Η Ακολουθία των Παθών περιέχει ύμνους μισαλλοδοξίας και εκδικήσεως; - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η Ακολουθία των Παθών περιέχει ύμνους μισαλλοδοξίας και εκδικήσεως;

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η Ακολουθία των Παθών (ο Όρθρος της Αγίας και Μεγάλης Παρασκευής, ο οποίος συνήθως τελείται το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης) αποτελεί ένα από τα πιο ωραία και θεολογικά υμνογραφικά κείμενα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Οι ύμνοι της Ακολουθίας δεν γράφτηκαν για να καλλιεργήσουν μίσος ή εκδίκηση, ούτε για να «ενοχοποιήσουν» έναν λαό ως συλλογικό υποκείμενο. Αντίθετα, είναι εκκλησιαστική ερμηνεία του μυστηρίου του Σταυρού: αποκαλύπτουν μαζί δύο αλήθειες, την άβυσσο της θείας αγάπης και την τραγωδία της ανθρώπινης πτώσης, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από την απόρριψη του Δικαίου.

Στην Ορθόδοξη υμνογραφία, οι εκφράσεις που αναφέρονται σε «Ιουδαίους» ή σε εκείνους που καταδίκασαν τον Χριστό λειτουργούν κυρίως θεολογικά και τυπολογικά: δείχνουν την αντίσταση του πεσμένου ανθρώπου στο φως του Θεού, το παράδοξο ότι ο Ευεργέτης απορρίπτεται από τους ευεργετημένους, και το σκοτάδι της αμαρτίας που μπορεί να κατοικήσει σε κάθε καρδιά. Η Εκκλησία δεν ψάλλει εναντίον κάποιων άλλων· ψάλλει για τη σωτηρία όλων, και ταυτόχρονα για τις δικές μας αρνήσεις και προδοσίες εναντίον του Χριστού. Γι’ αυτό και οι ύμνοι εναλλάσσουν διαρκώς την ιστορική αφήγηση με την προσωπική αυτομεμψία και τη μετάνοια: δεν προσπαθούμε να ανακαλύψουμε «ενόχους», αλλά με ιερό δέος βρισκόμαστε ενώπιον του Χριστού ο οποίος πάσχει «δι’ ἐμέ».

Κεντρικός άξονας της Ακολουθίας είναι ότι ο Χριστός εκουσίως βαδίζει στο Πάθος. Δεν είναι θύμα μιας τυφλής μοίρας ούτε απλώς ένα ηθικό παράδειγμα αδικημένου. Είναι ο Κύριος της δόξης που «κενώνεται» και παραδίδεται, ώστε να μεταμορφώσει το πάθος σε ζωή ελευθερίας και αγάπης καταργώντας τον θάνατο. Η κένωση της Αγάπης δεν παρουσιάζει την αδικία ως «καλή»· σημαίνει ότι ο Θεός εισέρχεται έως το έσχατο σκοτάδι της ανθρώπινης βίας και το νικά εκ των έσω με συγχώρηση, μακροθυμία και αυτοπροσφορά.

Γι’ αυτό, οι ύμνοι έχουν συχνά έντονη γλώσσα αντιθέσεων: ο Δημιουργός κρίνεται, ο Νόμος παρανομεί, ο Δίκαιος καταδικάζεται, ο Ζωοδότης θανατώνεται. Αυτή η γλώσσα δεν είναι ρητορική υπερβολή· είναι θεολογία. Διακηρύσσει τη φοβερή αναντιστοιχία ανάμεσα στο ποιος είναι ο Χριστός και στο πώς Τον αντιμετωπίζει ο άνθρωπος. Η Εκκλησία δεν νομιμοποιεί εκδικητική διάθεση· αντίθετα, δείχνει πόσο βαθιά η αμαρτία μπορεί να τυφλώσει ακόμη και «ευσεβείς» ανθρώπους, όταν η θρησκευτικότητα γίνεται αυτάρκεια, φόβος ή πολιτικό συμφέρον.

Εδώ εντάσσεται και η θεολογική ερμηνεία ορισμένων «προτροπών» των ύμνων που φαίνονται, επιφανειακά, ως αιτήματα ανταπόδοσης ή ως γλώσσα συντριβής (π.χ. το ψαλμικό “συντρίψεις αὐτοὺς ὡς σκεῦος κεραμέως”). Η Ορθόδοξη παράδοση διαβάζει τέτοιες φράσεις μέσα στο βιβλικό και λειτουργικό τους πλαίσιο: δεν είναι κάλεσμα προσωπικής εκδίκησης, αλλά προφητική διακήρυξη της τελικής κρίσης του Θεού και της νίκης του Χριστού επί του κακού. Η «συντριβή» δεν σημαίνει την ηδονική καταστροφή αντιπάλων· δηλώνει ότι η αλαζονεία, το ψεύδος, η βία και η αμετανοησία δεν μπορούν να σταθούν μπροστά στη Βασιλεία. Επιπλέον, η Εκκλησία ερμηνεύει αυτές τις ποιητικές εκφράσεις Χριστολογικά: ο Μεσσίας «συντρίβει» τα είδωλα και τα δεσμά της αμαρτίας, αποκαθηλώνοντας την τυραννία τους πάνω στον άνθρωπο. Έτσι, ακόμη και όταν η γλώσσα είναι αυστηρή, ο σκοπός είναι θεραπευτικός: μας καλεί να απορρίψουμε ό,τι σταυρώνει τον Χριστό μέσα μας και να περάσουμε από την πώρωση στη μετάνοια. Το μέτρο ερμηνείας, τέλος, είναι ο ίδιος ο Εσταυρωμένος που προσεύχεται «Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς»: καμία ανάγνωση των ύμνων δεν μπορεί να αντιστρατεύεται τη συγχωρητική αποκάλυψη του Σταυρού.

Παράλληλα, η Ακολουθία φωτίζει με ιδιαίτερη τρυφερότητα το νόημα της σωτηρίας. Ο Σταυρός δεν είναι απλώς «τιμωρία» που ζητά εκδίκηση, αλλά θυσιαστική δωρεά: ο Χριστός σηκώνει την ανθρώπινη ντροπή, την προδοσία, την εγκατάλειψη, την αδικία, για να μας ανοίξει οδό επιστροφής. Γι’ αυτό και οι ύμνοι συνεχώς καλούν σε μετάνοια, σε συντριβή, σε εσωτερική αλλαγή. Η θεολογία τους είναι εκκλησιοκεντρική: ο πιστός στέκεται μέσα στο σώμα της Εκκλησίας, ακούει τους ύμνους και τα αναγνώσματα της Ακολουθίας των Παθών, και αναγνωρίζει ότι ο Εσταυρωμένος Κύριος αποκαλύπτει τι είναι ο Θεός (αγάπη που φθάνει μέχρι τέλους) και τι είναι ο άνθρωπος χωρίς Θεό (ικανός για άρνηση του αγαθού).

Αν λοιπόν κάποιος βλέπει στους ύμνους «μισαλλοδοξία», συχνά παραβλέπει το λειτουργικό τους πλαίσιο και τον σκοπό τους: δεν είναι πολιτικό μανιφέστο, αλλά προσευχή και θεολογική κατήχηση. Η Εκκλησία καλά πράττει και δεν σκέπτεται να αντικατασταθεί η υμνογραφία με νεώτερα κείμενα που απλώς θα εξομαλύνουν τις «οξύτητες». Προτείνει να διαβαστεί η υμνογραφία όπως γράφτηκε: ως καθρέφτης της ανθρώπινης καρδιάς και ως ύμνος στην άπειρη μακροθυμία του Εσταυρωμένου. Το μήνυμα της Ακολουθίας των Παθών είναι ότι ο Χριστός, ενώ αδικείται, δεν ανταποδίδει· ενώ σταυρώνεται, συγχωρεί· και με τον Σταυρό Του μετατρέπει την ανθρώπινη τραγωδία σε πηγή ζωής για όλον τον κόσμο.

***

Does the Service of the Holy Passion contain hymns of intolerance and revenge?

The Service of the Holy Passion (the Matins of Holy and Great Friday, which is usually celebrated on the evening of Holy Thursday) is one of the most beautiful and theologically rich hymnographic texts of the Orthodox Church. The hymns of this Service were not written to cultivate hatred or revenge, nor to “assign guilt” to a people as a collective subject. Rather, they are the Church’s interpretation of the mystery of the Cross: they reveal together two truths—the abyss of divine love and the tragedy of the human fall, as this is expressed through the rejection of the Righteous One.

In Orthodox hymnography, references to “the Jews” or to those who condemned Christ function primarily in a theological and typological way: they point to the resistance of fallen humanity to God’s light, the paradox that the Benefactor is rejected by those who were benefited, and the darkness of sin that can dwell in every heart. The Church does not chant against certain “others”; it chants for the salvation of all, and at the same time about our own denials and betrayals against Christ. That is why the hymns continually alternate the historical narrative with personal self-reproach and repentance: we are not trying to identify “culprits,” but with holy awe we stand before Christ, who suffers “for me.”

A central axis of the Service is that Christ willingly walks toward His Passion. He is not the victim of blind fate, nor merely a moral example of someone unjustly wronged. He is the Lord of glory who “empties Himself” and is delivered up, in order to transform suffering into a life of freedom and love, abolishing death. This self-emptying of Love does not portray injustice as “good”; it means that God enters even the uttermost darkness of human violence and conquers it from within through forgiveness, long-suffering, and self-offering.

For this reason, the hymns often use a strong language of contrasts: the Creator is judged, the Law acts lawlessly, the Righteous One is condemned, the Giver of Life is put to death. This language is not rhetorical exaggeration; it is theology. It proclaims the dreadful mismatch between who Christ is and how human beings treat Him. The Church does not legitimize a vengeful disposition; rather, it shows how deeply sin can blind even “pious” people when religiosity becomes self-sufficiency, fear, or political interest.

Here also belongs the theological interpretation of certain “exhortations” in the hymns that, on the surface, may appear as requests for retribution or as language of crushing (for example, the psalmic phrase, “You shall shatter them like a potter’s vessel”). The Orthodox tradition reads such phrases within their biblical and liturgical setting: they are not a call to personal vengeance, but a prophetic proclamation of God’s final judgment and of Christ’s victory over evil. “Shattering” does not mean a pleasurable destruction of opponents; it signifies that pride, falsehood, violence, and impenitence cannot stand before the Kingdom. Moreover, the Church interprets these poetic expressions Christologically: the Messiah “shatters” the idols and the bonds of sin, overthrowing their tyranny over the human person. Thus, even when the language is severe, its aim is therapeutic: it calls us to reject whatever crucifies Christ within us and to move from hardness of heart to repentance. The final measure of interpretation is the Crucified One Himself, who prays, “Father, forgive them”; no reading of the hymns can oppose the forgiving revelation of the Cross.

At the same time, the Service illuminates with particular tenderness the meaning of salvation. The Cross is not simply a “punishment” that demands revenge, but a sacrificial gift: Christ bears human shame, betrayal, abandonment, and injustice in order to open for us the path of return. That is why the hymns continually call us to repentance, contrition, and inner change. Their theology is ecclesial: the believer stands within the Body of the Church, listens to the hymns and readings of the Service of the Passion, and recognizes that the Crucified Lord reveals what God is (love that goes to the very end) and what the human being is without God (capable of denying the good).

If, then, someone sees “intolerance” in these hymns, he often overlooks their liturgical context and purpose: this is not a political manifesto, but prayer and theological catechesis. The Church does well not to consider replacing the hymnography with newer texts that would simply soften the “sharp edges.” Instead, it proposes that the hymnography be read as it was written: as a mirror of the human heart and as a hymn to the boundless long-suffering of the Crucified One. The message of the Service of the Holy Passion is that Christ, while being wronged, does not retaliate; while being crucified, He forgives; and by His Cross He turns human tragedy into a fountain of life for the whole world.