Είναι αναπαράσταση; - Θανάσης Ν. Παπαθανασίου

Είναι αναπαράσταση;

Θανάσης Ν. Παπαθανασίου

Μιλώ για το έθιμο του περιστεριού κατά την ακολουθία του Αγιασμού την ημέρα των Φώτων. Είναι έθιμο (όχι κάτι παραπάνω), μα, όπου γίνεται, έχει μεγάλο ενδιαφέρον να δει κανείς τι νοήματα κινητοποιεί - ή δεν κινητοποιεί.

Και εδώ, φυσικά, κυριαρχεί η λογική της αναπαράστασης (αντίστοιχα προς την ευαγγελική αφήγηση ότι το Άγιο Πνεύμα έδρασε - ακούστηκε σαν περιστέρι που χτυπά τα φτερά του) και  άλλων συμβολισμών (πχ λευκό το περιστέρι, για να συμβολίζει αγνότητα κλπ).

Και λέω...

... μήπως θα 'ταν ωραίο, κάποιος από τους κληρικούς που τελώντας την ακολουθία και τηρούν το έθιμο, να έλεγε  και  δυο λόγια για το τι μπορεί να δείχνει αυτό που εκείνη τη στιγμή βλέπουν οι εκκλησιαζόμενοι; - δηλαδή η πράξη  απελευθέρωσης   των περιστεριών, μα και "αισθητοποίησης" του Αγίου Πνεύματος ως παρισταμένου, αλλά μη  κατεχόμενου!  Πέταγμα στον ανοιχτό ουρανό γαρ, χωρίς καλούμπα!

Η  απευλευθέρωση  από κάθε λογής ζυγό και θανατίλα είναι η καρδιά του έργου του Χριστού. Και είναι πρόταγμα για το σήμερα - για τους σημερινούς εκκλησιαζόμενους. «Ο Χριστός μας απελευθέρωσε [αόριστος] για να είμαστε [σήμερα και αύριο] ελεύθεροι», λέει ο Παύλος. «Παραμένετε λοιπόν σταθεροί στην ελευθερία και μην ξαναμπαίνετε κάτω από ζυγό δουλείας» (Γαλ. 5:1).

Σήμερα είναι ζωτική ανάγκη η υπόθαλψη της Ελπίδας, την οποία το δαιμονικό (που κυριαρχεί στον κόσμο με την οικονομική και πολεμική ισχύ) την εμφανίζει ως ονειροφαντασία και έλλειψη ρεαλισμού. Μα εδώ ακριβώς είναι το στοίχημα: Η υπόθαλψη της Ελπίδας με λόγο και με πράξη, και η κοπιώδης άρνηση να μπούμε κάτω από τον ζυγό της ΤΙNA.

ΤΙΝΑ, ως γνωστό, είναι το ακρωνύμιο της πολιτικής θέσης "There Is No Alternative" – "Δεν υπάρχει εναλλακτική". Θέσης παγκοσμίως των κυρίαρχων. Και πράγματι αυτή τη στιγμή πνίγει η αίσθηση ότι εναλλακτική δεν είναι ψηλαφητή...

Παραθέτω λοιπόν από τον επίλογο κειμένου μου στην "Σύναξη" προ ολίγων μηνών:

«... Αυτή η πεποίθηση [η ΤΙΝΑ] αποτελεί, όπως λέει ο Lorenzo Marsili, έναν πανίσχυρο ιό, ο οποίος αποικίζει την φαντασία μας και δημιουργεί μια "κατάσταση που καθιστά αδύνατο το να φανταστούμε κάποια μοίρα που να κλίνεται σε άλλο χρόνο από τον ενεστώτα". Και δεν είναι τυχαίο ότι σε αυτές τις συνθήκες πολλοί άνθρωποι αποσύρονται από την ιστορία και στρέφονται στον εσωτερικό τους κόσμο, καθιστάμενοι έτσι psytizens [δύσκολο να αποδοθεί ο νεολογισμός αυτός στα Ελληνικά. Σημαίνει την αντικατάσταση της πόλης (city) ως συνθήκης πραγμάτωσης του υποκειμένου / πολίτη (citizen), από τον ατομικό εσωτερικό ψυχικό κόσμο (psyche)]. O όρος δηλώνει την υποτιθέμενη δημιουργία ιδιωτικώς ευτυχισμένων ατόμων στις κοινωνίες με νεοφιλελεύθερο προσανατολισμό . Την οπτική αυτή θα τον ονόμαζα "κοσμικό (μη θρησκευτικό) εσωτερισμό", δηλαδή μια εσωτερικευμένη εσχατολογία, ριζικά διαφορετική από την χριστιανική "εγκαινιασθείσα εσχατολογία", η οποία νοηματοδοτεί την ιστορία και νοιάζεται για την ιστορία.

Μεταξύ των στοχαστών που μελετούν και ερμηνεύουν την τρέχουσα παγκόσμια πραγματικότητα προσπαθώντας να εντοπίσουν συγκεκριμένες δυναμικές οι οποίες βεβαιώνουν ότι ναι, υπάρχει εναλλακτική, μπορούμε να διαπιστώσουμε μια σημαντική διαφοροποίηση. Από τη μια όσοι είναι πεπεισμένοι για την δύναμη των κοινωνικών κινημάτων (όπως οι Hardt  και Negri), εκφράζουν σταθερή αισιοδοξία . Από την άλλη, όσοι ανησυχούν για τις περαιτέρω επιπτώσεις του σαρωτικού ατομικισμού και την προϊούσα αποδόμηση του ανθρώπινου εαυτού (όπως ο Byung-Chul Han) επικρίνουν την αισιοδοξία αυτή ως μη ρεαλιστική, και απευθύνουν πρόσκληση για μία σύνθεση της κοινωνικο-πολιτικής σκέψης με την ανθρωπολογική. Ο Han (παρόμοια ίσως με τον Bauman) μας προσκαλεί να προσέξουμε ιδιαίτερα το γεγονός ότι ο τρέχων καπιταλισμός συνεπάγεται έναν πόλεμο ο οποίος δεν εκτείνεται μόνο στα κοινωνικά στρώματα, αλλά και στα βάθη της ψυχής κάθε ανθρώπινου υποκειμένου .

Φρονώ ότι μια τέτοια σύνθεση είναι πραγματικά απαραίτητη, σημαντική και πολλά υποσχόμενη. Η Ορθόδοξη θεολογία έχει την δυνατότητα να συμμετέχει εξαιρετικά στον διάλογο αυτό, με την προϋπόθεση ότι θα παραμένει πιστή  στην εσχατολογικώς εμπνευσμένη σχεσιακή ανθρωπολογία της, ότι θα ακούει προσεκτικά την αγωνία του κόσμου, ότι θα αναστοχάζεται την πορεία της χωρίς να πνίγει την απορητική αρετή στα βαλτόνερα του ναρκισσισμού και του αυτοδοξασμού, και ότι θα επιχειρεί έγκαιρες αποκρίσεις χωρίς να γίνεται βραχίονας οιουδήποτε καθεστώτος και χωρίς να ταυτίζει το Ευαγγέλιο με οιαδήποτε εθνική ή πολιτική ιδεολογία. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η στάση απέναντι στο μέλλον, ή –ακριβέστερα– απέναντι στους διαφόρους οραματισμούς του μέλλοντος.

Η ιδιαίτερη συμβολή των χριστιανικών κοινοτήτων μπορεί να είναι η μαρτυρία για την ελπίδα η οποία έρχεται άνωθεν και σκηνώνει ανάμεσά μας (πρβλ. 1 Πέτρ. 3:15), δηλαδή μια ελπίδα που δεν υπόκειται στην φθορά και στον εκφυλισμό που συνοδεύουν την ανθρώπινη διαδρομή στους λαβυρίνθους της ιστορίας. Νομίζω ότι οι Ορθόδοξοι χρειάζεται να κρατούν κατά νου το ελπιδοφόρο κήρυγμα του διακόνου Στεφάνου, του πρώτου μάρτυρα (Πράξ. 7:1-53): Η ανάμνηση της Εξόδου, η ανάμνηση του απελευθερωτικού έργου του Θεού μέσα στην ιστορία, δεξιώνεται το μέλλον (την δόξα του Θεού), το οποίο εισβάλλει στην ιστορία και –σαν μαγιά– το ζυμώνει».

[Από το άρθρο: Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, «H Ορθόδοξη μαρτυρία μεταξύ εσχατολογίας και εσχατολογιών, πολιτισμικής σάρκας και πολιτισμικής σαρκοφάγου, μετααποικιακής και αντιαποικιακής οπτικής», Σύναξη 174 (2025), σσ. 72-86 ].

Θανάσης Ν. Παπαθανασίου / Των Φώτων, 6-1-2026.

 

(η ζωγραφιά, από το Dreamstime.com)