Ποιος όμως είναι ο Αλφαίος; Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Στις 26 Μαΐου ο Συναξαριστής αναφέρει, μαζί με τη μνήμη του Αποστόλου Κάρπου, και τη μνήμη του Αποστόλου Αλφαίου. Ποιος όμως είναι αυτός ο Αλφαίος;

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Το ερώτημα δεν είναι απλό. Το όνομα Αλφαίος εμφανίζεται σε διάφορα σημεία της Καινής Διαθήκης: ως πατέρας του Ευαγγελιστή Ματθαίου-Λευί (Μκ. 2,14), ως πατέρας του Αποστόλου Ιακώβου του Μικρού (Μκ. 3,18· Ματθ. 10,3· Λκ. 6,15· Πρξ. 1,13), ενώ η μεταγενέστερη παράδοση τον συνδέει και με τον Κλωπά που μνημονεύεται από τον Ευαγγελιστή Ιωάννη (Ιω. 19,25). Αυτή η πολλαπλή παρουσία του ονόματος έχει προκαλέσει σύγχυση από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, και φαίνεται δύσκολο να δωθεί μία οριστικά πειστική απάντηση.

Παραθέτω τις κυρίαρχες εκδοχές που έχουν διατυπωθεί:

Πρώτη εκδοχή: Ο Αλφαίος εκ των Εβδομήκοντα, πατέρας του Ιακώβου και του Ματθαίου

Σύμφωνα με αυτή την άποψη, που υιοθετεί και ο Συναξαριστής Κωνσταντινουπόλεως, ο Απόστολος Αλφαίος ανήκε στους Εβδομήκοντα, ήταν πατέρας του Ιακώβου του Μικρού και του Ματθαίου, και «εκοιμήθη εν ειρήνη» — δηλαδή πέθανε ειρηνικά, χωρίς μαρτύριο.

Εδώ προκύπτει μια αντίφαση: υπάρχουν αγιογραφίες που τον εικονίζουν να πεθαίνει με σταυρικό θάνατο. Όμως με σταυρικό θάνατο μαρτύρησε ο γιος του, ο Απόστολος Ιάκωβος, και είναι πιθανό να πρόκειται για εικονογραφική σύγχυση. Σημειώνεται επίσης ότι και η συγγένεια Ιακώβου-Ματθαίου ως αδελφών αμφισβητείται από αρκετούς μελετητές.

Δεύτερη εκδοχή: Ο Αλφαίος ταυτίζεται με τον Ιάκωβο τον Μικρό

Κατά μία δεύτερη παράδοση, ο εορταζόμενος Αλφαίος είναι ο ίδιος ο Ιάκωβος ο Μικρός, ένας εκ των Δώδεκα, υιός του Αλφαίου. Την άποψη αυτή υποστηρίζει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο οποίος προσθέτει ότι σήμερα εορτάζει μαζί με τα παιδιά του, τον Αβέρκιο και την Ελένη. Πράγματι, τα ονόματα των Αβερκίου και Ελένης απαντώνται στον Συναξαριστή της σημερινής ημέρας.

Τρίτη εκδοχή: Ο Αλφαίος ταυτίζεται με τον Κλωπά

Μια τρίτη παράδοση ταυτίζει τον Αλφαίο με τον Κλωπά, τον σύζυγο της Μαρίας που στεκόταν δίπλα στον Σταυρό (Ιω. 19,25). Η ταύτιση αυτή στηρίζεται σε απόσπασμα που αποδίδεται στον Παπία Ιεραπόλεως:

«Η Μαρία η σύζυγος του Κλεόπα ή Αλφαίου, η οποία ήταν μητέρα του επισκόπου και αποστόλου Ιακώβου, και του Σίμωνα και του Θαδδαίου, και ενός Ιωσή».

Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι το συγκεκριμένο απόσπασμα διασώζεται σε μεταγενέστερες πηγές (σε λατινικό γλωσσάριο του 11ου αιώνα) και η γνησιότητά του αμφισβητείται· πολλοί μελετητές το αποδίδουν σε ψευδο-Παπία. Η έρευνα έχει αποδείξει ότι το συγκεκριμένο απόσπασμα δεν προέρχεται από τον αρχαίο Παπία αλλά από τον Παπία τον Λομβαρδό (ή Παπίας ο Λεξικογράφος), έναν Ιταλό λόγιο του 11ου αιώνα που συνέταξε γύρω στο 1053 ένα λατινικό λεξικό-γλωσσάριο. Σ' αυτό το έργο, στο λήμμα Maria, παρατίθεται η περιγραφή των τεσσάρων Μαριών της Καινής Διαθήκης, όπου εμφανίζεται και η ταύτιση Κλωπά–Αλφαίου.

Εδώ χρειάζεται και μια διευκρίνιση: στα Ευαγγέλια εμφανίζονται δύο διαφορετικά ονόματα που συχνά συγχέονται. Ο Κλωπάς (Ιω. 19,25) είναι ο σύζυγος της Μαρίας που βρισκόταν στον Σταυρό, ενώ ο Κλεόπας (Λκ. 24,18) είναι ένας από τους δύο μαθητές προς Εμμαούς. Η ταύτιση των δύο προσώπων είναι μεταγενέστερη παραδοσιακή προσέγγιση και όχι αυτονόητη.

Εάν η εκδοχή αυτή είναι αληθινή, τότε ο Αλφαίος/Κλωπάς είναι ο αδελφός του Ιωσήφ του Μνήστορος — παράδοση που μας μεταφέρει ο Ηγήσιππος μέσω του Ευσεβίου Καισαρείας. Την ταύτιση δέχεται και η Καθολική Εγκυκλοπαιδεία, η οποία όμως επισημαίνει ότι τα δύο ονόματα είναι ετυμολογικά διαφορετικά: το Αλφαίος προέρχεται από το αραμαϊκό Ḥalpai (חלפי), ενώ το Κλεόπας είναι συντομογραφία του ελληνικού Κλεόπατρος. Η ταύτιση είναι λοιπόν δυνατή μόνο εάν δεχθούμε ότι το ίδιο πρόσωπο έφερε δύο ονόματα — εβραϊκό και ελληνικό — πράγμα συνηθισμένο στους Ιουδαίους της εποχής.

Τέταρτη εκδοχή: Ο Αλφαίος δεν ήταν Απόστολος

Σύμφωνα με μια άλλη άποψη, ο Αλφαίος που εορτάζει σήμερα δεν ήταν Απόστολος, αλλά κάποιος χριστιανός που έτυχε να φέρει εβραϊκό όνομα και μαρτύρησε μαζί με τα δύο παιδιά του, τον Αβέρκιο και την Ελένη. Η εκδοχή αυτή ωστόσο φαίνεται να είναι απλή εικασία, χωρίς ισχυρά τεκμήρια.

Όπως φαίνεται, το ζήτημα της ταυτότητας του Αποστόλου Αλφαίου παραμένει ανοιχτό. Κάθε εκδοχή στηρίζεται σε διαφορετική παράδοση και πηγή, ενώ καμία δεν είναι απαλλαγμένη από δυσκολίες — αγιολογικές αντιφάσεις, αμφισβητούμενες πηγές ή ετυμολογικές ασυμφωνίες. Ίσως αυτή ακριβώς η σύγχυση να αντανακλά μια πραγματικότητα της αρχαίας Εκκλησίας: ότι πολλά πρόσωπα του στενού κύκλου του Χριστού έφεραν παρόμοια ή διπλά ονόματα, και ότι η μνήμη τους διαμορφώθηκε προοδευτικά μέσα από διαφορετικές τοπικές παραδόσεις.

***

On May 26, the Synaxarion commemorates, together with the memory of the Apostle Carpus, also the memory of the Apostle Alphaeus. But who exactly is this Alphaeus?

The question is not simple. The name Alphaeus appears in various places in the New Testament: as the father of the Evangelist Matthew-Levi (Mk. 2:14), as the father of the Apostle James the Less (Mk. 3:18; Matt. 10:3; Lk. 6:15; Acts 1:13), while later tradition also connects him with Clopas, who is mentioned by the Evangelist John (John 19:25). This multiple appearance of the name caused confusion from the earliest Christian centuries, and it seems difficult to give one definitively convincing answer.

I present below the main interpretations that have been proposed:

First interpretation: Alphaeus of the Seventy, father of James and Matthew

According to this view, which is also adopted by the Synaxarion of Constantinople, the Apostle Alphaeus belonged to the Seventy, was the father of James the Less and Matthew, and “fell asleep in peace” — that is, he died peacefully, without martyrdom.

Here a contradiction arises: there are icons depicting him as dying by crucifixion. However, it was his son, the Apostle James, who was martyred by crucifixion, and this may be a case of iconographic confusion. It is also noted that the kinship of James and Matthew as brothers is disputed by several scholars.

Second interpretation: Alphaeus is identified with James the Less

According to a second tradition, the Alphaeus commemorated today is actually James the Less himself, one of the Twelve, the son of Alphaeus. This view is supported by Saint Nicodemus the Hagiorite, who adds that today he is celebrated together with his children, Abercius and Helen. Indeed, the names of Abercius and Helen appear in the Synaxarion for this day.

Third interpretation: Alphaeus is identified with Clopas

A third tradition identifies Alphaeus with Clopas, the husband of Mary who stood by the Cross (John 19:25). This identification is based on a passage attributed to Papias of Hierapolis:

“Mary, the wife of Cleophas or Alphaeus, who was the mother of James the bishop and apostle, and of Simon and Thaddaeus, and of one Joseph.”

It should be noted, however, that this passage survives only in later sources (in an 11th-century Latin glossary), and its authenticity is disputed; many scholars attribute it to Pseudo-Papias. Research has shown that this particular passage does not come from the ancient Papias, but from Papias the Lombard (or Papias the Lexicographer), an 11th-century Italian scholar who compiled a Latin dictionary-glossary around 1053. In that work, under the entry Maria, there appears a description of the four Marys of the New Testament, where the identification of Clopas with Alphaeus is also found.

A clarification is needed here as well: in the Gospels, two different names appear that are often confused. Clopas (John 19:25) is the husband of Mary who was at the Cross, whereas Cleopas (Luke 24:18) is one of the two disciples on the road to Emmaus. The identification of these two persons is a later traditional approach and not something self-evident.

If this interpretation is true, then Alphaeus/Clopas is the brother of Joseph the Betrothed — a tradition transmitted to us by Hegesippus through Eusebius of Caesarea. This identification is also accepted by the Catholic Encyclopedia, which nevertheless points out that the two names are etymologically different: Alphaeus comes from the Aramaic Ḥalpai (חלפי), whereas Cleopas is a shortened form of the Greek Cleopatros. The identification is therefore possible only if we accept that the same person bore two names — a Hebrew one and a Greek one — something common among the Jews of that time.

Fourth interpretation: Alphaeus was not an Apostle

According to another view, the Alphaeus commemorated today was not an Apostle, but some Christian who happened to bear a Hebrew name and was martyred together with his two children, Abercius and Helen. This interpretation, however, seems to be a mere conjecture, without strong supporting evidence.

As it appears, the question of the identity of the Apostle Alphaeus remains open. Each interpretation rests on a different tradition and source, while none is free from difficulties — hagiographical contradictions, disputed sources, or etymological inconsistencies. Perhaps this very confusion reflects a reality of the ancient Church: that many persons in Christ’s close circle bore similar or double names, and that their memory was shaped gradually through different local traditions.