Για να τους αγαπήσεις! - Γεώργιος Δ. Μαρκάκης

Για να τους αγαπήσεις!

Ι. Ναός Ευαγγελιστρίας Πατρών, 30 Ιανουαρίου 2026

Γεώργιος Δ. Μαρκάκης

Κανείς δεν ανοίγει το σπίτι του να γιορτάσει έναν ξένο! Να κουραστεί, να ξοδέψει, να «εκτεθεί»! Να αφήσει στην άκρη τη βολή του. Αν πάλι απλά προσκληθεί σε μιαν εκδήλωση που το τιμώμενο πρόσωπο δεν του «λέει» κάτι ακόμα κι αν αποφασίσει τελικά να παραστεί -πράγμα δύσκολο- θα παραμείνει όσο είναι αναγκαίο και θα αποχωρήσει, είτε διακριτικά είτε διαμαρτυρόμενος.

Αν αντίθετα πρόκειται για δικό του άνθρωπο, αν πρόκειται για πρόσωπο αγαπημένο όχι μόνο το σπίτι του θα ανοίξει μα κυρίως την καρδιά του. Θα σταθεί δίπλα στον εορτάζοντα χαρούμενος, γεμάτος περηφάνια για τη φιλία, τη γνωριμία, τη συγγένεια. Θα διαλαλήσει σε γνωστούς και φίλους τη σχέση τους! Κι αν απ’ τις κουβέντες στο γιορτάσι αποκαλυφθούν περισσότερες λαμπρές στιγμές της ζωής του τιμώμενου, πλευρές της προσωπικότητάς του που αγνοούσε, θα νιώσει την ανάγκη περισσότερο να τον τιμήσει, να δυναμώσει τη σχέση μαζί του. Θα σκύψει στο κινητό του και σε πραγματικό χρόνο (live) θα ανεβάσει story από την παρουσία του στην εκδήλωση αυτή, πόσο μάλλον αν τη διοργανώνει ο ίδιος.

Σεβασμιώτατε, σεβαστοί πατέρες, αξιότιμε κ. αντιπεριφερειάρχα, αξιότιμε κ. Περιφερειακέ διευθυντά Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, κα Περιφερειακή Επόπτρια Ποιότητας Εκπαίδευσης, κοι Σύμβουλοι Εκπαίδευσης, κοι διευθυντές των παρισταμένων σχολικών μονάδων, αγαπητοί μαθητές και μαθήτριες,

Μαζεμένοι σήμερα στον ιερό ναό της Ευαγγελιστρίας Πατρών για να τιμήσουμε -με τον τρόπο που η Εκκλησία ξέρει να τιμά και το κάνει κάθε μέρα σχεδόν του χρόνου δηλαδή με τη Θεία Λειτουργία- τρία ιδιαίτερα και ξεχωριστά πρόσωπα αυτή η σύντομη ομιλία δεν θα είχε καμιά θέση. Θα μιλούσατε, Σεβασμιώτατε, αυτοδίκαια μόνο εσείς με τον μεστό εκκλησιαστικό λόγο σας. Όμως μαζί μας έχουμε σήμερα τρία σχολειά. Δυο Γυμνάσια κι ένα Δημοτικό. Κοντολογίς καμιά τρακοσάρια μαθητές και μαθήτριες 6 έως 15 ετών που τους είπαμε, που τους λέμε, που θέλουμε να τους πείσουμε πως το γιορτάσι αυτό τους αφορά. Πως τα τιμώμενα πρόσωπα είναι δικοί τους άνθρωποι όσο κι αν έζησαν 16 αιώνες πριν. Όσο κι αν μοιάζουν περίεργοι με τα παράξενα ρούχα τους στις εικόνες, στυλιζαρισμένα μ’ έναν τρόπο που οι ίδιοι οι μαθητές αδυνατούν να κατανοήσουν.

Ξέρουν βέβαια οι μαθητές και οι μαθήτριές μας τα ονόματά τους, Βασίλειος, Γρηγόριος, Ιωάννης. Κάποιοι, λιγότεροι ίσως, ξέρουν και τα επιθετικά συνοδευτικά: Μέγας ο πρώτος, Θεολόγος ο δεύτερος, Χρυσόστομος ο τρίτος. Τέλος, κάποιοι από τους μαθητές που έδειξαν ξεχωριστό ζήλο ξέρουν και παραπάνω πληροφορίες για αυτούς: Πού και πότε έζησαν, τι έκαναν και τι αρνήθηκαν να κάνουν. Ποιους στήριξαν και ποιους πολέμησαν. Από ποιους στηρίχθηκαν κι από ποιους πολεμήθηκαν. Μπορούν εν ολίγοις συμπληρώνοντας μερικά τσιτάτα από την περίεργη γλώσσα τους -γλώσσα πολύ σπουδαία από ότι επιμένουν οι δάσκαλοί τους, μα ακατανόητη για τους περισσότερους μαθητές του σήμερα- να γράψουν ένα καλό διαγώνισμα γι’ αυτούς.

Μα να τους νιώσουν δικούς τους; Να τους βάλουν στους τοίχους των δωματίων τους; Να ψάξουν στα γραφτά ή τη ζωή τους για έμπνευση ή για λύσεις; Να τους νιώσουν -μη με μαλώσετε για την έκφραση- αν όχι φιλαράκια, τουλάχιστον «μεγάλους»; Δύσκολο, πολύ δύσκολο! Το πολύ-πολύ να τους περιεργαστούν όπως περιεργαζόμαστε έναν συγγενή, παππού ή θείο που εμφανίζεται ξαφνικά μετά από δεκαετίες απουσίας, χαμογελούμε στα δώρα του, υποκρινόμαστε ενδιαφέρον για τις λεπτομέρειες της ζωής του που κάποιος αραδιάζει μπροστά μας κι… από δω παν’ κι άλλοι.

Κι όμως οι Τρεις Ιεράρχες που με μιαν απόφαση του 11^ου αι. ορίστηκε να γιορτάζονται μαζί κι οι τρεις την προτελευταία ημέρα του Ιανουαρίου και που αργότερα πολύ, κάπου στα 1850, ορίστηκαν προστάτες της ελληνικής παιδείας είναι τρία πρόσωπα που συγκεντρώνουν χαρακτηριστικά που τους βγάζουν έξω από το κάδρο της απλής παράθεσης πληροφοριών. Που τους εξυψώνουν πάνω από κάθε σύντομη ή αναλυτική βιογραφία και τους καθιστούν ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ με όλα τα γράμματα της λέξεως κεφαλαία.

Ας σκεφτούμε λοιπόν. Αν αυτός είναι ο σκοπός της παιδείας να μορφώνει (να δίνει μορφή) ανθρώπους τότε οι Τρεις Ιεράρχες, 16 αιώνες μετά, έχουν πολλά να πουν στην εκπαίδευση των παιδιών μας. Έχουν πολλά να διδάξουν, όχι μόνο ως δάσκαλοι, αλλά ως πρωτοπόροι στην τέχνη της ζωής, μιας ζωής που ξεκινά στο λίκνο (την κούνια του μωρού) μα δεν τελειώνει -κι αυτό είναι το σπουδαιότερο- στο ξύλινο κουτί της κάσας. Δεν τελειώνει, όχι μόνο ζώντας στη μνήμη των ανθρώπων, όπως συχνά ακούω να λένε όσοι αρνούνται πεισματικά την πίστη σε οποιαδήποτε προσωπική αθανασία, αλλά και ζώντας αληθινά στο επέκεινα αναμένοντας τα έσχατα, τον χώρο και τον χρόνο της αληθινής ζωής.

Δεν θα αναλωθώ σήμερα σε μια λεπτομερειακή περιγραφή της ζωής τους με επεισόδια σημαντικά ή λιγότερο σημαντικά. Κάτι τέτοιο μπορεί ο καθένας να το κάνει ανοίγοντας μια εγκυκλοπαίδεια παραδοσιακή ή ψηφιακή. Δεν θα αναφέρω χρονολογίες και χώρους. Παρ’ όλες τις επιμέρους διαφορές η ανθρώπινη περιπέτεια παραμείνει εξαιρετικά απλή και όμοια απ’ την αρχή των πολιτισμών. Δεν θα εξαντλήσω τρεις πάλλουσες ψυχές σε μια ατέλειωτη σειρά νεκρών λέξεων. Θα χρησιμοποιήσω μόνο όσα είναι απαραίτητα για να πείσουν κάποιους από εμάς να ασχοληθούν μαζί τους. Να ανοίξουν τα μυαλά και κυρίως τις καρδιές τους σε αυτούς τους τόσο ξεχωριστούς ανθρώπους. Τα περαιτέρω είμαι σίγουρος πώς θα τα αναλάβουν οι ίδιοι οι άγιοι, όχι με έναν μαγικό τρόπο, μα μέσα από το συγγραφικό έργο τους και κυρίως την ίδια τους την προσωπικότητα.

Αν καταφέρουμε ωστόσο, σήμερα να γίνουν έστω και λίγο «φίλοι» μας, τότε υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να τους αναζητούμε εμείς και εμπνεόμενοι να τους σαρκώνουμε σε διάφορες πράξεις της ζωής μας.

Υπήρξαν! Σταματώ στο πρώτο ρήμα. Πόσο ανακουφιστικό είναι για όλους μας το γεγονός ότι οι τρεις αυτοί άντρες -πλαισιωμένοι πάντα από εξαιρετικές γυναίκες: μητέρες, αδελφές, συνεργάτιδες, μαθήτριες και μάλιστα σε σχέσεις ισοτιμίας ήδη τον 4^ο μ.Χ. αι και στις οποίες δυστυχώς δεν έχω χρόνο να αναφερθώ- είναι υπαρκτά πρόσωπα. Δεν είναι εφευρήματα ενός νου, όπως οι ήρωες των διαλόγων του Πλάτωνα, τα πρόσωπα των διαφόρων μύθων ή και ιδεολογιών. Είναι άνθρωποι, με σάρκα και οστά που έζησαν, σπούδασαν, πάλεψαν, αποφάσισαν, πόνεσαν, πέτυχαν και άλλαξαν: τον εαυτό τους πρώτα και τον κόσμο γύρω τους έπειτα.

Έμαθαν! Σπούδασαν αχόρταγα στα μεγαλύτερα κέντρα της επιστήμης από τους καλύτερους. Και στάθηκαν πρώτα αντάξιοι βοηθοί και έπειτα συνεχιστές αυτών των δασκάλων χωρίς να πάψουν ποτές να είναι ελεύθερα και κριτικά πνεύματα. Σε μια εποχή πόλωσης που ο εξ Ιουδαίας προερχόμενος χριστιανισμός είχε να αντιπαλέψει έναν ελληνισμό που πέθαινε μεν -μη βρίσκοντας χειρολαβές για να πιαστεί να μην τον καταπιεί το μέγα χάος του ερωτήματος του θανάτου- είχε ωστόσο ένα τεράστιο πλούτο-οπλοστάσιο στα χέρια του δηλαδή: α) την καλοδουλεμένη γλώσσα του και β) τον εσμό των ερωτημάτων του. Στην αντιπαλότητα αυτή οι Τρεις Ιεράρχες κατάλαβαν πως τα δυο πρέπει να ζήσουν μαζί. Όχι σαν αποτυχημένος γάμος που δυο ξένοι -κατά τα άλλα- ενώνουν τις περιουσίες τους, αλλά σαν γάμος δυο διορατικών ανθρώπων που κατανοούν χαμογελώντας ότι αλληλοσυμπληρώνονται σίγουροι πως θα βρουν τρόπους να ξεπεράσουν τους τσακωμούς. Να γιατί χαμογελώ κι εγώ κάθε φορά που ορισμένοι -ανώνυμοι συνήθως- σχολιαστές του διαδικτύου επιτίθενται στους Τρεις Ιεράρχες και στην σημερινή τους γιορτή λέγοντας με στόμφο ότι οι Άγιοι «κατέστρεψαν τον ελληνικό πολιτισμό». Η αλήθεια είναι ότι οι Τρεις Ιεράρχες δέχτηκαν να πάρουν στα χέρια τους το τιμόνι της ειδωλολατρικής Ελλάδας που οδηγούνταν στο γκρεμό και με μαεστρία να την οδηγήσουν στην αληθινή ζωή, όπου η γλώσσα υπηρετεί την αλήθεια και τα ερωτήματα βρίσκουν επιτέλους απαντήσεις.

Πλούτισαν! Για να πλουτίσουν έπρεπε πρώτα να φτωχύνουν. Να αδειάσουν το αμπάρι της ζωής τους από το βάρος των χρημάτων της πατρικής τους περιουσίας για να χωρέσει τα αμύθητα πλούτη της γνώσης, της αγάπης, της προσφοράς στον άνθρωπο και δι’ αυτών της αληθούς φιλοσοφίας, δηλαδή της σχέσης με το Θεό. Ο πλουτισμός αυτό πέρασε μέσα από την μελέτη της σύνολης επιστήμης. Οι Άγιοι έγιναν πανεπιστήμονες της εποχής τους, όχι από ναρκισσισμό, ούτε από άρρωστη περιέργεια για τα πάντα, μα από την ανάγκη αυτού που μόλις στις μέρες μας ονομάσαμε «ολιστική προσέγγιση». Την κατανόηση του όλου και των νόμων που το διέπουν. Μελετώντας το σύνολο της επιστήμης κατόρθωσαν να αποκτήσουν μέτρο για τα πάντα, να παραμένουν στο κέντρο της συζήτησης με τον κόσμο γύρω τους και να εγκεντρίζουν καθετί με το Πνεύμα της Αλήθειας. Παράλληλα έγιναν υπόδειγμα μαθητή και φοιτητή, αφού κέρδισαν την αναγνώριση των τότε συμφοιτητών και των δασκάλων τους, τόσο για τα φυσικά χαρακτηριστικά τους όπως η ευφυία τους όσο και για τις επίκτητες αρετές τους: υπομονή, επιμονή, αφιέρωση, αγάπη και στηριγμό στους έχοντας ανάγκη.

Εργάστηκαν! Εργάστηκαν ακάματα, πρώτα στον εαυτό τους, κατανοώντας πως χωρίς αυτή την προϋπόθεση καμιά άλλη επιτυχία δεν είναι δυνατή. Υπήρξαν και οι τρεις ασυμβίβαστοι στον προσωπικό τους αγώνα σε όλα τα επίπεδα. Λειτούργησαν απέναντι στο εγώ τους παιδευτικά. Πρώτα παίδευσαν και υπέταξαν τη δική τους φύση και μετά παίδευσαν άλλους. Έμαθαν έτσι από τον αγώνα αυτό τις δυσκολίες, τις παγίδες, τις αστοχίες. Σαν τον καλό προπονητή, σαν τον καλό αρχιμουσικό· πριν πάρουν στα χέρια τους αυτούς που θα εκπαιδεύσουν, το δοκίμασαν οι ίδιοι στον εαυτό τους έτοιμοι να προσφέρουν την -με τόσο κόπο αποκτημένη αυτή- πείρα σε άλλους για να τους γλιτώσουν από στραβοπατήματα, να τους υποδείξουν διαβάσεις, να τους κατευθύνουν σε κορυφές.

Μέσα από τα πολλαπλά συγγράμματά τους, ας μην ξεχνάμε ότι ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος ανέλυσε σχεδόν το σύνολο της Αγίας Γραφής σε 50 περίπου τόμους ομιλιών που ακούραστα σε κάθε ευκαιρία εκφωνούσε, ο Βασίλειος μέσα από τις βαθυστόχαστες ομιλίες τους, ο Γρηγόριος μέσα από τις θεολογικές διατριβές του, αλλά και την υψηλή ποίησή του έγιναν οδηγοί πολλών.

Μα κυρίως μέσα από τη ζωή τους, ζωή πόνου, αγώνα και στερήσεων και αυτό έχει τη δική του τεράστια σημασία από επιλογή. Μπορούσαν να παραμείνουν τρία παιδιά της ανώτερης τάξης που να μελετούν και να φιλοσοφούν μέσα από την ασφάλεια του έτοιμου οικογενειακού πλούτου του. Μπορούσαν -στην ακραία περίπτωση να αποσυρθούν απλώς στην έρημο της άσκησης και να ενδιατρίβουν μόνο στην προσωπική τους πάλη για έναν καλύτερο εαυτό.

Κι όμως, οι Τρεις Ιεράρχες δεν αντέχουν να το κάνουν αυτό. Τον πλούτο και την άνεση τα ξεφορτώνονται γρήγορα θεωρώντας τα μια χρυσή αλυσίδα που δένει τον άνθρωπο. Χρυσή μεν, αλυσίδα δε. Αλλά και την αφιέρωση μόνο στην προσωπική τους τελείωση την απορρίπτουν, ριπτόμενοι με πάθος στον αγώνα να προσφέρουν στον διπλανό. Με διοργάνωση συσσιτίων, ανέγερση και λειτουργία δομών ανακουφιστικής φροντίδας: νοσοκομείων, ορφανοτροφείων, γηροκομείων στα οποία προσφέρουν ακόμα και τον προσωπικό τους κόπο ως απλοί εργαζόμενοι.

Συγκρούστηκαν! Μέσα από την οπτική τους για τον κόσμο και τον άνθρωπο δεν διστάζουν να συγκρουστούν με πολλούς. Με τους πρώην «ταξικούς τους φίλους» θα έλεγε κανείς. Τους ανάλγητους πλουσίους. Θα τους εξηγήσουν, θα τους θυμίσουν, θα τους σπρώξουν, εν τέλει θα τους κατακεραυνώσουν όταν χρειαστεί πώς ο πλούτος που κοιμάται στα σεντούκια τους είναι σαν κλεμμένος από τους αναγκεμένους. Πως τα ρούχα και τα παπούτσια που αποθησαυρίζονται στα ντουλάπια τους ανήκουν σε κείνους που περπατούν ημίγυμνοι ή ξυπόλυτοι. Και θα τα πουν όλα αυτά έχοντας πρώτοι δώσει το παράδειγμα. Έχοντας μείνει αυτοί οι πρώην πάμπλουτοι με τα απολύτως απαραίτητα.

Συγκρούστηκαν όμως και με την εξουσία! Κατανοώντας σε βάθος το στίχο «είναι καλύτερα να πειθαρχεί κάποιος στο Θεό παρά στους ανθρώπους» θα συγκρουστούν με τοπάρχες αλλά και την αυτοκράτειρα την ίδια όχι από ιδεολογική προκατάληψη (όχι από κάποιου είδους πρώιμο αναρχισμό), αλλά υπερασπιζόμενοι τον άνθρωπο. Τον μικρό και αδύναμο άνθρωπο όπως λ.χ. μια χήρα, το αμπέλι της οποίας θέλει να αρπάξει η αδηφάγα αυτοκράτειρα ή τον πρώην πλούσιο και ισχυρό πρωθυπουργό Ευτρόπιο, που έχει περιπέσει σε δυσμένεια και κινδυνεύει η ζωή του. Και στους δυο ο Χρυσόστομος θα δει τον άνθρωπο, γυμνό από τίτλους κι από συμβάσεις του βίου να τρέμει μπροστά στο αναπόφευκτο κακό που του συμβαίνει. Και θα τους υπερασπιστεί  και τη χήρα και τον πρώην πρωθυπουργό με πάθος, ό,τι κι αν του στοιχίσει του ίδιου.

Σεβασμιώτατε, που φέρετε το όνομα του ενός από τους Τρείς Ιεράρχες

Σεβαστοί πατέρες, Αξιότιμοι κύριοι εκπρόσωποι της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, αγαπητοί μαθητές,

σκοπός μου σήμερα δεν είναι να εξαντλήσω την ανασκόπηση -πόσο μάλλον την ανάλυση- του βίου τριών ανθρώπων. Θα ήταν ανέφικτο και μάταιο. Σκοπός μου ήταν να μας κάνω λίγο να τους αγαπήσουμε, να νιώσουμε πώς όχι απλώς αξίζουν την προσοχή μας, αλλά αξίζουν την αγάπη μας. Και να πείσω να ανοίξουμε τα βιβλία τόσο του βίου όσο και των γραπτών τους και να ξεκινήσουμε να τα διαβάζουμε όπως διαβάζουμε την ιστορία αγαπημένων ξεχωριστών ανθρώπων, συγγενών μας άγνωστων μέχρι σήμερα, που εντωμεταξύ μάθαμε την ύπαρξή τους, «πήραμε μυρωδιά» τα φοβερά τα κατορθώματά τους και φεύγουμε τρέχοντας -σήμερα κιόλας- να μάθουμε περισσότερα γι αυτούς. Για να τους καμαρώσουμε και να καμαρώσουμε. Για να ξεχωρίσουμε -κάποια τουλάχιστον- από τα χαρακτηριστικά τους και να πούμε μέσα μας: Εγώ, εδώ στην Πάτρα του 2026 τέτοιος θέλω να γίνω. Σε κάτι, σε κάποια να τους μοιάσω! Και να είμαστε σίγουροι πώς με τη βοήθεια των Αγίων που σήμερα επικαλούμαστε θα τα καταφέρουμε.