Το Προφητικό Βιβλίο του Μαλαχία - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

  Το Προφητικό Βιβλίο του Μαλαχία

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Στις 3 Ιανουαρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τον Προφήτη Μαλαχία, τον τελευταίο από τους «μικρούς προφήτες» στον Εβραϊκό και Χριστιανικό Κανόνα. Το βιβλίο του, μικρό σε έκταση αλλά πλούσιο σε θεολογικό περιεχόμενο, λειτουργεί ως θεολογικός επίλογος της προφητικής γραμματείας της Παλαιάς Διαθήκης και ως γέφυρα ανάμεσα στην μετα-Βαβυλωνιακή περίοδο και την προσδοκία της μελλοντικής επέμβασης του Θεού στην ιστορία.

Η πλειονότητα των ερευνητών τοποθετεί το βιβλίο του Μαλαχία στην περίοδο μετά την ανοικοδόμηση του Δευτέρου Ναού (516 π.Χ.). Οι αναφορές σε λατρευτικές καταχρήσεις, στην αδιαφορία των ιερέων, στα προβλήματα των μεικτών γάμων και στην κοινωνική αδικία θυμίζουν έντονα το περιβάλλον που περιγράφουν ο Έσδρας και ο Νεεμίας. Ο λαός έχει επιστρέψει από την εξορία, αλλά οι ελπίδες για άμεση δόξα και αποκατάσταση δεν έχουν εκπληρωθεί. Έτσι αναδύεται απογοήτευση: «Πού είναι ο Θεός της δικαιοσύνης;» (Μαλ. 2:17). Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο Μαλαχίας ελέγχει την θρησκευτική τυπικότητα και καλεί σε πιστότητα στην Διαθήκη.

Το βιβλίο είναι οργανωμένο ως μια σειρά «διαλογικών ελέγχων»: ο Θεός δηλώνει κάτι, ο λαός αντιλέγει, και ακολουθεί Θεία απάντηση. Κεντρικά θέματα είναι:

η πιστότητα στην Διαθήκη,

η καθαρότητα της λατρείας και η ευθύνη της ιερωσύνης,

η κοινωνική δικαιοσύνη (αδικία προς εργάτη, χήρα, ορφανό, ξένο),

η προσδοκία «ημέρας Κυρίου» ως κρίσης και κάθαρσης.

Στην Εβραϊκή ερμηνευτική, ο Μαλαχίας διαβάζεται κυρίως ως προφήτης ηθικο-λατρευτικής ανανέωσης. Η αυστηρή του κριτική προς τους ιερείς αφορά την προσφορά «ελαττωματικών» θυσιών (Μαλ. 1:8–14), που θεωρείται προσβολή προς το Όνομα του Θεού και ένδειξη πνευματικής παρακμής. Η «διαθήκη με τον Λευί» (Μαλ. 2:4–7) προβάλλεται ως πρότυπο ιερατικής ευθύνης: ο ιερέας οφείλει να διδάσκει αλήθεια, να υπηρετεί τη συμφιλίωση και να φυλάσσει τη γνώση του Νόμου.

Ιδιαίτερη θέση έχει η προφητεία για την έλευση του Ηλία: «καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστελῶ ὑμῖν ᾿Ηλίαν τὸν Θεσβίτην, πρὶν ἢ ἐλθεῖν τὴν ἡμέραν Κυρίου τὴν μεγάλην καὶ ἐπιφανῆ» (Μαλ. 4:4). Στην Εβραϊκή παράδοση, ο Ηλίας αναμένεται ως πρόδρομος της εσχατολογικής αποκατάστασης, συνδεδεμένος με την ελπίδα της λύτρωσης και της τελικής κρίσης. Το βιβλίο κλείνει με επιστροφή στον Μωσαϊκό Νόμο: «μνήσθητι νόμου Μωσῆ τοῦ δούλου μου» (Μαλ. 4:5), υπογραμμίζοντας ότι η ανανέωση περνά μέσα από την πιστή τήρηση της Τορά.

Επίσης, το χωρίο «διότι ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου ἕως δυσμῶν τὸ ὄνομά μου δεδόξασται ἐν τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἐν παντὶ τόπῳ θυμίαμα προσάγεται τῷ ὀνόματί μου καὶ θυσία καθαρά, διότι μέγα τὸ ὄνομά μου ἐν τοῖς ἔθνεσι, λέγει Κύριος παντοκράτωρ» (Μαλ. 1:11) στην εβραϊκή ανάγνωση μπορεί να θεωρηθεί είτε ως έλεγχος προς το Ισραήλ (τα έθνη, με τον τρόπο τους, τιμούν τον Θεό περισσότερο από τον λαό της Διαθήκης) είτε ως οραματισμός της μελλοντικής παγκόσμιας αναγνώρισης του ενός Θεού.

Η Ορθόδοξη ερμηνευτική, χωρίς να ακυρώνει την ιστορική βάση του κειμένου, το διαβάζει Χριστολογικά και Εκκλησιολογικά. Πρώτον, η προφητεία περί «αγγέλου/αγγελιοφόρου» που προετοιμάζει την οδό: «Ἰδού ἐγὼ ἐξαποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου, καὶ ἐπιβλέψεται ὁδὸν πρὸ προσώπου μου» (Μαλ. 3:1), ερμηνεύεται παραδοσιακά ως αναφορά στον Ιωάννη τον Πρόδρομο, ο οποίος προετοιμάζει την έλευση του Χριστού. Η συνέχεια του ίδιου στίχου («καὶ ἐξαίφνης ἥξει εἰς τὸν ναὸν ἑαυτοῦ Κύριος») νοείται ως αναφορά στην παρουσία του Κυρίου μέσα στον λαό Του και την εκπλήρωση της Θείας οικονομίας.

Δεύτερον, το «καὶ ἐν παντὶ τόπῳ θυμίαμα προσάγεται τῷ ὀνόματί μου καὶ θυσία καθαρά, διότι μέγα τὸ ὄνομά μου ἐν τοῖς ἔθνεσι,» (Μαλ. 1:11) έχει κεντρική θέση στην Πατερική και λειτουργική παράδοση ως προτύπωση της Ευχαριστιακής προσφοράς της Εκκλησίας «σε κάθε τόπο». Η «καθαρά θυσία» δεν ταυτίζεται με τις παλαιές θυσίες ζώων, αλλά νοείται ως η αναίμακτη θυσία, η προσφορά της Θείας Ευχαριστίας, που τελείται παγκοσμίως στο όνομα του Χριστού.

Τρίτον, η «ημέρα Κυρίου» (Μαλ. 4:1–2) ερμηνεύεται ως κρίση που καθαίρει την αδικία και ως ελπίδα για τους πιστούς, όπου «ο ήλιος της δικαιοσύνης» θα ανατείλει «ἴασις ἐν ταῖς πτέρυξιν αὐτοῦ» (Μαλ. 4:2). Η φράση αυτή συνδέεται συχνά με τον Χριστό ως Φως και Δικαιοσύνη, που θεραπεύει τον άνθρωπο από την αμαρτία και τον θάνατο.

Το βιβλίο δεν χρησιμοποιεί ρητά τον τίτλο «Μεσσίας» όπως άλλα βιβλικά κείμενα, ωστόσο περιέχει σημεία που η χριστιανική παράδοση κατανοεί ως μεσσιανικά: (α) ο «αγγελιοφόρος» που προετοιμάζει την οδό (Μαλ. 3:1) — Ιωάννης ο Πρόδρομος, (β) ο «Κύριος» που έρχεται στον ναό (Μαλ. 3:1) — ο Χριστός, (γ) η «καθαρά θυσία» στα έθνη (Μαλ. 1:11) — η παγκόσμια λατρεία της Εκκλησίας, (δ) ο «ήλιος της δικαιοσύνης» (Μαλ. 4:2) — Χριστολογική εικόνα φωτισμού και θεραπείας. Αντιθέτως, στην Εβραϊκή παράδοση τα χωρία αυτά μπορούν να ερμηνευθούν ως αναφορά στη Θεία κρίση, την ανανέωση της λατρείας και την αποκατάσταση του Ισραήλ χωρίς αναγκαστικά Μεσσιανική ταύτιση.

Ο Μαλαχίας στέκεται στο μεταίχμιο: μιλά σε έναν λαό που κουράστηκε από την αναμονή και τείνει στη θρησκευτική αδιαφορία, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει έναν ορίζοντα εσχατολογικής ελπίδας. Η Εβραϊκή ερμηνευτική τονίζει την επιστροφή στην Διαθήκη, την καθαρότητα της λατρείας και την αναμονή του Ηλία πριν από την ημέρα Κυρίου. Η Ορθόδοξη χριστιανική ανάγνωση βλέπει στον Μαλαχία προτυπώσεις της ελεύσεως του Χριστού, του Ιωάννη του Προδρόμου, και της Καθολικής Ευχαριστιακής λατρείας. Έτσι, η μνήμη του προφήτη στις 3 Ιανουαρίου δεν είναι απλώς ανάμνηση ενός ιστορικού προσώπου, αλλά πρόσκληση σε μετάνοια, αλήθεια και προσδοκία του Θεού που «έρχεται» να λυτρώσει και να φωτίσει. Η Εκκλησία τον προβάλλει λίγο πριν τα Θεοφάνεια ως προετοιμασία για την Βάπτιση του Χριστού. Η αναφορά στον «αγγελιοφόρο» που προετοιμάζει την οδό (Μαλ. 3:1) εξηγεί τον ρόλο του Ιωάννη του Προδρόμου, ενώ η προσδοκία της «ημέρας Κυρίου» και η εικόνα της κάθαρσης (Μαλ. 3:2–3) συντονίζονται με το μυστήριο του αγιασμού των υδάτων και της φανέρωσης της Αγίας Τριάδος στον Ιορδάνη. Με αυτόν τον τρόπο, η ανάγνωση του προφητικού βιβλίου του Μαλαχία στις αρχές Ιανουαρίου γίνεται για τους χριστιανούς πρόσκληση να σταθούν «έτοιμοι» μπροστά στον Κύριο που εμφανίζεται, αγιάζει την κτίση και αποκαλύπτει το σωτηριολογικό έργο Του.

***

The Prophetic Book of Malachi

On January 3, the Orthodox Church commemorates the Prophet Malachi, the last of the “Minor Prophets” in both the Hebrew and Christian canons. His book, brief in length yet rich in theological content, functions as a theological epilogue to the prophetic literature of the Old Testament and as a bridge between the post-Babylonian period and the expectation of God’s future intervention in history.

Most scholars date the book of Malachi to the period after the rebuilding of the Second Temple (516 BC). Its references to abuses in worship, the indifference of the priests, the problem of mixed marriages, and social injustice strongly recall the setting described in Ezra and Nehemiah. The people have returned from exile, but hopes for immediate glory and restoration have not been fulfilled. Thus disappointment emerges: “Where is the God of justice?” (Mal. 2:17). Within this climate, Malachi rebukes religious formalism and calls for faithfulness to the covenant.

The book is structured as a series of “dialogical disputations”: God makes a declaration, the people object, and a divine response follows. Its central themes include:

faithfulness to the covenant,

the purity of worship and the responsibility of the priesthood,

social justice (wrongdoing against the worker, the widow, the orphan, and the stranger),

the expectation of the “day of the Lord” as judgment and purification.

In Jewish interpretation, Malachi is read primarily as a prophet of moral and liturgical renewal. His severe critique of the priests concerns the offering of “blemished” sacrifices (Mal. 1:8–14), which is regarded as an insult to the Name of God and a sign of spiritual decline. The “covenant with Levi” (Mal. 2:4–7) is presented as a model of priestly responsibility: the priest must teach truth, serve reconciliation, and guard the knowledge of the Law.

A special place is given to the prophecy concerning the coming of Elijah: “And behold, I will send you Elijah the Tishbite, before the great and glorious day of the Lord comes” (Mal. 4:4). In Jewish tradition, Elijah is expected as the forerunner of eschatological restoration, associated with the hope of deliverance and final judgment. The book closes with a return to the Mosaic Law: “Remember the law of Moses my servant” (Mal. 4:5), underscoring that renewal comes through faithful observance of the Torah.

Moreover, the passage “For from the rising of the sun to its setting my name has been glorified among the nations, and in every place incense is offered to my name and a pure offering; for my name is great among the nations, says the Lord Almighty” (Mal. 1:11) in Jewish reading may be understood either as a rebuke to Israel (the nations, in their own way, honor God more than the covenant people do) or as a vision of the future worldwide acknowledgment of the one God.

Orthodox interpretation, without dismissing the historical basis of the text, reads it in a Christological and ecclesiological way. First, the prophecy concerning the “angel/messenger” who prepares the way—“Behold, I send forth my messenger, and he shall look upon the way before my face” (Mal. 3:1)—is traditionally interpreted as referring to John the Forerunner, who prepares the coming of Christ. The continuation of the same verse (“and suddenly the Lord will come to His temple”) is understood as referring to the Lord’s presence among His people and the fulfillment of the divine economy.

Second, the phrase “and in every place incense is offered to my name and a pure offering, for my name is great among the nations” (Mal. 1:11) holds a central place in patristic and liturgical tradition as a foreshadowing of the Church’s Eucharistic offering “in every place.” The “pure offering” is not identified with the old animal sacrifices, but is understood as the bloodless sacrifice: the offering of the Divine Eucharist, celebrated throughout the world in the name of Christ.

Third, the “day of the Lord” (Mal. 4:1–2) is interpreted as judgment that purifies injustice and as hope for the faithful, in which “the sun of righteousness” will rise with “healing in its wings” (Mal. 4:2). This phrase is often linked to Christ as Light and Righteousness, who heals the human person from sin and death.

The book does not explicitly use the title “Messiah” as other biblical texts do; nevertheless, it contains points that Christian tradition understands as messianic: (a) the “messenger” who prepares the way (Mal. 3:1)—John the Forerunner, (b) the “Lord” who comes to His temple (Mal. 3:1)—Christ, (c) the “pure offering” among the nations (Mal. 1:11)—the Church’s worldwide worship, and (d) the “sun of righteousness” (Mal. 4:2)—a Christological image of illumination and healing. By contrast, in Jewish tradition these passages may be interpreted as references to divine judgment, the renewal of worship, and the restoration of Israel without a necessary messianic identification.

Malachi stands at a threshold: he speaks to a people weary of waiting and inclined to religious indifference, yet at the same time he opens a horizon of eschatological hope. Jewish interpretation highlights a return to the covenant, the purity of worship, and the expectation of Elijah before the day of the Lord. Orthodox Christian reading sees in Malachi foreshadowings of the coming of Christ, of John the Forerunner, and of the universal Eucharistic worship. Thus, the commemoration of the prophet on January 3 is not simply the remembrance of a historical figure, but a call to repentance, truth, and expectation of the God who “comes” to redeem and to enlighten. The Church also places him shortly before Theophany as a preparation for the Baptism of Christ. The reference to the “messenger” who prepares the way (Mal. 3:1) clarifies the role of John the Forerunner, while the expectation of the “day of the Lord” and the imagery of purification (Mal. 3:2–3) harmonize with the mystery of the sanctification of the waters and the manifestation of the Holy Trinity in the Jordan. In this way, the reading of Malachi’s prophetic book at the beginning of January becomes, for Christians, an invitation to stand “ready” before the Lord who appears, sanctifies creation, and reveals His saving work.