Παρουσίαση του βιβλίου του Rowan Williams «Εκεί που στέκει ο Χριστός» - π.Θεοδόσιος Μαρτζούχος

Παρουσίαση του βιβλίου του Rowan Williams

π.Θεοδόσιος Μαρτζούχος

«Εκεί που στέκει ο Χριστός»

(«Πάθη της ψυχής» στο πρωτότυπο)

Εκδ. ΕΝ ΠΛΩ, Μάρτιος 2026

Έκθεση βιβλίου

Θεσσαλονίκη, 7-10 Μαΐου 2026

Είμαι χαρούμενος και τρομαγμένος συγχρόνως από την υποχρέωση μου να παρουσιάσω αυτό το ουσιαστικό και εντυπωσιακό βιβλίο του μεγάλου κληρικού συγγραφέα και πρώην αρχιεπισκόπου του Καντέρμπουρι π.Rowan Williams.
Δεν ταπεινολογώ, ο μοραλισμός δεν βοήθησε ποτέ κανέναν, απλώς χαίρομαι από την γεύση (όση μπορώ να έχω) της θεολογικής του σκέψης αλλά και τρομάζω για το τι, και κατά πόσον, θα καταφέρω να σας μεταδώσω…! Αν δεν τα καταφέρω, ας με συγχωρήσετε σεις εδώ, οι εκδότες, και σίγουρα ο συγγραφέας. Στο άγχος μου επιπροσθέτει και ο έτερος παρουσιαστής, ο φίλος Σταύρος Ζουμπουλάκης, που ναι είμαστε φίλοι αλλά έχω σαφή συνείδηση της απόστασης των δεδομένων και των δυνατοτήτων των δικών του και των δικών μου…
Τέλος… Ας μην συνεχίσω να περιαυτολογώ … θα με επιτιμήσει ο συγγραφέας ότι δεν τον κατάλαβα και θα έχει δίκιο.
Και αυτό το βιβλίο του Rowan Williams είναι εντυπωσιακά ουσιαστικό. Ευχαριστίες εν αρχή, για τις Εκδόσεις ΕΝ ΠΛΩ που μας προμηθεύουν και κάνουν προσβάσιμη την σκέψη του R. Williams σε μας τους σύγχρονους Έλληνες και μάλιστα με την γοητευτική μετάφραση του κ. Χρήστου Μακρόπουλου. Ευχαριστίες πολλές. Και… λόγω ιδιότητος μου, και ευχές για κάθε καλό και για μετάφραση και άλλων έργων του R. Williams.
Το μεγάλο χάρισμα και η μοναδική ικανότητα του συγγραφέα είναι η ευστροφία του να αποσπά και να παρουσιάζει το καίριο μέσα απ’ το χαοτικό πλήθος των δεδομένων. Η πατερική γραμματεία είναι «θάλασσα μεγάλη και ευρύχωρος». Έστω και αν όντως είναι και λιμάνι, επικρέμαται πάντα το ειρωνικά τραγικό ενδεχόμενο να ναυαγήσουμε και ακόμα χειρότερα να πνιγούμε στο λιμάνι!
Η θεολογική σκέψη στα ελληνικά δεδομένα βοηθούντων των κηρυγμάτων στους ναούς και κατά τα 4/5 και των θεολόγων των σχολείων βρίσκεται σε δολοφονική αδιαφορία απορριπτικής ειρωνείας αν μη και χλευασμού, στους νεοέλληνες.
Μικρονοϊκός ευσεβισμός, υποχθόνιοι εκφοβισμοί θεϊκών κινδύνων, θέσεις και απόψεις γνωστές πριν καν διατυπωθούν ή γραφούν, έχουν συρρικνώσει τον θεολογικό λόγο σε εκφοβιστική θρησκοληψία, και έτσι ο αναγνώστης ή ο ακροατής κουράστηκε να ακούει το ίδιο πάντα μήνυμα.
Όμως για τον R. Williams ισχύει εκείνο το αρχαίο απόφθεγμα το αναφερόμενο στα 200 κεφαλαία του Μάρκου του Ασκητή «Πώλησον πάντα και αγόρασον Μάρκον». Δηλαδή μη λυπηθείς να εκποιήσεις ο,τιδήποτε προκειμένου να αποκτήσεις τα 200 πνευματικά κεφάλαια του Μάρκου του Ασκητή, που είναι περιουσιακό στοιχείο που σηματοδοτεί και συντηρεί τη ζωή.
Ας πάρουμε λοιπόν στα χέρια μας το βιβλίο.
Όπως και στο βιβλίο του «Ο κόσμος του Λιονταριού» (Οδοιπορικό στην καρδιά της Νάρνια) που εμείς ως εκδόσεις ΙΩΝΑΣ με την ελεύθερη απαιτήσεων άδεια του π. Rowan εκδώσαμε, βλέπει κανείς ότι στα καταληκτικά κεφάλαια υπάρχει μια ακριβολόγος επισήμανση των καίριων σημείων – θεμάτων του βιβλίου. Επιτρέψτε μου να αναφέρω επιγραμματικά τα τρία θέματα εκείνου του βιβλίου που ουσιαστικά, αποτελούν και το στημόνι του βιβλίου που παρουσιάζουμε.
α. Επαναπροσδιορισμός της υπερβατικότητας
Η αλήθεια του Θεού μια επανάσταση ενάντια σ’ αυτό που έχουμε φτιάξει ως εαυτό.
β. Εμείς, έχουμε αιχμαλωτίσει τους εαυτούς μας.
γ. Πρέπει να ανοιχτούμε δραστικά στην εν πολλοίς χαμένη δυνατότητα της πραγματικά αφίλαυτης απόλαυσης.
Α.
Εν προκειμένῳ, το έβδομο και τελευταίο τμήμα–κεφάλαιο τούτου του βιβλίου ασχολείται–παρουσιάζει τα πρώιμα πατερικά κείμενα και την χριστιανική ποιότητα. Μότο, κήρυγμα και σημαία έχει το «Να αγαπάμε εκείνους που φαίνεται να μην έχουν τίποτε κοινό με εμάς» (σελ.223). Συζητάει την ευαγγελική αξιολόγηση των σχέσεων των χριστιανών με την πολιτική συνθήκη, από τους Σκιλλιτανούς μάρτυρες του 180 μ. Χ. μέχρι την Αυγουστίνεια απόρριψη αποδοχής της κρατικής βοήθειας και την θαρραλέα ελευθερία του αγίου Αθανασίου να κρίνει την αυτοκρατορική εξουσία όταν ήταν αναγκαίο. Η Εκκλησία τότε «φώναζε» ότι «ο ρυθμός του βηματισμού της, υπακούει σε άλλο τύμπανο» (σελ. 232) Ας μη σχολιάσουμε το εκκλησιαστικό σήμερα… Ατυχώς έχει δίκιο ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκι όταν γράφει: «Η Εκκλησία στην οποία πιστεύουμε, και η Εκκλησία στην οποία ζούμε»… διαφέρουν!
«Μια από τις παρακαταθήκες της πρώτης Εκκλησίας είναι ότι, το δόγμα, η προσευχή και η ηθική δεν βρίσκονται χωριστά σε τακτοποιημένα μικρά κουτάκια αλλά το καθένα διαμορφώνει τα άλλα» (σελ. 231). Το να μιλάς για τον Θεό και να ζεις με άξονα το θέλημά Του είναι πραγματικότητες άρρηκτα συνδεδεμένες (σελ. 234).
Ο τίτλος του βιβλίου προφανώς αντλήθηκε από τον ομότιτλο του πρώτου κεφαλαίου του δεύτερου μέρους του βιβλίου. Προσωπικά θεωρώ ότι ο τίτλος που έδωσε ο συγγραφέας έχει μεγαλύτερη βάση στήριξης, γιατί η συνειδητοποίηση των παθών και η υγιής μετάλλαξή τους βοηθούν ουσιαστικά στο να συνειδητοποιήσω και να αγωνιστώ να καταφέρω να σταθώ κάποια στιγμή «Εκεί που στέκει ο Χριστός»! Όπως έλεγε και ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης: «Η Ζωή είναι απέραντη και ο χρόνος είναι συγκεκριμένος». Ζωή είναι ο Χριστός (πράγμα που ο ίδιος μας επιβεβαίωσε) και χρόνος είναι η πεπερασμένη δική μας ύπαρξη, που πρέπει μέσα στο δεδομένο χρονοπλαίσιο να “κουραστεί”, για να σταθεί «Εκεί που στέκει ο Χριστός».
Το κεφάλαιο είναι ουσιαστική συνεισφορά στην διασάφηση της κακοφορμισμένης έκφρασης–στάσης πνευματική ζωή, και πνευματικότητα. Μας μαθαίνει ότι «Ζωή του πνεύματος, πνευματική ζωή, σημαίνει ζωή που γίνεται ένα με τον Λόγο» (σελ. 190). Αποσυνθέτει το διαλογισμό χωρίς να τον κατονομάζει (τον Πλατωνικό ἠ Γνωστικιστικό–Νεοπλατωνιστικό) και, με χειρουργικό νυστέρι τη σκέψη του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης: «αποκρούει οποιαδήποτε υπόνοια ότι το πνεύμα είναι απλώς ισχυρότερο και ανώτερο από το σώμα. (Γιατί…) Αφενός το σώμα καθεαυτό είναι καθρέφτης του πνεύματος· αφετέρου και το ίδιο το πνεύμα, αφού είναι κτιστό, πάντοτε υστερεί έναντι της πλήρους πραγματικότητας του Θεού» (σελ. 194). Δίνοντας μας δύο ουσιώδεις παρατηρήσεις από το έργο του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης «Εἰς τόν βίον Μωϋσέως», μας διδάσκει πως ελευθερωνόμαστε απ’ την δουλεία και οδηγούμαστε στην έρημο της πνευματικής αεικινησίας, που λυτρώνει από τα πάθη και βοηθά στην συνειδητότητα της κτιστής μας πραγματικότητας, και η οποία φανερώνεται, με την “αγνωσία” του Θεού (σελ. 196)! Συγχρόνως παρουσιάζεται αυτό που ήδη στην Παλαιά Διαθήκη και βεβαίως στην Καινή υπάρχει, ότι ο Θεός–Χριστός είναι ο Νυμφίος της Ιουδαϊκής αλλά και της Χριστιανικής κοινότητας και Χριστομοίωση είναι η απαιτούμενη ποιότητα για να σταθεί ο χριστιανός, «εκεί που στέκεται ο Χριστός».
Β.
Ας επιστρέψουμε εκεί από όπου “έπρεπε” να αρχίσουμε.
Στον χαιρετισμό του στους Έλληνες «σκιαγραφεί με ενάργεια μια ζωή απελευθερωμένη από τους φόβους και τις πληγές που τα πάθη μας προκαλούν» (σελ. 10). Η ελευθερία από τα πάθη δεν είναι αυτοβελτίωση ή “εμπλουτισμός” του εσωτερικού κόσμου! Μας χτυπάει το καμπανάκι να μην είναι η Πίστη «μια ακραία εθνική και φυλετική έπαρση… που εντείνει την καχυποψία που πολλοί τρέφουν απέναντι στην Εκκλησία τώρα που και στην Ελλάδα οι άνθρωποι απομακρύνονται από την δέσμευση που απορρέει από την χριστιανική ιδιότητα» (σελ. 12).
Στην εισαγωγή, και με τον τίτλο της ακόμα, θέτει το πελώριο θέμα της παράδοσης (με την επεξήγηση)… ως μάθημα ελευθερίας! Ένα μακρύ κεφάλαιο 25 σελίδων επισημαίνει με το μέγεθος του την αγωνία του συγγραφέα να μην καταλήξει η παράδοση της Πίστεως τραντισιοναλισμός και φολκλορικά στοιχεία. «Να μην εξελιχθεί το ταξίδι προς τον Θεό σε μια αυτάρεσκη αναζήτηση ευχάριστων ευσεβιστικών εμπειριών» (σελ. 14). Να μη μάθουν οι χριστιανοί να κρύβονται πίσω από σχήματα που δε μιλάνε πλέον. Να μη φοβούνται να μεταφέρουν τα περιουσιακά τους στοιχεία σε τωρινές αξίες, που θα τους διατηρήσουν ζωντανούς στην πίστη. Να μπορούν να επαναλάβουν αυτό που λέγαν οι αρχαίοι Πατέρες (Κυπριανός–Αυγουστίνος–Τερτυλιανός) ότι ο Χριστός είναι η αλήθεια όχι η συνήθεια και ότι η Εκκλησία είναι μια συνέλευση που ουδέποτε διακόπτεται. Συγχρόνως τα στοιχεία της παραδόσεως λειτουργούν ως συντήρηση της συνέχειας της ζωής και ως βάση θέασης των συμβαινόντων και αξιολόγησής τους.
Ίσως για κάποια θέματα γεννιέται το ερώτημα, τι νόημα έχει αν δεν τα καταλαβαίνουμε; Η απάντηση είναι εύκολη: Κάποιος μπορεί να φάει το φαγητό του, χωρίς να αντιλαμβάνεται πλήρως, πώς η τροφή τον κρατάει στην ζωή. Κάποιος μπορεί να αποδεχτεί αυτό που έχει κάνει ο Χριστός δίχως να ξέρει το πώς επενεργεί. Δεν θα μάθει πως επενεργεί παρά μόνο αφού Τον αποδεχτεί. Η αποκάλυψη του Χριστού έχει ως αποτέλεσμα να καθοδηγήσει τον άνθρωπο από την ανευθυνότητα της περιέργειας στην ωριμότητα της δέσμευσης.
Μετά την εισαγωγή και τα μαθήματα ελευθερίας που είναι η παράδοση, ερχόμαστε στο κυρίως σώμα του βιβλίου (μέρος πρώτο – σελίδες 63–177) μετά την χαρτογράφηση των παθών ακολουθεί η επεξηγηματική παρουσίαση των ασθενειών των ψυχικών (πάθη) και του τι φανερώνουν και πώς θεραπεύονται. Ήδη ο Πλούταρχος συζήτησε στη μονογραφία του «Εἰ διδακτόν ἐστίν ἡ ἀρετή» για τα τρία τέρατα ψυχής.
Για τον Ιπποκένταυρο της φαντασιοπληξίας·
για τον Γίγαντα του εγωισμού· και
για τον Κύκλωπα της ιδιοτέλειας.
Το βιβλίο ασχολείται με την υπερηφάνεια και την ακηδία. Την οργή και την γαστριμαργία. Την φιλαργυρία και την λαγνεία. Τον φθόνο και την απελπισία. Και με το υγιές και σωστό σκεπτικό ότι τα πάθη είναι δυνάμεις που έχουν παραμορφωθεί και έχουν λοξοδρομήσει γι’ αυτό, σε όλα τα παραπάνω, παρουσιάζει την θετική κατάληξη του κόπου ελευθερίας από τη δεσποτεία των παθών. (Ὅσα πάθη τοσοῦτοι καί δεσπόται). Δείχνει, καταλήγοντας την παρουσίαση κάθε πάθους, την υγιεία της θεραπείας-Σωτηρίας! Την αλήθεια της υγιούς εξάρτησης. Την πείνα για δικαιοσύνη. Το ρίσκο του ελέους. Το φως της ελπίδας τελικά.
Πώς τα πάει σήμερα ο δυτικός πολιτισμός στην αποτροπή αυτών των αμαρτιών; Ποια ανατροπή…;;
Η υπερηφάνεια γιορτάζεται παντού — υπερηφάνεια για το έθνος.
Το κύρος.
Ο πλούτος.
Η απληστία είναι η βάση της οικονομίας μας. Μαζί με τον φθόνο, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του είδωλου της εποχής μας, του παγκοσμίως λατρευόμενου θεού, που είναι γνωστός ως «οικονομική ανάπτυξη». Αν δεν ήμασταν ούτε άπληστοι ούτε ζηλόφθονες, η οικονομία θα κατέρρεε σε πέντε λεπτά.
Η οργή είναι το καύσιμο που τροφοδοτεί τους πολιτισμικούς πολέμους και όλες τις πολιτικές μας φατρίες.
Όσο για τη λαγνεία — θα δυσκολευτεί κανείς να βρει μια διαφημιστική πινακίδα ή μια ταινία ή ένα τραγούδι ή μια μάρκα παπουτσιών που να μην εκμεταλλεύεται αυτό το πιο πρωτόγονο ανθρώπινο πάθος.
Ίσως να υστερεί μόνο της λαιμαργίας σε πανταχού παρουσία. Ακόμη και η οκνηρία έχει μετατραπεί σε πηγή εσόδων. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να υπάρχει κάτι τόσο οξύμωρο όσο η «βιομηχανία αναψυχής»;
Ολόκληρος ο πολιτισμός μας, λοιπόν, όχι μόνο δεν αντιστέκεται σε αυτά τα θανάσιμα αμαρτήματα, αλλά τα ενθαρρύνει ενεργά. Αποτελούν την ίδια τη βάση της ύπαρξής του.
Όταν διαβάζουμε τη ζωή του Ιησού από τη Ναζαρέτ, στην πραγματικότητα, είναι αδύνατο να μην δούμε έναν άνθρωπο που ήταν, σε κάποιο θεμελιώδες επίπεδο, “απολίτιστος”.
Δεν μας είπε να βρούμε καλές δουλειές και να αποταμιεύουμε με σύνεση. Μας είπε να μην ανησυχούμε για το αύριο.
Δεν μας είπε να δημιουργήσουμε πλούτο, ώστε η οικονομική ανάπτυξη να φέρει παγκόσμια πρόοδο. Μας είπε να τα δώσουμε όλα. Οι πλούσιοι, έλεγε επανειλημμένα, δεν θα μπορούσαν ποτέ να φτάσουν στη Βασιλεία των Ουρανών.
Δεν μας είπε να υπερασπιστούμε τα σύνορά μας, ή να τα επεκτείνουμε. Μας είπε να μην αντισταθούμε ποτέ στο κακό.
Δεν μας είπε να είμαστε υπεύθυνοι πολίτες. Μας είπε να αφήσουμε τους νεκρούς πατέρες μας και να Τον ακολουθήσουμε αντ’ αυτών. Μας είπε να “μισούμε” τους ίδιους τους γονείς μας και να αγαπάμε όσους μας μισούν. 
Δυστυχώς και για τους χριστιανούς ακόμα, το πελώριο θέμα της λειτουργίας των ψυχικών δυνάμεων του ανθρώπου και της αλληλοεπιρροής τους είναι άγνωστο. Διαθέσεις εντυπώσεων και εξαρτήσεων επικαλυμμένες από συναισθήματα που γεννιούνται και πεθαίνουν διαρκώς και επηρεάζουν ρυθμιστικά τις ψυχικές δυνάμεις του σύγχρονου ανθρώπου.
Κάθε μέρα είναι διαφορετική στο Ξενοδοχείο των Συναισθημάτων, γιατί και τα συναισθήματα διαφέρουν… Κάποια είναι μεγάλα, ­κάποια είναι μικρά, κάποια είναι μοναχικά και άλλα «έρχονται με τους φίλους τους».
Εδώ μένει ο Θυμός που φωνάζει δυνατά και τραντάζεται όλο το δωμάτιο. Η Λύπη που μιλάει ψιθυριστά και πλημμυρίζει με τα δάκρυά της το μπάνιο. Η Ευγνωμοσύνη που δεν ζητά ποτέ τίποτα. Η Αυτοπεποίθηση που βοηθά να ξεπεράσουμε τις δυσκολίες. Και όταν έρχεται η Αγάπη το ξενοδοχείο γεμίζει φως και γέλιο.
Όποιο όμως συναίσθημα κι αν επισκεφτεί το ξενοδοχείο είναι περαστικό από εδώ! Γιατί τα συναισθήματα ταξιδεύουν συνέχεια, σε πολλά διαφορετικά ξενοδοχεία σε ολόκληρο τον κόσμο…
Εσκεμμένα, φυσικά αλλά και λόγω έλλειψης χρόνου, δεν ακούμπησα το κυρίως σώμα του βιβλίου! Το βιβλίο δεν είναι λογοτεχνία. Πιστεύω ακράδαντα ότι είναι σωσίβιο! Χρειάζεται να το φορέσουμε όλοι. Χρειάζεται να το διαβάσουμε πάλιν και πολλάκις. Χρειάζεται να γίνουμε ολοχρονίς κολυμβητές μέσα στα ιαματικά νερά του.
Χρειάζεται να πάρουμε βοηθό και το πρώτο κεφάλαιο του Δ΄ βιβλίου των Μακκαβαίων και να μας συμβουλέψει ο Άγιος συγγραφέας του ότι:
…τῆς σοφίας ἰδέαι καθεστήκασι τέσσαρες
φρόνησις, καί δικαιοσύνη καί
ἀνδρεία καί σωφροσύνη
κυριωτάτη δέ πασῶν ἡ φρόνησις,
ἐξ ἧς δή, τῶν παθῶν
ὁ λογισμός ἐπικρατεῖ. Μακάρι.
Σᾶς εὐχαριστῶ.

Πηγή: enoriako,info site του Ενοριακού Κέντρου Αγ. Ιωάννου Χρυσοστόμου Πρεβέζης.