Η ψευδοϊστορία των “ανατρεπτικών ιστορικών” - Στυλ. Καβάζης

 «Όταν η άγνοια παίρνει μικρόφωνο - Η ψευδοϊστορία των “ανατρεπτικών ιστορικών”»

«Ο επιστήμονας πάνω από όλα πρέπει να ποιεί ήθος. Δεν επιβεβαιώνουμε τη θεωρία μας με επιλογή πηγών, αλλά οι πηγές μάς οδηγούν στη θεωρία και αυτό είναι το έντιμο».

~Νίκος Σβορώνος, Ακαδημαϊκός ιστορικός του περασμένου αιώνα~

Τα τελευταία χρόνια εμφανίζεται μια παράξενη κατηγορία «ιστορικών», που όχι μόνο δεν προσφέρει νέα τεκμήρια, αλλά επιχειρεί να «διορθώσει» την ιστορία με μια μέθοδο παλιά όσο και επικίνδυνη το ρητορικό θόλωμα. Η τακτική τους είναι απλή αλλά αποτελεσματική (ειδικότερα στις εποχές που διανύουμε της απαξίωσης των αξιών, των υψηλών ιδανικών και της απαχαύνωσης) αν δεν μπορείς να αμφισβητήσεις την ουσία ενός γεγονότος, επίλεξε τα δευτερεύοντα στοιχεία, υπερτόνισέ τα, και δημιούργησε την ψευδαίσθηση της αμφιβολίας.

Από το Κρυφό Σχολειό ως τον Χορό του Ζαλόγγου το Βυζάντιο και τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, η στρατηγική είναι ίδια το πραγματικό γεγονός απογυμνώνεται από τη σημασία του, η συλλογική ηρωική διάσταση υποβαθμίζεται, και η ιστορική αφήγηση αντικαθίσταται από μια θολή, μονοδιάστατη εκδοχή.

Χαρακτηριστικό τέτοιο φρούτο τον τελευταίο καιρό που προβάλλεται ανελλιπώς στα μέσα μαζικής αποβλάκωσης (και μόνο τυχαίο δεν είναι βέβαια)είναι και ο Σταύρος Παναγιωτίδης, επιστημονικός συνεργάτης του "περίφημου" και "έγκυρου" Hot Doc History και "δρ. ιστορίας", είναι ενδεικτικός αυτού του φαινομένου. Στο όνομα της «εκκαθάρισης των εθνικών μύθων», προσεγγίζει την ιστορία με λογική αλά μαρξιστική ή κοινωνιολογικά υπερσυμπερασματική, όπου τα γεγονότα δεν κρίνονται για τη δική τους αξία, αλλά ως υποκατάστατα για ευρύτερες ιδεολογικές θεωρήσεις, για παράδειγμα οι Σπαρτιάτες στον πελοποννησιακό πόλεμο κερδίζουν μόνο επειδή τα «έκαναν πλακάκια» με τους Πέρσες(ούτε λέξη για την καταστροφική σικελική εκστρατεία των Αθηναίων η για τον θανατηφόρο λοιμό που τους χτύπησε ή για την σιδηρά πειθαρχία των Σπαρτιατών), οι περισσότεροι Έλληνες αγωνιστές στην ελληνική επανάσταση πολέμησαν για προσωπικό όφελος ή πληρωμή, οι αυτοκρατορίες ήταν αποκλειστικά μηχανισμοί εξουσίας και καταπίεσης κ.ο.κ.

Κάθε πράξη, κάθε θυσία, κάθε στρατηγική επιλογή γίνεται υλικό για ιδεολογικό σκελετό, όχι για ιστορική ανάλυση.Η μέθοδος αυτή είναι άκρως επικίνδυνη όχι επειδή βέβαια ανατρέπει μύθους, αλλά επειδή κάνει το ακριβώς αντίθετο διαστρέφοντας την ίδια την έννοια της ιστορίας. Η ιστορία δεν είναι ιδεολογικό όχημα ούτε παιχνίδι εντυπώσεων αλλά η μελέτη της ανθρώπινης εμπειρίας στο πλαίσιο της εποχής της, με πλήρη σεβασμό σε πηγές, μαρτυρίες και συγκείμενα. Το να ισχυρίζεται κανείς ότι η νίκη των Σπαρτιατών οφείλεται αποκλειστικά σε συνωμοσία με τους Πέρσες ή ότι οι αγωνιστές πολέμησαν μόνο για προσωπικό όφελος, δεν είναι θέμα κριτικής θεώρησης,είναι η επιβολή μιας ιδεολογικής ερμηνείας πάνω στην πραγματικότητα. Ουσιαστικά, πρόκειται για επιλεκτική τύφλωση με "ακαδημαϊκό" προσωπείο.

Η τάση αυτή δεν περιορίζεται σε μεμονωμένα ιστορικά επεισόδια. Είναι φαινόμενο ευρύτερο όλο και περισσότερο τελευταία η ιστορία να αντιμετωπίζεται ως εργαλείο για την υποστήριξη θεωριών εξουσίας, οικονομικής ανάλυσης ή κοινωνικής σύγκρουσης, ενώ οι άνθρωποι και οι πράξεις τους εκμηδενίζονται. Το αποτέλεσμα είναι η αφαίρεση της ηθικής και πολιτισμικής διάστασης της ιστορίας, η μετατροπή της σε μια σειρά αριθμών, παραγράφων και θεωρητικών υποθέσεων που δεν έχουν καμία σύνδεση με το πώς οι άνθρωποι έζησαν, αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν.

Καταλήγοντας η ιστορία δεν ανήκει στους τίτλους των podcast, ούτε στις ανατρεπτικές «αποκαλύψεις» ενός ή δύο αυτοαποκαλούμενων «ειδικών». Αντίθετα, ανήκει σε όσους την μελετούν με σεβασμό, κόπο και ακρίβεια σε όσους διακρίνουν την ουσία από τα περιθώρια, το γεγονός από τη μυθοποίηση, τη θυσία από την ιδεοληψία. Και ακριβώς αυτή η διαφορά δείχνει ποιοι υπηρετούν την αλήθεια και ποιοι την παραποιούν για να φανούν «ανατρεπτικοί».

Η προσοχή, λοιπόν, δεν πρέπει να στραφεί σε φανταστικούς μύθους ή στην αμφισβήτηση ηρωικών πράξεων. Πρέπει να στραφεί στην αλήθεια της ιστορικής μεθοδολογίας, στην αναγνώριση των πηγών, στην πολυπλοκότητα των γεγονότων και στον σεβασμό στην ανθρώπινη εμπειρία που η ιστορία προσπαθεί να καταγράψει. Εκεί κρύβεται η διαφορά ανάμεσα στην πραγματική ιστορία και στην ψευδοϊστορία.

Στυλ. Καβάζης