Η «Καθέδρα του Μωϋσή» - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η «Καθέδρα του Μωϋσή»

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Στο ευαγγελικό ανάγνωσμα του Όρθρου της Μεγάλης Τρίτης (Ματθ. 23) ακούμε τον Ιησού να αναφέρεται στη «Μωσέως καθέδρα», μια έκφραση που συνδέεται με την αυθεντία των Διδασκάλων του Νόμου και συγχρόνως γίνεται αφορμή για έντονη κριτική της υποκρισίας όσων διδάσκουν χωρίς να πράττουν τα σωστά.

Τότε ὁ Ἰησοῦς ἐλάλησε τοῖς ὄχλοις καὶ τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ λέγων· ἐπὶ τῆς Μωσέως καθέδρας ἐκάθισαν οἱ γραμματεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι. πάντα οὖν ὅσα ἐὰν εἴπωσιν ὑμῖν τηρεῖν, τηρεῖτε καὶ ποιεῖτε, κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν μὴ ποιεῖτε· λέγουσι γάρ, καὶ οὐ ποιοῦσι. (Ματθ. 23, 1–3)

Το κείμενο διακρίνει ρητά το κύρος της διδαχής από την ηθική κατάσταση των διδασκάλων: η αυθεντία που αποδίδεται στον Νόμο δεν ταυτίζεται με την αξιοπιστία της προσωπικής τους πράξης.

Kursia, kise ή καθέδρα;

Ο Ιησοῦς, απευθυνόμενος στα πλήθη στην Ιουδαία, είναι πιθανό να μιλούσε κυρίως αραμαϊκά. Στα αραμαϊκά απαντά ο όρος kursia για «κάθισμα/έδρα», ενώ στα εβραϊκά χρησιμοποιείται ο kise (כיסא). Παράλληλα, στην παλαιστινιακή αραμαϊκή της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου συναντάται και το δάνειο καθέδρα (קתדרא), προερχόμενο από το ελληνικό «καθέδρα», το οποίο δηλώνει «έδρα/κάθισμα» και μπορεί να λάβει τη σημασία «τιμητική έδρα». Η παρουσία τέτοιων ελληνικών δανείων στην αραμαϊκή είναι καλά τεκμηριωμένη για την εποχή.

Αυτό εξηγεί γιατί στην επιστημονική συζήτηση τίθεται το ερώτημα αν, πίσω από τη φράση «Μωσέως καθέδρα», βρίσκεται αραμαϊκός όρος του τύπου «καθέδρα» (και όχι απλώς ένα γενικό kursia), ακριβώς επειδή η λέξη μπορούσε να λειτουργεί ως τίτλος κύρους μέσα σε πλαίσιο δημόσιας διδασκαλίας.

Το Κατά Ματθαίον είναι η παλαιότερη γνωστή γραπτή πηγή όπου εμφανίζεται η σύνδεση «Μωυσής–καθέδρα» με αυτόν τον τρόπο. Στη ραββινική γραμματεία η λέξη «καθέδρα» απαντά, αλλά ο ακριβής τεχνικός συνδυασμός «Καθέδρα του Μωϋσή» (συχνά αποδιδόμενος στην έρευνα ως Cathedra de-Moshe) δεν είναι συνηθισμένος στις νομικές συλλογές· εμφανίζεται περισσότερο σε μεταγενέστερα μιδρασικά συμφραζόμενα. Αυτό έχει σημασία για την ερμηνεία: ο Ματθαίος προσφέρει πρώιμη μαρτυρία ενός όρου που φαίνεται να λειτουργεί, ήδη από τότε, ως σύμβολο αυθεντίας της Τορά/Νόμου και της δημόσιας διδασκαλίας του.

Τι εννοεί ο Ιησούς;

1) Μεταφορική/θεσμική σημασία: «έδρα» διδασκαλικής αυθεντίας

Μια βασική ερμηνευτική γραμμή βλέπει τη «Μωσέως καθέδρα» ως μεταφορική ή θεσμική έκφραση: δηλώνει τη θέση του διδάσκειν και ερμηνεύειν τον Νόμο «στο όνομα» της μωσαϊκής παράδοσης. Οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι παρουσιάζονται ως εκείνοι που ασκούν ρόλο διδασκάλου του Νόμου στον λαό. Έτσι εξηγείται και η διπλή προσταγή του χωρίου: να τηρούνται όσα παραγγέλλονται ως προς τον Νόμο («τηρεῖτε καὶ ποιεῖτε»), αλλά να μην μιμείται κανείς τα «έργα» τους, επειδή υπάρχει διάσταση λόγων και πράξεων.

Ο Ιησοῦς αναγνωρίζει λειτουργία διδασκαλικής αυθεντίας, χωρίς να νομιμοποιεί την προσωπική ηθική των φορέων της.

2) Πραγματική καθέδρα ως έδρα τιμής στην Συναγωγή

Μια δεύτερη προσέγγιση δεν απορρίπτει το συμβολικό νόημα, αλλά το συσχετίζει με πρακτικές της Συναγωγής. Η αρχαιολογία έχει εντοπίσει λίθινες καθέδρες/έδρες σε ορισμένες αρχαίες συναγωγές (στη διασπορά και την Παλαιστίνη), αρκετές όμως χρονολογούνται κυρίως από τον 3ο έως τον 5ο αιώνα μ.Χ. Η σχετική βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι η λειτουργία τους δεν είναι απολύτως βέβαιη: έχουν προταθεί ερμηνείες όπως «έδρα τιμής» για τον επικεφαλής της κοινότητας, θέση του σοφού/κήρυκα, σύνδεση με ανάγνωση και ερμηνεία της Τορά, ακόμη και χρήση ως υποδοχή/στήριγμα του κυλίνδρου της Τορά σε συγκεκριμένες τελετουργικές στιγμές.

Η χρονολόγηση των ευρημάτων επιβάλλει προσοχή: δεν μπορούμε να μεταφέρουμε αυτομάτως μια καθιερωμένη πρακτική του 4ου–5ου αιώνα στον 1ο αιώνα. Γι’ αυτό, η πιο συνετή διατύπωση είναι ότι στον Ματθαίο η έκφραση λειτουργεί πρωτίστως ως όρος αυθεντίας και διδασκαλίας, ενώ η υλική «καθέδρα» σε ορισμένες συναγωγές φαίνεται να αποτελεί μεταγενέστερη, πιο απτή «εγκατάσταση» ενός ήδη κατανοητού συμβολισμού.

Με όρους ιστορικής και φιλολογικής ακρίβειας, η «Μωσέως καθέδρα» στον Ματθαίο δηλώνει την έδρα της ερμηνείας και διδασκαλίας της Τορά, δηλαδή την αναφορά σε μια παραδεδεγμένη αυθεντία που συνδέεται με τον Μωϋσή. Η πιθανή αραμαϊκή διατύπωση θα μπορούσε να χρησιμοποιεί το δάνειο «καθέδρα» ακριβώς επειδή έχει και τη σημασία τιμητικής έδρας. Η αρχαιολογία δείχνει ότι σε μεταγενέστερους αιώνες υπήρξαν και φυσικές καθέδρες σε συναγωγές, αλλά η λειτουργία τους παραμένει αντικείμενο συζήτησης και δεν επιτρέπει απλουστεύσεις για την εποχή του Χριστού.

(φωτογραφία: Η «Καθέδρα του Μωϋσή» στην Συναγωγή της Δήλου)

***

The “Seat of Moses”

In the Gospel reading of the Orthros (Matins) of Great Tuesday (Matt. 23), we hear Jesus refer to the “Seat of Moses,” an expression associated with the authority of the teachers of the Law and, at the same time, an occasion for sharp criticism of the hypocrisy of those who teach without practicing what is right.

Then Jesus spoke to the crowds and to his disciples, saying: “The scribes and the Pharisees sit on Moses’ seat. Therefore, whatever they tell you to keep, keep and do; but do not do according to their works, for they say and do not do.” (Matt. 23:1–3)

The passage clearly distinguishes the weight of the teaching from the moral state of the teachers: the authority ascribed to the Law is not identical with the credibility of their personal conduct.

Kursia, kise, or cathedra?

Jesus, addressing the crowds in Judea, most likely spoke primarily in Aramaic. In Aramaic, the term kursia is used for “seat/chair,” while in Hebrew one finds kise (כיסא). At the same time, in Palestinian Aramaic of the Hellenistic and Roman periods there is also the loanword cathedra (קתדרא), derived from the Greek kathedra (“seat/chair”), which can also take the sense of an “honorary seat.” The presence of such Greek loanwords in Aramaic is well attested for the period.

This helps explain why scholarly discussion raises the question whether, behind the phrase “Seat of Moses,” there stands an Aramaic term of the cathedra type (and not merely a general kursia), precisely because the word could function as a title of prestige within a setting of public instruction.

The Gospel according to Matthew is the earliest known written source in which the Moses–seat connection appears in this form. In rabbinic literature the word cathedra does occur, but the precise technical combination “Seat of Moses” (often rendered in scholarship as Cathedra de-Moshe) is not common in legal compilations; it appears more frequently in later midrashic contexts. This matters for interpretation: Matthew offers an early witness to a term that seems already to function as a symbol of the authority of the Torah/Law and of its public teaching.

What does Jesus mean?

1) Figurative/institutional sense: a “seat” of teaching authority

One major interpretive line understands the “Seat of Moses” as a figurative or institutional expression: it denotes the position of teaching and interpreting the Law “in the name” of the Mosaic tradition. The scribes and the Pharisees are presented as those who exercise the role of teachers of the Law for the people. This also clarifies the passage’s twofold directive: to keep what they command with respect to the Law (“keep and do”), but not to imitate their “works,” because there is a discrepancy between words and deeds.

Jesus thus acknowledges a function of teaching authority, without legitimizing the personal morality of those who occupy that role.

2) A physical seat of honor in the synagogue

A second approach does not reject the symbolic meaning, but relates it to synagogue practice. Archaeology has identified stone seats/benches in certain ancient synagogues (in the Diaspora and in Palestine), though many are dated mainly from the third to the fifth centuries AD. The relevant scholarship emphasizes that their function is not entirely certain: proposals include an “honorary seat” for the head of the community, the place of a sage/preacher, an association with the reading and interpretation of the Torah, and even use as a support or resting place for the Torah scroll in particular ritual moments.

The dating of the finds calls for caution: we cannot automatically transfer an established practice of the fourth–fifth centuries back to the first century. For this reason, the most careful formulation is that in Matthew the expression functions primarily as a term of authority and teaching, while the material “seat” in certain synagogues appears to be a later, more concrete “installation” of an already intelligible symbolism.

In terms of historical and philological precision, the “Seat of Moses” in Matthew denotes the seat of interpretation and teaching of the Torah—an appeal to a recognized authority connected with Moses. The likely Aramaic phrasing could have used the loanword cathedra precisely because it can also mean an honorary seat. Archaeology indicates that in later centuries there were indeed physical seats in synagogues, but their function remains debated and does not permit simplistic reconstructions for the time of Jesus.

(Photo: the “Seat of Moses” in the Synagogue of Delos)