Η Εορτή της Υπαπαντής - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η Εορτή της Υπαπαντής

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η εορτή της Υπαπαντής, γνωστή και ως Candlemas στη Δύση, εορτάζεται στις 2 Φεβρουαρίου και αναφέρεται στο ευαγγελικό γεγονός όπου η Θεοτόκος και ο Ιωσήφ φέρνουν τον 40ήμερο Ιησού στο Ναό της Ιερουσαλήμ (Κατά Λουκάν 2:22-39). Εκεί, ο γέροντας Συμεών και η προφήτιδα Άννα αναγνωρίζουν τον Ιησού ως Μεσσία, με τον Συμεών να αναφωνεί "Νυν απολύεις τον δούλον σου, Δέσποτα" (Λουκ. 2:29-32). Η εορτή συμβολίζει την "υπαπαντή" (συνάντηση) του Χριστού με τον λαό Του, αλλά και την ταπείνωση και υπακοή της Θεοτόκου.

Η Βιβλική Βάση και το Ιουδαϊκό Τυπικό των 40 Ημερών

Η εορτή της Υπαπαντής βασίζεται άμεσα σε διατάξεις της Παλαιάς Διαθήκης, οι οποίες ρυθμίζουν τον καθαρισμό της λεχώνας μητέρας και την αφιέρωση του πρωτότοκου παιδιού. Αυτές οι πρακτικές αντανακλούν την Ιουδαϊκή παράδοση και τον Μωσαϊκό Νόμο, όπως περιγράφονται στα βιβλία του Λευιτικού, της Εξόδου και των Αριθμών. Οι δύο τελετές –καθαρισμός και εξαγορά– είναι ξεχωριστές, αλλά συχνά συνδυάζονταν στην πράξη, όπως φαίνεται στην περίπτωση της Θεοτόκου και του Ιησού. Αυτές οι διατάξεις δεν ήταν απλώς τελετουργικές, αλλά είχαν συμβολική σημασία: ο καθαρισμός υπογράμμιζε την ιερότητα της ζωής και την υπακοή στον Θεό, ενώ η εξαγορά των πρωτότοκων θύμιζε τη σωτηρία του Ισραήλ.

Βασικές Διατάξεις του Ιουδαϊκού Τυπικού

Καθαρισμός της Μητέρας: Σύμφωνα με το Λευιτικό 12:2-8, μετά τη γέννηση ενός αγοριού, η μητέρα θεωρείται "ακάθαρτη" για 40 ημέρες (7 ημέρες αμέσως μετά τον τοκετό, συν 33 ημέρες "καθαρισμού"). Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, απαγορεύεται να εισέλθει στο Ναό ή να αγγίξει ιερά αντικείμενα. Στο τέλος των 40 ημερών, η μητέρα πρέπει να προσφέρει θυσία στο Ναό: ένα αρνί ενός έτους για ολοκαύτωμα και ένα περιστέρι ή τρυγόνι για εξιλέωση αμαρτίας. Εάν η οικογένεια είναι φτωχή (όπως στην περίπτωση της Θεοτόκου και του Ιωσήφ), η θυσία μπορεί να περιοριστεί σε δύο τρυγόνια ή δύο νεοσσούς περιστεριών.

Εξαγορά του Πρωτότοκου: Η Έξοδος 13:2, 12-15 και οι Αριθμοί 18:15-16 ορίζουν ότι όλοι οι πρωτότοκοι γιοι (και ζώα) ανήκουν στον Θεό, ως ανάμνηση της απελευθέρωσης των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο κατά το Πάσχα (όταν ο άγγελος θανάτου "πέρασε" από τα σπίτια των Αιγυπτίων). Οι πρωτότοκοι έπρεπε να "εξαγοραστούν" (λυτρωθούν) με πληρωμή 5 σίκλων αργυρίου (περίπου 57 γραμμάρια ασημιού) σε ιερέα.

Ακριβής Διαφορά Μεταξύ των Θυσιών για Καθαρισμό και Εξαγορά

Οι δύο τελετές διαφέρουν σε σκοπό, χρονικό πλαίσιο, προσφορές και εκτέλεση, αν και μπορούσαν να συνδυαστούν:

Σκοπός: Ο καθαρισμός αφορά την εξιλέωση από την "τελετουργική ακαθαρσία" του τοκετού (όχι ηθική αμαρτία), εστιάζοντας στη μητέρα. Η εξαγορά αφορά την "λύτρωση" του πρωτότοκου από την αφιέρωσή του στον Θεό, ως ανάμνηση της σωτηρίας από την Αίγυπτο.

Χρονικό Πλαίσιο: Ο καθαρισμός γίνεται ακριβώς μετά τις 40 ημέρες (Λευιτ. 12:4-5). Η εξαγορά μπορεί να γίνει μετά τις 30 ημέρες (Αριθ. 18:16), αλλά συχνά συνδυαζόταν με τον καθαρισμό.

Θυσίες/Προσφορές:

Καθαρισμός: Περιλαμβάνει θυσίες ζώων (αρνί + περιστέρι) ή πουλιών για φτωχούς (δύο τρυγόνια: ένα για ολοκαύτωμα, ένα για αμαρτία). Είναι υποχρεωτική θυσία.

Εξαγορά: Κυρίως χρηματική (5 σίκλοι), χωρίς θυσίες "περί αμαρτίας". Για ζώα, μπορεί να περιλαμβάνει αρνί, αλλά για ανθρώπους είναι μόνο πληρωμή.

Εκτέλεση: Στον καθαρισμό, η μητέρα προσφέρει τις θυσίες η ίδια. Στην εξαγορά, οι γονείς παρουσιάζουν το παιδί και πληρώνουν.

Στο ευαγγέλιο (Λουκ. 2:24), αναφέρεται η θυσία δύο πουλιών για τον καθαρισμό, ενώ η "παρουσίαση" του Ιησού υπονοεί την εξαγορά (πιθανότατα με 5 σίκλους, που δεν αναφέρεται ρητά).

Χριστιανική Ερμηνεία της Εξαγοράς του Πρωτότοκου

Στη χριστιανική θεολογία, η εξαγορά του Ιησού δεν είναι απλώς τήρηση του Ιουδαϊκού Νόμου, αλλά βαθύς συμβολισμός της σωτηρίας. Ο Απόστολος Παύλος γράφει ότι ο Χριστός "εγεννήθη υπό νόμον, ίνα τους υπό νόμον εξαγοράση" (Γαλ. 4:4-5), δείχνοντας την υπακοή Του στον Νόμο για να τον εκπληρώσει (Ματθ. 5:17). Ο Ιησούς, ως "πρωτότοκος πάσης κτίσεως" (Κολ. 1:15), εξαγοράζεται συμβολικά με λίγα νομίσματα, προτυπώνοντας τη δική Του θυσία: Εκείνος γίνεται το "αρνί του Θεού" που λυτρώνει την ανθρωπότητα από την αμαρτία με το αίμα Του (Ιω. 1:29, Εφεσ. 1:7, Εβρ. 9:12). Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Ιωάννης Χρυσόστομος, βλέπουν εδώ την ταπείνωση του Χριστού – ο Δημιουργός "εξαγοράζεται" από ανθρώπους, ενώ Εκείνος εξαγοράζει τον κόσμο. Αυτή η ερμηνεία συνδέει την Παλαιά με την Καινή Διαθήκη, βλέποντας την εξαγορά ως προεικόνιση του Σταυρού και της Ανάστασης.

Ιστορική Εξέλιξη της Εορτής στο Βυζάντιο

Η Υπαπαντή εισήχθη επίσημα στην Κωνσταντινούπολη τον 6ο αιώνα μ.Χ., σύμφωνα με το Συναξάρι του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου (18ος αι.). Ο Νικόδημος, βασισμένος σε παλαιότερους χρονικογράφους, αναφέρει:

Ο Γεώργιος Κεδρηνός (11ος-12ος αι.) σημειώνει ότι η εορτή καθιερώθηκε επί Ιουστίνου Α' (518-527 μ.Χ.

Ο Θεοφάνης ο Ομολογητής (9ος αι.), στο Χρονικό του, τοποθετεί την έναρξη στο 15ο έτος της βασιλείας του Ιουστινιανού Α' (ανιψιού του Ιουστίνου, 527-565 μ.Χ.), δηλαδή γύρω στο 542 μ.Χ. Αυτό συνδέεται με την πανούκλα που έπληξε την Κωνσταντινούπολη, και η εορτή θεσπίστηκε ως ευχαριστία για την απελευθέρωση από αυτήν.

Ο Γεώργιος ο Αμαρτωλός (9ος αι.) προσθέτει ότι αρχικά εορταζόταν στις 14 Φεβρουαρίου (40 ημέρες μετά την 6η Ιανουαρίου), αλλά μεταφέρθηκε στις 2 Φεβρουαρίου (40 ημέρες μετά τα Χριστούγεννα της 25ης Δεκεμβρίου) για ακριβέστερη τήρηση του ευαγγελικού χρονικού.

Ο Νικόδημος υποθέτει ότι ο Ιουστίνος όρισε την 14η Φεβρουαρίου, ενώ ο Ιουστινιανός την μετέφερε στη 2α Φεβρουαρίου για μεγαλύτερη ακρίβεια.

Η Θέση της Εορτής: Θεομητορική ή Δεσποτική;

Μία από τις κύριες συζητήσεις γύρω από την εορτή της Υπαπαντής αφορά την κατηγοριοποίησή της ως Θεομητορικής (αφιερωμένης στη Θεοτόκο) ή Δεσποτικής (αφιερωμένης στον Χριστό). Στο βυζαντινό λειτουργικό σύστημα, οι Θεομητορικές εορτές εστιάζουν στη Θεοτόκο (π.χ. Κοίμηση), ενώ οι Δεσποτικές στον Χριστό (π.χ. Χριστούγεννα). Η Υπαπαντή βρίσκεται σε "γκρίζα ζώνη" λόγω του διπλού χαρακτήρα της.

Θεομητορική Άποψη: Στα πρώιμα στάδια (4ος-5ος αι.), εμφανίζεται στα Ιεροσόλυμα ως "Ημέρα Καθαρισμού της Θεοτόκου" (βλ. Οδοιπορικό Αιθερίας). Βυζαντινοί συγγραφείς όπως ο Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος (14ος αι.) τονίζουν τον ρόλο της Θεοτόκου. Σύγχρονοι μελετητές βλέπουν εδώ την ταπείνωσή της. Η ημερομηνία συνδέεται άμεσα με τον καθαρισμό της λεχώνας.

Δεσποτική Άποψη: Από τον 6ο αιώνα, ονομάζεται "Υπαπαντή του Κυρίου", εστιάζοντας στην παρουσίαση του Χριστού (Λουκ. 2:25-35). Πηγές όπως το Τυπικό του Αγίου Σάββα και ο Θεοφάνης την κατατάσσουν ως Δεσποτική. Σήμερα, στην Ορθοδοξία, θεωρείται μία από τις 7 Δεσποτικές εορτές, με έμφαση στον Χριστό ως "Φως των Εθνών".

Πολλοί βυζαντινοί (π.χ. Νικηφόρος ο Ομολογητής) την βλέπουν ως "μικτή", ενώ σύγχρονοι μελετητές πιθανολογούν εξέλιξη από Θεομητορική σε Δεσποτική μετά τις Οικουμενικές Συνόδους.