Η ΤΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗ ΩΣ ΑΛΗΘΕΙΑ
Κατά τα προηγούμενα χρόνια ασχοληθήκαμε
επανειλημμένα με τη λειτουργική, πνευματική και ιστορική σημασία της
Τεσσαρακοστής. Αυτή τη φορά, στην αρχή αυτής της σημαντικής περιόδου του
λειτουργικού έτους, θέλω να αναφερθώ κυρίως σε ένα σύμβολο: τη στάχτη που
επιβάλλεται στους πιστούς την Τετάρτη των Τεφρών, η οποία, για τους καθολικούς
στην Ελλάδα, φέτος πέφτει στις 25 Φεβρουαρίου.
Κάθε χρόνο η Καθολική Εκκλησία εγκαινιάζει την Τεσσαρακοστή όχι την Καθαρά Δευτέρα, όπως οι αδελφοί μας Ορθόδοξοι, αλλά δύο ημέρες μετά, κατά τη λεγόμενη Τετάρτη των Τεφρών, με την επίθεση της στάχτης από τον λειτουργό στο μέτωπο των πιστών, χαράζοντας το σημείο του σταυρού και συνοδεύοντας την πράξη αυτή με λόγια που διασχίζουν τους αιώνες και αποκαλύπτουν κάθε ανθρώπινη αυταπάτη: «Θυμήσου, άνθρωπε, ότι είσαι στάχτη και στη στάχτη θα επιστρέψεις» ή τα λόγια του Ιησού: «Μετανοείτε και πιστεύετε στο Ευαγγέλιο». Πρόκειται για μια πράξη τόσο απλή όσο και συγκλονιστική στη βαθιά της σημασία.
Σε μια εποχή, όπως η δική μας, που χαρακτηρίζεται
από έντονο αίσθημα αυτάρκειας και από μια αυξανόμενη αξίωση πλήρους κυριαρχίας
πάνω στην πραγματικότητα, αυτή η πράξη εμφανίζεται σχεδόν προκλητική. Η τέφρα
γίνεται ένα σημείο αντίθετο προς το ρεύμα, μια σιωπηλή αλλά ριζική καταγγελία
της ψευδαίσθησης του σύγχρονου ανθρώπου ότι είναι κύριος του σύμπαντος.
Η τέφρα στην Αγία Γραφή: η αλήθεια για τον άνθρωπο
ενώπιον του Θεού
Στην Αγία Γραφή η τέφρα αποτελεί σύμβολο της
ανθρώπινης κατάστασης: της αδυναμίας, της μετάνοιας και της παροδικότητας της
ανθρώπινης δόξας. Ο άνθρωπος είναι δημιούργημα και όχι Θεός. Η τέφρα εκφράζει
τη συντριβή της υπερηφάνειας και την αναγνώριση της αλήθειας ενώπιον του Θεού.
Οι μετανοούντες στη Βίβλο τοποθετούσαν στάχτη στην κεφαλή τους. Ο Ιώβ μετανοεί
«μέσα στη στάχτη», ο βασιλιάς της Νινευή καλύπτεται με σάκο και τέφρα ζητώντας
το θείο έλεος, ο προφήτης Δανιήλ νηστεύει με σάκο και τέφρα ικετεύοντας τη
συγχώρηση. Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι κάθε ανθρώπινη δύναμη είναι προσωρινή.
Ό,τι φαίνεται ισχυρό και αμετακίνητο καταλήγει σε σκόνη. Η ιστορία των λαών και
των αυτοκρατοριών το επιβεβαιώνει διαρκώς.
Επιπλέον, αποτελεί σύμβολο της ματαιότητας των
ανθρώπινων μεγαλείων. Αυτό που καταναλώνεται από τη φωτιά γίνεται τέφρα: ό,τι
φαινόταν ισχυρό διαλύεται, ό,τι παρουσιαζόταν ως σταθερό εξαφανίζεται. Η τέφρα
είναι το τελικό πεπρωμένο κάθε επίγειας εξουσίας.
Η Αγία Γραφή αναφέρεται συχνά σε αυτή την
εύθραυστη κατάσταση του ανθρώπου και με άλλες εικόνες:
«Ο άνθρωπος! Οι ημέρες του είναι σαν το χορτάρι, *
Ένα παγκόσμιο σύμβολο στην ιστορία της
ανθρωπότητας
Το νόημα της τέφρας δεν ανήκει μόνο στη βιβλική
παράδοση. Σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς αποτελεί σύμβολο πένθους, καθάρσεως
και ταπεινώσεως. Οι άνθρωποι έριχναν τέφρα στο κεφάλι τους για να εκφράσουν τον
πόνο, να αναγνωρίσουν τη μικρότητά τους και να ομολογήσουν την αδυναμία τους
μπροστά στο μυστήριο της ζωής και του θανάτου. Ο Άγιος Φραγκίσκος ανακάτευε
ακόμη και τη στάχτη με το φαγητό του.
Αυτό δείχνει ότι ο συμβολισμός της τέφρας αγγίζει
μια παγκόσμια αλήθεια: ο άνθρωπος, σε κάθε εποχή, έχει συνειδητοποιήσει την
ευθραυστότητά του. Η νεωτερικότητα, αντίθετα, φαίνεται να επιδιώκει να ξεχάσει
αυτή τη στοιχειώδη πραγματικότητα.
Ο σύγχρονος άνθρωπος και η ψευδαίσθηση της
παντοδυναμίας του
Ο σύγχρονος πολιτισμός χαρακτηρίζεται από μια
σχεδόν απεριόριστη εμπιστοσύνη στις ανθρώπινες δυνατότητες. Η επιστημονική
πρόοδος, η τεχνολογία, καθώς και η οικονομική και πολιτική ισχύς έχουν
τροφοδοτήσει την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να κυριαρχήσει πλήρως στην
πραγματικότητα και αισθάνεται επίσης να είναι υπεράνω κάθε ηθικής. Τα πρωτοφανή
σκάνδαλα των τελευταίων καιρών από ανθρώπους υψίστης θέσης στον οικονομικό,
πολιτικό και γενικά δημόσιο τομέα είναι μια οδυνηρή επιβεβαίωση αυτής της
πραγματικότητας.
Ορισμένοι ηγέτες της εποχής μας, εκπρόσωποι
μεγάλων παγκόσμιων δυνάμεων, φαίνεται να ενσαρκώνουν αυτή τη νοοτροπία με
σχεδόν μεγαλομανιακά χαρακτηριστικά: ενεργούν σαν η εξουσία τους να είναι
απόλυτη, σαν η ιστορία να εξαρτάται αποκλειστικά από τη θέλησή τους, σαν το
μεγαλείο τους να προορίζεται να διαρκέσει για πάντα. Η γλώσσα της ισχύος, της
κυριαρχίας και της αυτάρκειας γίνεται έτσι πρότυπο για την ανθρωπότητα του
καιρού μας.
Ο Πάπας Λέων εγκαινιάζοντας την πορεία της
Τεσσαρακοστής, πρότεινε και μια άλλη τραγική σημασία της στάχτης. Θυμίζοντας
την προφητική διδασκαλία του Πάπας Παύλος ΣΤ΄ για τον σύγχρονο άνθρωπο και την
πνευματική κρίση ενός κόσμου κυριαρχούμενου από το παράλογο και τον μηδενισμό,
τόνισε ότι οι στάχτες συμβολίζουν τις καταστροφές της εποχής μας, τον πόλεμο,
την κατάρρευση της δικαιοσύνης, την οικολογική κρίση και την απώλεια της ιερής
διάστασης της ζωής.
Και όμως, η τέφρα, με τη σιωπηλή της ευγλωττία,
αποκαλύπτει την πλάνη αυτή. Υπενθυμίζει ότι ακόμη και ο ισχυρότερος άνθρωπος
είναι εύθραυστος, ότι κάθε αυτοκρατορία είναι προορισμένη να παρέλθει, ότι
καμία τεχνολογία δεν καταργεί τον θάνατο και ότι καμία πολιτική δύναμη δεν
καθιστά τον άνθρωπο αθάνατο.
Η ευθραυστότητα ως οδός σωτηρίας
Η χριστιανική προοπτική δεν σταματά στη διαπίστωση
της ανθρώπινης αδυναμίας. Η αναγνώριση της ευθραυστότητας δεν οδηγεί στην
απελπισία, αλλά στην ελπίδα. Ακριβώς όταν ο άν-θρωπος αποδέχεται ότι δεν είναι
αυτάρκης, ανοίγεται προς τη δυνατότητα της σωτηρίας. Γι’ αυτό η Τεσσαρακοστή
οδηγεί προς την Ανάσταση.
Η Τεσσαρακοστή είναι πορεία που οδηγεί στο Πάσχα,
στη σωτηρία που προσφέρεται από τον Ιησού Χριστό, τον Σταυρωμένο και
Αναστημένο. Ο σταυρός αποκαλύπτει την αλήθεια της ανθρώπινης κατάστασης — τον
πόνο, το όριο, τον θάνατο — ενώ η Ανάσταση φανερώνει τη νίκη του Θεού πάνω στον
θάνατο και στην ψευδαίσθηση της αυτάρκειας.
Η τέφρα στο μέτωπο γίνεται έτσι η αφετηρία μιας
πορείας: από την υπερηφάνεια στην ταπείνωση και την μετάνοια, από την πλάνη
στην αλήθεια, από την αλαζονεία στην πίστη, και γι’ αυτό από τον θάνατο στη
ζωή.
π. Ιωάννης Σπιτέρης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου