στο σημείο να χωρά ολόκληρο τον κόσμο, να θυμίζει στον Θεό τα βάσανα του κόσμου και να ζητά το έλεός Του. Η καρδιά του μοναχού, εναρμονισμένη με την καρδιά του Χριστού, είναι μια σκηνή της συναντήσεως. Τείνει προς τα πάνω με μια χαρά που είναι πιο σταθερή διότι έχει δοκιμαστεί.
Τώρα πια μου δόθηκε η χαρά που μου ξέφευγε όταν ήμουν νεαρός. Μου είναι ήδη γνώριμη και καινούργια συνάμα. Βλέπω ακόμα το σκοτάδι μου — πώς θα μπορούσα να μην το βλέπω; Όμως έχει χάσει πια τη γοητεία του. Έχει ραγίσει και το ξέρω. «Το σκοτάδι δεν είναι σκοτάδι για σένα και η νύχτα μπροστά σου είναι σαν μέρα φωτεινή. Και το σκοτάδι και το φως της είναι ενώπιόν σου πάμφωτα», λέει ο Ψαλμός 138,12. Αυτό προπαντός ποτέ δεν πρέπει να το ξεχνάμε.
Όταν μιλάμε για μνήμη, μιλάμε για ταυτότητα. (Ας θυμηθούμε, εδώ το «μνήσθητι», στον Θεό Πατέρα, της Λειτουργίας, μετά τον Καθαγιασμό των Δώρων!) Θυμόμαστε τι ήμασταν, τι μας έχει κάνει να γίνουμε αυτό που είμαστε. Την ίδια στιγμή, γινόμαστε αυτό που θυμόμαστε. Η διαδικασία της μνήμης ποτέ δεν περιορίζεται μόνο στην εμπειρία μας, είτε αυτή είναι στενή είτε ευρεία. Ανακαλύπτουμε —αν τολμάμε— ότι η μνήμη είναι κάτι παραπάνω από τα λιμνάζοντα ύδατα των προσωπικών αναμνήσεων.
Το να θυμόμαστε, να θυμόμαστε πραγματικά, σημαίνει να ξεγλιστράμε από το αγκυροβόλι μας και να ξανοιγόμαστε στο πέλαγος, με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε κινδύνους και ενθουσιασμό».
Αυτά ένας Βενεδικτίνος του σήμερα! Τώρα ας αφουγκραστούμε ένα πάτρωνα και διδάσκαλο της μοναχικής ζωής, αποδεκτό παρά πάντων, έστω και αν κουβαλάει την «ρετσινιά» του ωριγενιστή, τον Ευάγριο τον Ποντικό (345-399 μ.Χ.).
Μοναχός εστίν ο πάντων χωρισθείς και πάσι συνηρμοσμένος, λέει ο διδάσκαλος της πνευματικής και ειδικότερα της μοναχικής ζωής Ευάγριος Ποντικός στο Λόγο του Περί Προσευχής. Ένας άνθρωπος που πέρασε πρώτα από την πολυτέλεια της υψηλής κοινωνίας της Κωνσταντινουπόλεως (381 μ. Χ.). Σοφός διδάσκαλος αναγνωριζόμενος από όλους. Συμπαραστάτης και βοηθός του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου. Χειροτονία του αγ. Γρηγορίου Νύσσης.
Μετά την αποχώρηση του αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου από την Κωνσταντινούπολη ο Ευάγριος παρέμεινε στην πόλη και συνέχισε να υπηρετεί την Εκκλησία έχοντας σημαντικό ρόλο ως κληρικός και θεολογικός σύμβουλος.
Διδάσκαλος όντας του περιβάλλοντος των ανακτόρων υπέστη ρομαντικό πειρασμό με κάποια κυρία των τιμών.
Έφυγε στην Παλαιστίνη το 383 μ. Χ και συνδέθηκε με τον Ρουφίνο και την Μελάνη την Πρεσβυτέρα. Από εκεί ταξίδεψε στην Αίγυπτο και κατέληξε στα Κελλία της Νιτρίας. Εκεί γνώρισε και επηρεάστηκε από τα πελώρια μεγέθη των δυο Μακαρίων, του Μεγάλου και του Αλεξανδρέως.
Όντας λοιπόν εκεί κατέληξε στην τοποθέτηση, μετά από την βιογραφική και την πνευματική του διαδρομή, ότι «Μοναχός εστίν ο πάντων χωρισθείς και πάσι συνηρμοσμένος».
Η έκφραση είναι κομβική γιατί επισημαίνει – επεξηγεί θεμελιακά θέματα των μοναχών:
α. Την αυτονόητη συνθήκη της εξόδου – φυγής των μοναχών από τον κόσμο.
β. Βγάζει την γλώσσα στα περί… ερημίας των πόλεων και στο γνωστό νοηματικό τρικ παρηλλαγμένης ενήχησης: «ουχ ο τόπος αλλ’ ο τρόπος».
γ. Μοναχός είναι ο χωριζόμενος από τον κόσμο, όπως οι μάρτυρες πριν, από την ζωή. Οι μοναχοί συνέχισαν την θυσιαστική αυθεντικότητα των μαρτύρων. Κάτι τέτοιο δεν γίνεται να είναι λόγια.
Ο τόπος και ο τρόπος πλην της γλωσσικής παρήχησης, γίνεται πολλάκις πρόφαση δικαιολογίας των αδικαιολογήτων. Ούτε ο τόπος μόνος του αγιάζει τους ανθρώπους, αν ίσχυε κάτι τέτοιο τα Ιεροσόλυμα θα ήταν φυτώριο αγίων, ούτε και ο τρόπος εκ παραλλήλου δεν αποδίδει χωρίς προϋποθέσεις. Οι εξαιρέσεις σε περιπτώσεις αγίων (γνωρίζω ένα μεγάλο άγιο που επιβεβαίωσε το λανθασμένο απόφθεγμα, αλλά και αυτός είναι στις εξαιρέσεις! Τον π. Ιωήλ Γιαννακόπουλο, μπροστά στο μέγεθος της θυσιαστικής ασκήσεως του οποίου, μόνο Καρουλιώτες μοναχοί μπορούσαν να συμπαραβληθούν) ενισχύουν λοιπόν οι εξαιρέσεις το παγκοσμίως αποδεκτό λογικό συμπέρασμα ότι «ενισχύουν τον κανόνα» δεν τον καταργούν! Και εν προκειμένω ο κανόνας είναι: Ο ΤΟΠΟΣ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΡΟΠΟ.
Οι αληθινοί μοναχοί, άνθρωποι αφοσιωμένοι και ταπεινοί, «χωμένοι» μέσα στο κέντρο της Ζωής της Αληθινής, αλλά αποτραβηγμένοι στη γωνιά και τα άκρα της τύρβης, καλυμμένοι από την ανωνυμία, μάλλον πεισματικά ανώνυμοι, έθεσαν ρούχο της ζωής τους το σάβανο!
Αν κάνουμε μια μικρή βιαστική αναδίφηση θα δούμε ήδη μέσα από τις σελίδες του Ευαγγελίου να υπάρχουν προτροπές (πώλησον πάντα και δεύρο ακολούθει μοι) και απορίες (Ει ουτως εστὶν η αιτία του ανθρώπου μετὰ της γυναικός αυτού, ου συμφέρει γαμήσαι) και επεξηγήσεις (εισίν ευνούχοι οίτινες ευνούχισαν εαυτούς δια την βασιλείαν των ουρανών) από τον ίδιο τον Χριστό για το θέμα.
Η μάχη με την σάρκα μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε υπερηφάνεια και σε πηγή υπερηφάνειας, αν δεν ριζώσει στην αναζήτηση και επιδίωξη της ταπεινώσεως. Ο ασκητισμός μπορεί να εντρυφά στον εαυτό του και όχι στον Θεό. Τα σημάδια είναι σαφή. Ο φωτεινός ασκητισμός είναι χαρούμενος, απλός, ελπιδοφόρος. Ο ψευδής ασκητισμός, χωρίς εξαίρεση, ζει απεχθανόμενος την σάρκα, τον κόσμο, την ζωή. Τρέφεται με την περιφρόνηση, συμμετέχει στην βλασφημία του Διαβόλου απέναντι στην κτίση. Για έναν τέτοιο ασκητισμό, η αμαρτία – όπως και ο πειρασμός και ο κίνδυνος- φαίνεται να βρίσκεται παντού. Ενώ η νίκη πάνω στην σάρκα δεν γίνεται ποτέ απέχθεια και πάντα οδηγεί στον «καθαρό οφθαλμό». «Ἐὰν δὲ ὁ ὀφθαλμός σου πονηρὸς ᾖ, ὅλον τὸ σῶμά σου σκοτεινὸν ἔσται» (Ματθ. 6,23).
Δεν έχει νόημα η ιστορική αναδρομή απλώς μια «διέλευση» από τους δρόμους του μοναχισμού είναι χρήσιμη στο να καταλάβουμε, τι είναι το μυστικό της ερήμου, πώς σαρκώνεται σε κάθε εποχή και γιατί ο άγιος Σιλουανός λέει ότι μορφές μοναχισμού γνωστές απ’ το παρελθόν δεν περπατάνε σήμερα!
Η ολοκληρωτική αφιέρωση είναι επιστέγασμα μιας αγάπης καθ’ ολοκληρίαν θυσιαστικής. Ιδανικό της… το θυσιαστήριο των ολοκαυτωμάτων. Περιεχόμενό της… το… «ἀκολουθήσω σοι ὅπου ἄν ἀπέρχη»… και φυσικά κολοφών της «οικοδομής» το… «τήν ψυχήν μου ὑπέρ σοῦ θύσω»!
Η κατ’ επανάληψη επισήμανση στην μοναχική κουρά «…Ίδωμεν εάν και τελειώσεις…» θέλει να δημιουργήσει εγρήγορση ελευθερίας και σταθερότητας για την απόφαση… Όποια «παιδίσκη» και αν ρωτάει…!!
Πριν υπάρξει η θεσμοθετημένη αναχώρηση είτε ασκητική είτε κοινοβιακή, υπήρχαν ήδη άνθρωποι πλήρους αφιερώσεως (Ναζιραίοι ισόβιοι) γνωστοί στις χριστιανικές κοινότητες με την ονομασία «Φιλόπονοι» ή «Σπουδαίοι» (ακόμα ονομάζονται έτσι οι φύλακες στον Πανάγιο Τάφο) ή το εντυπωσιακότερο «Οι υιοί της Επαγγελίας»!! (Περιοχή της Συρίας)
Ο αγ. Αντώνιος ξεκινώντας αναχωρητικά, με την πνευματική δύναμη, το χάρισμα της διδασκαλίας, και την ικανότητα θεραπείας, επηρέασε χριστιανούς και ιδρύθηκαν μοναστήρια. Ειδωλολάτρες φιλόσοφοι λογομαχούσαν μαζί του και ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος του έγραφε επιστολές. Απορεί κάθε άνθρωπος, τι θέλγητρα είχε αυτή η αυστηρή ζωή ώστε να προσελκύσει χιλιάδες άντρες και γυναίκες; Η ιστορία του μοναχισμού μετά τον Αντώνιο και τον Παχώμιο αποκτά γεωγραφική εξάπλωση και τοπικές προσαρμογές, με ασυνείδητη εξέλιξη μάλλον, παρά προγραμματισμένες μεταρρυθμίσεις.
Η Σύνοδος της Γάγγρας (περί το 341 μ.Χ.) είναι μια πρώιμη μαρτυρία για τον μοναχισμό. Κάποιος Ευστάθιος είχε αποχτήσει οπαδούς που επηρέαζε με λανθασμένες διδασκαλίες. Εξ υστέρων έγινε επίσκοπος και σχετίστηκε έντονα με τον αγ. Βασίλειο.
Το πελώριο κύρος του αγ. Αθανασίου συνετέλεσε ουσιαστικά στο να μη διαφοροποιηθεί ο μοναχισμός από το Εκκλησιαστικό Σώμα. Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Α’ απαγόρευσε την παρουσία μοναχών στις πόλεις. Και σχεδόν μέχρι τους σκοτεινούς χρόνους έχουμε «Ιστορία των Μοναχών», «Λαυσαϊκή Ιστορία» του Παλλαδίου, «Φιλόθεο Ιστορία» του Θεοδωρήτου και τον «Λειμώνα» του Ιωάννη Μόσχου, που είναι διηγήσεις μοναχικής ζωής:
Η Εικονομαχία, στο μεσοδιάστημα μέχρι την δεύτερη φάση της, είχε οικοδομικό οργασμό μοναστηριών και ο αγ. Θεόδωρος ο Στουδίτης προσπαθεί να εμφυσήσει στους εγκαταβιούντας το πνεύμα των πρώτων Πατέρων. Η εκπτωτική κατάσταση περιγράφεται το 964 στη Νεαρά του Νικηφόρου Φωκά, που καυτηριάζει το μοναστικό κατεστημένο για την αχόρταγη πλεονεξία τους, υπενθυμίζοντας ότι δεν είναι αυτός ο τρόπος που ζούσαν οι Πατέρες στην έρημο, και απαγορεύει την ίδρυση νέων μοναστηριών.
Ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης και ο αγ. Γρηγόριος ο Παλαμάς, ακολουθώντας τον αγ. Συμεών, που ήταν ένας μυστικιστής (όχι με κακή έννοια) και ο οποίος αντέδρασε στον μοναστικό υλισμό και δίδασκε την μεταμόρφωση της καρδιάς και την «θέα του Θεού», δεν μπόρεσαν ουσιαστικά να αλλάξουν τα πράγματα.
Ο Βυζαντινός μοναχισμός επέζησε θεσμικά της Αυτοκρατορίας. Το 1372 όταν οι Οθωμανοί πέρασαν στην Ευρώπη, τα Αθωνικά Μοναστήρια πρόσφεραν υποταγή και επικύρωσαν τους τίτλους ιδιοκτησίας των κτημάτων τους.
Β. ΙΕΡΑΠΟΣΤΟΛΗ
Ο Χριστός δεν έγραψε απολύτως τίποτε. Οι Απόστολοι μας δίδαξαν ότι εμείς είμαστε η επιστολή που στέλνει ο Χριστός στον κόσμο. (Β’ Κορ. 3,3) Όταν ο Χριστός και οι Απόστολοι έφυγαν τους… διαδέχθηκαν τα Ευαγγέλια! Και κατόπιν οι γεγονότες χριστιανοί (μάρτυρες και μη) που ήταν «ένα Ευαγγέλιο που περπατάει»!!
«Κάντε τον Χριστό γνωστό με πράξεις και όχι με λόγια». «Οι άνθρωποι θα ανακαλύψουν την τρυφερότητα του Θεού και θα ζήσουν την αγάπη του Θεού, όταν δεν θα τα βλέπουν ως προπαγάνδα, αλλά ως ποιότητα ζωής- μαρτυρία», έλεγε ένας παπάς εκατοντούτης, επαναλαμβάνοντας ουσιαστικά το Γραφικό: ὅπως ἴδωσιν ὑμῶν τὰ καλὰ ἔργα καὶ δοξάσωσι τὸν Πατέρα ὑμῶν. Δηλαδή; Αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι εμπνευσμένες αρχές, ήγουν θεωρία, αλλά εκκλησιαστική πρακτική. Δεν επιλύονται τα πάντα με αποφάσεις που λαμβάνονται σε μια σύνοδο ή με μια υποχρεωτική εγκύκλιο! Όλα χρειάζονται , χρόνο, υπομονή, διάλογο, ανοχή, φιλανθρωπία και μια οξυδερκή «υπακοή» στις καταστάσεις. ΄
«Η Εκκλησία είναι το έλεος του Θεού που κατεβαίνει στην ανθρωπότητα», γράφει ένα αρχαίο κείμενο.
«Σεις είστε το φως του κόσμου…» λέει στους Αποστόλους ο Χριστός.
Μαθητεία φωτός ζητάει απ’ όλους μας ο Χριστός όχι ως θεσμική αυτοσυντήρηση αλλά σταθερή πίστη στην αλήθεια.
«Σεις είστε πόλις επάνω όρους κειμένη» λέει συνεχίζοντας.
«Σεις να αγαπάτε αλλήλους, ίνα ο κόσμος πιστεύσει…»
Είναι μια τέχνη – η τέχνη του να πηγαίνεις κατευθείαν στον Θεό. Για να γίνει αυτό, πρέπει να φιμώσεις την εσωτερική φλυαρία, αυτή τη συνεχή φλυαρία όπου μιλάω στον εαυτό μου, όπου στοχάζομαι τους φόβους μου. Τις επιθυμίες μου, τις πληγές μου. Αυτή η εσωτερική σιωπή είναι πολύ πιο απαιτητική από την απουσία εξωτερικής ομιλίας. Μπορεί να διατηρηθεί μόνο αν κατοικείται. Όχι από τον εαυτό μου, αλλά από τη μνήμη του Θεού – memoria Dei. Αυτό είναι που μετατρέπει τη σιωπή σε παρουσία.
Γι’ αυτό οι άγιοι γράφουν: «Γιατί βιάζεσαι τόσο πολύ; Γιατί να μην περιμένεις το φως;» «Γιατί αναλαμβάνεις έργα φωτός πριν εμφανιστεί το φως;» Υπάρχει μια ιεραρχία στα έργα. Χωρίς τον Θεό, είναι αναγκαστικά στείρα.
Γράφει ο προφήτης Ιερεμίας, εκ μέρους του Θεού: «οὐκ ἀπέστελλον τοὺς προφήτας, καὶ αὐτοὶ ἔτρεχον· οὐδὲ ἐλάλησα πρὸς αὐτούς, καὶ αὐτοὶ ἐπροφήτευον.» Ιερεμίας 23,21.
«Διά προστάγματος Κυρίου ἀπαρούσιν οἱ υἱοί Ἰσραἠλ καί διά προστάγματος Κυρίου παρεμβαλούσιν» (Αριθμ. 9,18-23).
Όπου η αλήθεια αναζητείται ειλικρινά, απαιτείται προθυμία για προσεκτικό συλλογισμό:
Αναγνώριση της πολυπλοκότητας.
Διάκριση μεταξύ ζητημάτων αρχής και ζητημάτων φρόνησης.
Μάθηση από εκείνους με τους οποίους διαφωνούμε και υποβολή των δικών μας κρίσεων σε ορθολογικό έλεγχο.
Αυτές οι νοητικές στάσεις είναι, δυστυχώς, σπάνιες στον δημόσιο και προσωπικό μας βίο. Σε μια ολοένα και πιο θορυβώδη εποχή, καθώς η τεχνολογία και τα υλικά αγαθά επεκτείνουν αδιάκοπα την εμβέλειά τους, η σιωπή είναι σίγουρα ένα τολμηρό εγχείρημα. Ωστόσο, ο κόσμος εκπέμπει τόσο πολύ θόρυβο που η αναζήτηση μερικών σταγόνων σιωπής γίνεται όλο και πιο απαραίτητη.
Συγχρόνως ο σημερινός άνθρωπος βρίσκεται σε μια βαθιά, λόγω των διαμορφωμένων κοινωνικών συνθηκών, σιωπή μοναξιάς, μια αγωνιώδη και καταπιεστική δοκιμασία.
Η χριστιανική ζωή όμως είναι μια σιωπηλή σχέση μεταξύ του εσώτατου είναι του ανθρώπου και του Θεού. Η σιωπή είναι απαραίτητη για να ακούσουμε τη μουσική του Θεού: η προσευχή γεννιέται από τη σιωπή και επιστρέφει σε αυτήν όλο και πιο βαθιά.
Μπορούν όσοι δεν γνωρίζουν τη σιωπή να φτάσουν ποτέ στην αλήθεια, την ομορφιά και την αγάπη; Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: Δύσκολο! Όλα όσα είναι μεγάλα και δημιουργικά σχηματίζονται από τη σιωπή. Ο Θεός είναι σιωπή. Μια σιωπή εύλαλος.
Ιεραποστολή είναι συνειδητά οργανωμένη προσπάθεια της Εκκλησίας να μεταδώσει το μήνυμα του Ευαγγελίου σε ανθρώπους και λαούς με σκοπό τη γνωριμία τους με τον Ιησού Χριστό, τη βίωση της χριστιανικής πίστης και την ένταξη τους στην εκκλησιαστική κοινότητα.
Η λέξη «ιεραποστολή» συντίθεται από τις λέξεις ιερό και αποστολή, και συνδέεται με την αποστολή της Εκκλησίας, η οποία έχει τις ρίζες της στην εντολή του Χριστού προς τους μαθητές Του να μαθητεύσουν όλα τα έθνη (Ματθαίος 28:19-20).
Από ορθόδοξη θεολογική άποψη, η ιεραποστολή αποτελεί έκφραση της ίδιας της φύσης και της ζωής της Εκκλησίας. Πηγάζει από την αγάπη του Τριαδικού Θεού και αποσκοπεί στη γνωριμία όλων των ανθρώπων με τον Χριστό, στην κοινωνία τους μαζί Του και τη βίωση της εν Χριστώ σωτηρίας.
Η ιεραποστολή είναι διακονία αγάπης και προσφοράς στους όποιους – όλους αδελφούς ανθρώπους, με αγάπη, ελευθερία, σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και του πολιτισμού κάθε λαού, χωρίς εξαναγκασμό.
Σήμερα ο μοναχισμός περνάει μια φάση ιδιότυπης καθίζησης όσον αφορά την θυσιαστική απολυτότητα. Το κλείσιμο των μοναστηριών στη Βαυαροκρατία σκόρπισε στις ενορίες τους μοναχούς και σιγά – σιγά δημιουργήθηκε νέο εκκλησιαστικό status. Άνθρωποι με λίγο (ή πολύ) περισσότερες γνώσεις από τους εφημερίους, ανέλαβαν εφημεριακά καθήκοντα και τώρα είμαστε στο γνωστό σχήμα του αρχιμανδριτισμού. «Αρχιμανδρίτης» είναι ένας κωμικός τίτλος, (=ηγούμενος σε μοναστήρι – αρχηγός μάνδρας… που δεν την έχει ενίοτε δει ποτέ…) Άνθρωπος χωρίς οικογένεια. Μοναχός χωρίς μοναστήρι. Εφημέριος χωρίς κοινότητα. Ένα μόρφωμα, γιατί περί αυτού πρόκειται, που διαλύει την θεολογία της Ιερωσύνης κόβοντάς την στα δυο και «λειτουργεί», ως θερμοκήπιο ψυχικής αγωνίας για εκκλησιαστική ανάδειξη. Η μεταπελευθερωτική κρατικοεκκλησιαστική ρύθμιση θεσμικής διακονίας του Ιεροκήρυκος, έχει πλέον εκφυλιστεί σε εφημέριο ιεροκήρυκα. Πολλοί άνθρωποι στο άμεσο παρελθόν διακόνησαν με θυσιαστική ειλικρίνεια το κήρυγμα. Οι των Οργανώσεων ή Αδελφοτήτων, όπως θέλετε πέστε τες ήταν, οι, έστω και με εμμονές, ειλικρινέστεροι. Σήμερα το μόρφωμα έχει μετασχηματισθεί επί τα χείρω αφού οι πλείονες καταλήγουν αρχιμανδρίτες, αδυνατούντες να νυμφευθούν. Γίνονται καριερίστες, αγωνιζόμενοι υπέρ των μελλόντων αγαθών, για τους ίδιους εννοείται.
Κάθε ψέμα που λέμε δημιουργεί ένα χρέος προς την αλήθεια.
Αργά ή γρήγορα το χρέος πληρώνεται!!
………………………………………………………………………………………………………
Η αλήθεια δεν νοιάζεται για τις ανάγκες και τα “θέλω” μας. Δεν την ενδιαφέρουν κυβερνήσεις, ιδεολογίες ή θρησκείες θα μένει εκεί περιμένοντας, για πάντα. Και αυτό τελικά είναι το δώρο από το Τσερνομπίλ.
Εκεί κάποτε φοβόμουν το κόστος της αλήθειας. Τώρα μόνον ρωτώ:
Τι κόστος έχουν τα ψέματα;
Αν ακούσουμε πολλά ψέματα, υπάρχει ο κίνδυνος να μην αναγνωρίζουμε πλέον την αλήθεια!!»
Από την άλλη σήμερα πλέον τα Μοναστήρια ψυχανεμίζονται στην αναποφασιστικότητα, τί τέλος πάντων είναι;! Ένας χώρος ειλικρινούς αφιερώσεως, θυσίας, αφάνειας και προσευχητικής αγωνίας για ελευθερία από το φίλαυτο εγώ, ή μια ιδιότυπη ενορία;
Έχει έρθει και σε μας η διελκυστίνδα Παΐσιου Βελιτσκόφσκυ και Ιωσήφ Βολοκολάμσκυ, με εμφανή δείγματα επικράτησης του δεύτερου. Όταν σου λέει ο μοναχός ότι είναι ακτήμων και του αντιλέγεις, μα εσείς έχετε χρήματα πολλά, και απαντά, δεν είναι δικά μας είναι του Μοναστηριού, τότε συ δεν θέλεις να τον φέρεις σε δύσκολη θέση επισημαίνοντάς του, ότι τα χρήματα είναι αυτού που τα διαχειρίζεται ΟΧΙ αυτού που απλώς μπορεί να τα κληροδοτήσει.
Ο συγγραφέας του τίτλου της εισήγησής μου είναι ο γνωστός παγκοσμίως Φτωχούλης του Θεού. Ο Nicolo Machiavelli αυτός ο ιδιότυπος φιλόσοφος και συγγραφέας έγραψε για τον Φραγκίσκο και τον συγκαιρινό του Δομήνικο (Dominus cane) το απίθανο: Αν δεν υπήρχαν ο Φραγκίσκος και ο Δομίνικος με το βάρος του κύρους και της αγιότητας της ζωής τους, η Καθολική Εκκλησία θα διαλυόταν. Έλεγε επίσης: «Όταν κάποιος αρχίσει να εκτιμά το χρήμα περισσότερο από την ελευθερία, θα τα χάσει γρήγορα και τα δυο».
«Μοναχός ἐστίν ὁ πάντων χωρισθείς…» Το πάντων είναι επίσης γενική και αρσενικού και ουδετέρου. Πάντων ανθρώπων και πάντων πραγμάτων.
Το δεύτερο σκέλος του χωρίου… «καί πάσι συνηρμοσμένος» καθόλου δεν εννοεί τεχνική συναρμογή. Δεν διανοείται εξωτερική σχέση. Δεν δέχεται συμφυρμό συγκατοίκησης ούτε βεβαίως συνύπαρξη. Τα πατερικά χωρία αγωνίας για επιστροφή στο χώρο της μοναχικής διαβίωσης, όταν κάποιος μοναχός αναγκαζόταν από αδήριτη συνθήκη να βρεθεί στον κόσμο (όπως λέει η έκφραση), συνήθως είχαν επιχείρημα προφανές, που ήταν, η υπό απειλή θανάτου, ζείδωρος επιστροφή του ψαριού στην θάλασσα!!
Προφανέστατα ο Χριστός δεν έγινε άνθρωπος (όπως είπαμε) για να κάνουν οι Χριστιανοί συνέδρια! Πολύ περισσότερο οι μοναχοί! Τυχόν «ωφέλεια» από κάτι τέτοιο είναι παρεμπίπτον κέρδος, και δεν γίνεται να είναι σκοπούμενο. Νομίζω, και συγχωρείστε μου να εκφράσω την άποψή μου, που πιστεύω δεν είναι ιδιογνωμοσύνη, ο τίτλος του Συνεδρίου μας είναι … αλληλογρονθοκοπούμενος.
Μοναχισμός είναι απόσυρση.
Ιεραποστολή είναι στάση ζωής, της εν κόσμω Εκκλησίας.
Οι ιεραπόστολοι στη Φοινίκη πήγαν κατ’ εντολή του αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου και δεν ήταν «επαγγελματίες ιεραπόστολοι». Ο άγιος Κοσμάς και κάποιοι λίγοι ακόμα της περιόδου της Τουρκοκρατίας επιβεβαιώνουν το γεγονός ότι, για τους μοναχούς, η ιεραποστολή είναι έκτακτη και κατ’ εντολήν διακονία. Η Εκκλησία ήξερε ότι προσπαθεί να μεταμορφώσει την κάθε κοινωνία, αλλά ήξερε επίσης ότι κινδυνεύει να ταυτιστεί με τη δομή της κοινωνίας που προσπαθεί να μεταμορφώσει! Ο συνδυασμός λοιπόν διατρέχει τον κίνδυνο τερατογέννεσης. Ακόμα και μια βιαστική, απλώς και μόνον ανάγνωση των Πατερικών κειμένων, διαφοροποιεί με απόλυτη καθετότητα τομής, τα δυο θέματα.
Ο Υιός του Θεού δεν ήρθε για να κάνει τους καλούς ανθρώπους καλύτερους αλλά για να δώσει ζωή στους νεκρούς. Κάθε φορά λοιπόν που είμαστε σίγουροι ότι συγκαταλεγόμαστε ανάμεσα στους δικαίους, έστω και «ασυνειδήτως» (αφού πάμε να τους σώσουμε) αμέσως καταβαραθρωνόμαστε ανάμεσα στους αλαζόνες.
Γ. ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Μοναχισμός σημαίνει λατρεία του Θεού σε βαθμό… «αδιάλειπτο» και «ακοίμητο».
Σήμερα όμως η λατρευτική μας ζωή σε μεγάλο βαθμό είναι «παγωμένη», δηλαδή ακατανόητη και εξ αυτού «δυσκίνητη»! Είναι απαραίτητο να αρχίσει να αποκτά θέρμη και ζωντάνια και να μεταδίδει ένα αυξανόμενο σφρίγος στη χριστιανική ζωή, ιδιαιτέρως των νέων ανθρώπων. Να μην είναι η Κυριακάτικη Λειτουργία μια υποχρέωση, μια παρεμβολή στην καθημερινότητα, μια τυπικότητα με άφωνους θεατές. Αντίθετα πρέπει να είναι ημέρα ευφρόσυνη, όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας, «γιορτή του σπιτιού ολόκληρου» και όχι μια νομική τυπολατρεία. Μόνο με την κοινή λατρεία η Εκκλησία μπορεί να πραγματοποιήσει το παιδευτικό–κατηχητικό της έργο, και από τους ανθρώπους που θα γνωρίσουν τον Χριστό, τον λόγο και τα θαύματά Του και θα Τον αγαπήσουν… θα γεννηθούν μοναχοί!
Ο σημερινός άνθρωπος είναι προικισμένος με μια ακατηγόρητη ανάγκη για ειλικρίνεια. Κάθε γενιά κληρονομεί το παρελθόν και είναι υπεύθυνη για το μέλλον.
Για την Εκκλησία η αλλαγή ποτέ δεν γίνεται χάριν της αλλαγής. Η λατρεία της Εκκλησίας πρέπει να διδάσκει τον άνθρωπο ότι δεν μπορεί να ζει για τον εαυτό του, αλλά να είναι μέρος ολόκληρης της κοινότητας, πώς όμως θα γίνει αυτό με ακατανόητη γλώσσα;
Στοιχώντας στην ανάγκη να γίνει η Λατρεία έκφραση ζωής και κατηχητική αφομοίωση της πίστεως, είναι αυτονοήτως απαραίτητη η λογικογλωσσική «σύμπλευση» των χριστιανών προς συμμετοχική αμεσότητα και βαθύτερη σχέση με τη ζωή της καθημερινότητας της ενορίας και φυσικά των Μυστηρίων.
Δεν είναι (ούτε υπάρχει) καιρός για κατήφεια και καθυστέρηση. Η προσκόλληση σε αυτονόητα παρελθοντικά σχήματα και μορφές που όμως, καλώς ή κακώς, τώρα δεν λειτουργούν, καταλήγουν δαιμονικά εμπόδια. Δυστυχώς το ισχύον «πλαίσιο» είναι… Άδηλος φωνή … αφωνία και ακινησία αυτονόητη!! Είναι καιρός για χριστιανική δράση , για αισιοδοξία, για ελπίδα και πραγμάτωση.
Η Λατρεία, ανάγκη πάσα που έλεγαν και στον Μεσαίωνα, να γίνει προσβάσιμη στον κάθε μέτοχο, γιατί μέχρι τώρα η γλώσσα που χρησιμοποιείται σ’ αυτήν δεν είναι η ομιλουμένη, αλλά η παλαιά μορφή της, εντελώς ακατανόητη στους σύγχρονους ανθρώπους.
Με τέτοια δεδομένα για ποια ιεραποστολή να συζητήσουμε; Γιατί όταν πάμε στην Αφρική μιλάμε Σουαχίλι, που είναι η γλώσσα της καθημερινότητας των ανθρώπων (και πολύ σωστά κάνουμε) και όταν είμαστε στην Ελλάδα «μιλάμε» (με πολλά εισαγωγικά στο μιλάμε) αρχαία ελληνικά, τα οποία καθ’ ημέραν γίνονται παντελώς ακατανόητα στη διαδοχή των γενεών;
Ας θυμηθούμε εδώ, πριν τελειώσω, και πάλιν τον άνθρωπο του Θεού, Αναστάσιο που έλεγε και μάλιστα στο Άγιο Όρος ότι: Την προσευχή και την βρισιά, μόνο στην μητρική σου γλώσσα μπορείς να τα κάνεις!
Η Λατρεία στην πραγματικότητα είναι μια πράξη του Χριστού μαζί με τον άγιο λαό Του και οπωσδήποτε πρέπει να βοηθά για μια Λειτουργία του Λόγου, που θα ενημερώνει και θα φωτίζει πραγματικά τον λαό του Θεού. Ας αφουγκραστούμε τα μεγαλύτερα αδέρφια μας τους Εβραίους που έκαναν τρεις μεταφράσεις. Από τα Εβραίικα, στα Αραμαϊκά, για να καταλαβαίνουν τι λένε προσευχόμενοι. Όλο το βιβλίο του Νεεμία στην Παλαιά Διαθήκη αγωνιά πώς θα χτιστεί η Πόλη του Θεού και σε ποια γλώσσα θα προσεύχονται! Και στο τέλος στα Ελληνικά, αφού η εβραϊκή διασπορά μόνον ελληνικά μιλούσε τότε. Ίσως για να δώσουν τελικώς και σε μας το Λόγο του Θεού (κατά πρόνοιαν Θεού), για την οποία μετάφραση των Ο’ ο Κωνσταντίνος Οικονόμου (εκφραστής της παραδοσιοκρατίας) έγραψε τέσσερις τόμους για την θεοπνευστία της και ας είναι γεμάτη μεταφραστικά λάθη!
Τέτοια συνέδρια-συνάξεις σαν το δικό μας πρέπει να βοηθούν στην ελευθερία των τέκνων του Θεού (χωρίς ελευθερία δεν υπάρχει πίστη, μόνο προλήψεις):
α) στην εμβάθυνση στην πίστη·
β) στην αντιμετώπιση με αλήθεια και ειλικρίνεια των νοσηροτήτων την πνευματικής ζωής
και τέλος στην συνειδητοποίηση ότι:
Παράδοση είναι η ζωντανή πίστη των νεκρών, ενώ παραδοσιοκρατία η πεθαμένη πίστη των ζωντανών.
Σας ευχαριστώ.
5η ΔΙΟΡΘΟΔΟΞΗ ΜΟΝΑΣΤΙΚΗ ΣΥΝΑΞΗ
ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ ΛΕΥΚΑΔΟΣ
Ι.Μ. Φανερωμένης
ΛΕΥΚΑΔΑ
13-15 Οκτωβρίου 2026
Πηγή: enoriako,info site του Ενοριακού Κέντρου Αγ. Ιωάννου
Χρυσοστόμου Πρεβέζης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου