Οι Τρεις Ιεράρχες και η Παιδεία - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Οι Τρεις Ιεράρχες και η Παιδεία

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Κατά τον ενδέκατο αιώνα, στα χρόνια του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ Κομνηνού, καθιερώθηκε ο κοινός εορτασμός τριών μεγάλων Πατέρων της Εκκλησίας: του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου και του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου. Η Εκκλησία θέλησε να τιμήσει την προσφορά τους όχι μόνο στη θεολογία και την ποιμαντική, αλλά και σε κάτι που αγγίζει κάθε εποχή: την παιδεία. Η αγάπη τους για τη γνώση, η πίστη τους στον Θεό και η φιλανθρωπική τους δράση συνέθεσαν ένα πρότυπο ανθρώπου που μορφώνεται, καλλιεργεί ήθος και μετατρέπει τη γνώση σε προσφορά.

Με την πάροδο των αιώνων, η εορτή των Τριών Ιεραρχών ταυτίστηκε εθιμικά με τα ελληνικά γράμματα και την εκπαίδευση. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, η ημέρα αυτή διατηρήθηκε ως θρησκευτική εορτή και ως ευκαιρία να παρουσιαστεί η πρόοδος των μαθητών. Ωστόσο, πίσω από το φανερό, οι παπάδες-δάσκαλοι καλλιεργούσαν στα ελληνόπουλα την αγάπη για τη γλώσσα και τη συνείδηση της ιστορικής τους συνέχειας, δίνοντας μαζί με τη γνώση και ελπίδα για ελευθερία. Μετά την απελευθέρωση, ο εορτασμός αναγνωρίστηκε ως κατεξοχήν σχολική εορτή: πρώτα από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, με απόφαση της Συγκλήτου το σχολικό έτος 1843–1844, και αργότερα με νομοθετική κατοχύρωση από την ελληνική πολιτεία.

Αν θέλουμε να καταλάβουμε γιατί οι Τρεις Ιεράρχες θεωρούνται προστάτες της παιδείας, χρειάζεται να δούμε δύο άξονες: πρώτον, τη βαθιά τους κατάρτιση και, δεύτερον, τη στάση τους απέναντι στην ελληνική γραμματεία και την αγωγή των νέων.

Και οι τρεις, από νεαρή ηλικία, αγάπησαν τη μάθηση και επιδίωξαν συστηματικά τη γνώση. Ο Μέγας Βασίλειος, αφού διδάχθηκε τα πρώτα γράμματα από τον πατέρα του, σπούδασε στην Καισάρεια, στην Κωνσταντινούπολη και στην Αθήνα, μελετώντας ρητορική, φιλοσοφία, διαλεκτική, αστρονομία, γεωμετρία και ιατρική. Στα έργα του διακρίνεται η άριστη χρήση του ελληνικού λόγου και η ευρεία γνώση του πνευματικού κληροδοτήματος της αρχαιότητας. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος σπούδασε επίσης σε μεγάλα κέντρα γραμμάτων (Καισάρεια, Αλεξάνδρεια, Αθήνα) και έφθασε σε τέτοιο επίπεδο, ώστε του προτάθηκε να διδάξει ο ίδιος. Υπήρξε εξαιρετικός γνώστης της αττικής διαλέκτου, ποιητής και σαγηνευτικός ομιλητής. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος σπούδασε στην Αντιόχεια κοντά στον Λιβάνιο και άλλους δασκάλους, άσκησε για λίγο τη δικηγορία και διακρίθηκε ως κορυφαίος ρήτορας, κερδίζοντας το προσωνύμιο «Χρυσόστομος» για την ευγλωττία του.

Παρά την αφοσίωσή τους στο Ευαγγέλιο, δεν αντιμετώπισαν την ελληνική παιδεία ως εχθρό. Αντίθετα, δίδαξαν ότι ο άνθρωπος μπορεί να ωφεληθεί από τη σοφία των προγενέστερων, με διάκριση και κριτικό νου. Πολέμησαν την ειδωλολατρική πλάνη, όχι τη γνώση. Ο Γρηγόριος προτρέπει τους νέους να διαβάζουν πολλά, αλλά να κρατούν το ωφέλιμο και να απορρίπτουν ό,τι αλλοιώνει την πίστη και το ήθος. Ο Βασίλειος, στο έργο του «Προς τους νέους, όπως αν εξ ελληνικών ωφελοίντο λόγων», χαρακτηρίζει την ελληνική γραμματεία «προθάλαμο» της χριστιανικής αγωγής: όχι υποκατάστατο της πίστης, αλλά παιδευτικό εργαλείο που μπορεί να καλλιεργήσει κρίση, γλώσσα και αρετή.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η παιδαγωγική τους σκέψη. Ο Χρυσόστομος τονίζει ότι η αγωγή είναι υψηλή τέχνη, επειδή διαμορφώνει ψυχές, και ζητά από τον δάσκαλο να διδάσκει με αγάπη, να σέβεται τον μαθητή και να επιβεβαιώνει τον λόγο του με το προσωπικό του παράδειγμα. Ο Βασίλειος προσφέρει πρακτικές οδηγίες: το σχολείο να βρίσκεται σε ήσυχο τόπο, ο δάσκαλος να κερδίζει την εμπιστοσύνη των μαθητών, να είναι σαφής, να μην ανοίγει πολλά θέματα μαζί, να χρησιμοποιεί παραδείγματα, επαναλήψεις και εποπτικό τρόπο διδασκαλίας. Μιλά ακόμη για την ανάγκη να λαμβάνεται υπόψη η κλίση του παιδιού, ώστε να κατευθύνεται σε τέχνη ή μάθηση που ταιριάζει στις ικανότητές του. Και, τέλος, απευθύνεται στους γονείς υπενθυμίζοντας ότι η αγωγή αρχίζει από το σπίτι, «μετά πραότητος και μακροθυμίας», με ευθύνη, στοργή και συνέπεια.

Το μήνυμα των Τριών Ιεραρχών παραμένει επίκαιρο: παιδεία δεν είναι απλώς συσσώρευση γνώσεων, αλλά καλλιέργεια λόγου, χαρακτήρα και προσφοράς. Ο άνθρωπος μορφώνεται για να γίνει ελεύθερος εσωτερικά, χρήσιμος στον συνάνθρωπο και ικανός να μετατρέπει τη γνώση σε πράξη. Αν κρατήσουμε κάτι από τη δική τους στάση ζωής, είναι ότι η αληθινή μόρφωση ενώνει τη μάθηση με το ήθος και την πίστη με την ευθύνη.

***

The Three Hierarchs and Education

In the eleventh century, during the reign of Emperor Alexios I Komnenos, the joint celebration of three great Fathers of the Church was established: Saint John Chrysostom, Saint Gregory the Theologian, and Saint Basil the Great. The Church wished to honor their contribution not only to theology and pastoral ministry, but also to something that concerns every era: education. Their love of learning, their faith in God, and their charitable action formed a model of a person who is educated, cultivates moral character, and turns knowledge into service.

Over the centuries, the feast of the Three Hierarchs became customarily associated with Greek letters and schooling. During the period of Ottoman rule, this day was preserved as a religious feast and as an occasion to present students’ progress. Yet behind what was publicly visible, priest-teachers nurtured in Greek children a love for the language and an awareness of historical continuity, offering—together with knowledge—hope for freedom. After liberation, the celebration was recognized as a pre-eminent school feast: first by the University of Athens, through a decision of the Senate in the academic year 1843–1844, and later through formal legal recognition by the Greek state.

If we wish to understand why the Three Hierarchs are regarded as protectors of education, we must look at two main points: first, their deep learning and, second, their stance toward Greek literature and the moral formation of the young.

All three, from an early age, loved learning and pursued knowledge systematically. Basil the Great, after receiving his first instruction from his father, studied in Caesarea, Constantinople, and Athens, focusing on rhetoric, philosophy, dialectic, astronomy, geometry, and medicine. His works display masterful use of the Greek language and wide familiarity with the spiritual heritage of antiquity. Gregory the Theologian also studied in major centers of learning (Caesarea, Alexandria, Athens) and reached such a level that he was invited to teach philosophy and rhetoric himself. He was an outstanding master of Attic Greek, a poet, and a captivating speaker. John Chrysostom studied in Antioch under Libanius and other teachers, practiced law for a short time, and distinguished himself as an exceptional orator, earning the name “Chrysostom” (“golden-mouthed”) because of his eloquence.

Despite their devotion to the Gospel, they did not treat Greek education as an enemy. On the contrary, they taught that a person can benefit from the wisdom of earlier generations, provided one reads with discernment and a critical mind. They fought pagan error, not knowledge. Gregory urges young people to read widely, yet to keep what is beneficial and reject whatever distorts faith and moral character. Basil, in his work To the Young, on How They Might Benefit from Greek Literature, describes Greek learning as an “anteroom” to Christian formation: not a substitute for faith, but an educational tool that can cultivate judgment, language, and virtue.

Their pedagogical thought is also especially important. Chrysostom stresses that education is a noble art because it shapes souls, and he asks the teacher to instruct with love, respect the student, and confirm his words through personal example. Basil offers practical guidance: schools should be built in quiet places; the teacher should win students’ trust; instruction should be clear; too many topics should not be introduced at once; examples and repetition should be used; and teaching should be conducted in a vivid, illustrative manner. He also speaks about the need to take into account a child’s inclinations, so that the child may be guided to a craft or field of study suited to his or her abilities. Finally, he addresses parents, reminding them that moral formation begins at home, “with gentleness and patience,” through responsibility, affection, and consistency.

The message of the Three Hierarchs remains timely: education is not simply the accumulation of information, but the cultivation of speech, character, and service. A person is educated in order to become inwardly free, useful to others, and capable of turning knowledge into action. If we keep anything from their stance on life, it is that true learning unites education with virtue, and faith with responsibility.