Ο Μέγας Αγιασμός των Θεοφανείων - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Ο Μέγας Αγιασμός των Θεοφανείων

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Είναι γεγονός ότι όπου υπάρχει πνευματική ωφέλεια, συχνά εμφανίζεται και σύγχυση: κυκλοφορούν διαφορετικές ερμηνείες και συνήθειες που, αντί να βοηθούν, δυσκολεύουν τους πιστούς να αξιοποιήσουν όπως πρέπει τις αγιαστικές πράξεις της Εκκλησίας. Μια τέτοια περίπτωση είναι ο Μέγας Αγιασμός των Θεοφανείων. Γι’ αυτό χρειάζεται μια νηφάλια, τεκμηριωμένη προσέγγιση, με βάση όσα διασώζει η γραπτή παράδοση και η λειτουργική πράξη.

1. Τι είναι ο Αγιασμός των υδάτων

Ο Αγιασμός των υδάτων είναι τελετουργική πράξη της Εκκλησίας, κατά την οποία το ύδωρ καθαγιάζεται με συγκεκριμένες ευχές, με επίκληση της επιφοιτήσεως του Αγίου Πνεύματος, με σταυροειδή ευλογία και με εμβάπτιση του Τιμίου Σταυρού. Ονομάζεται «Αγιασμός» ακριβώς διότι, διά του ευλογημένου ύδατος και «της τούτου μεταλήψεώς τε και ραντισμού», πιστεύουμε ότι αγιαζόμαστε και καθαιρόμαστε, και γι’ αυτό παρακαλούμε να γίνει το ύδωρ ιαματικό ψυχών και σωμάτων και αποτρεπτικό κάθε αντικειμένης δυνάμεως.

Η χρήση αγιασμένου ύδατος απαντά πολύ νωρίς στη ζωή των χριστιανών. Η αρχαία Εκκλησιαστική Παράδοση μιλά για θαύματα που έγιναν με ραντισμό ύδατος που είχε αγιασθεί ακόμη και με απλούστερο τρόπο: τη σφράγιση με τον τύπο του Σταυρού και την επίκληση του Αγίου Πνεύματος. Με τον χρόνο, η Εκκλησία διαμόρφωσε τις ιδιαίτερες ακολουθίες που γνωρίζουμε σήμερα.

2. Ποιες ακολουθίες καθαγιάζουν ύδατα

Στη λειτουργική παράδοση διακρίνονται τρεις βασικές περιπτώσεις καθαγιασμού των υδάτων:

το Άγιο Βάπτισμα,

ο Μέγας Αγιασμός,

ο Μικρός Αγιασμός.

3. Μαρτυρίες για τη συνήθεια φύλαξης στο σπίτι

Μαρτυρία για τον Μέγα Αγιασμό προσφέρει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο οποίος σε λόγο του για το Άγιο Βάπτισμα του Κυρίου αναφέρεται στη συνήθεια των πιστών να αντλούν και να φυλάσσουν στο σπίτι τους το αγιασμένο ύδωρ, όχι μόνο για λίγες ημέρες, αλλά ακόμη και για δύο ή τρία χρόνια. Ο σκοπός ήταν σαφής: να πίνουν από αυτό, να χρίονται και να αγιάζονται όταν βρεθούν μέσα στο έτος σε ψυχική ή σωματική ανάγκη.

Η ίδια η ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού επιβεβαιώνει αυτή την προοπτική, αφού οι αιτήσεις της μιλούν για το ύδωρ ως μέσο καθαρισμού και θεραπείας: «Υπέρ του γενέσθαι το ύδωρ τούτο… εις ίασιν ψυχής και σώματος…», «προς καθαρισμόν ψυχών και σωμάτων…». Και στις ευχές ζητείται το ύδωρ να γίνει «αφθαρσίας πηγή, αγιασμού δώρον, αμαρτημάτων λυτήριον, νοσημάτων αλεξιτήριον…», ώστε όσοι αντλούν και μεταλαμβάνουν να το έχουν «προς καθαρισμόν ψυχών τε και σωμάτων», «προς ιατρείαν παθών», «προς αγιασμόν οίκων», «προς πάσαν ωφέλειαν επιτήδειον».

4. Γιατί τελείται δύο φορές (5 και 6 Ιανουαρίου)

Από πολύ νωρίς επικράτησε (τουλάχιστον από τον 5ο αιώνα) ο Μέγας Αγιασμός να τελείται δύο φορές:

την παραμονή της εορτής (5 Ιανουαρίου),

και ανήμερα (6 Ιανουαρίου).

Η διπλή τέλεση δεν σημαίνει ύπαρξη δύο διαφορετικών αγιασμών. Η παράδοση εξηγεί ότι προήλθε από πρακτικούς λόγους, για την καλύτερη εξυπηρέτηση των πιστών: ώστε να μπορούν να λάβουν αγιασμένο ύδωρ χωρίς να παρεμποδίζεται η Βάπτιση των κατηχουμένων και χωρίς να δημιουργείται αναστάτωση στη λατρευτική τάξη της εορτής.

Αρχικά ο Μέγας Αγιασμός ετελείτο στο πλαίσιο της μεγάλης παννυχίδας των Θεοφανείων. Μετά τον Όρθρο γινόταν ο Αγιασμός, οι πιστοί αντλούσαν, έπιναν και ραντίζονταν, και κατόπιν στο ίδιο αγιασμένο νερό βαπτίζονταν οι κατηχούμενοι. Η Λειτουργία που ακολουθούσε περιελάμβανε και τους νεοφώτιστους, γι’ αυτό και μέχρι σήμερα ψάλλεται αντί του Τρισαγίου το «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε…». Έτσι φαίνεται καθαρά ότι ο Μέγας Αγιασμός έχει τις ρίζες του στο ευλογημένο ύδωρ του Μυστηρίου της Βαπτίσεως, κάτι που επιβεβαιώνεται και από την ομοιότητα των ευχών των δύο ακολουθιών.

Στη συνέχεια, με την επικράτηση του νηπιοβαπτισμού (6ος αιώνας) και την τέλεση του Βαπτίσματος οποιαδήποτε ημέρα του χρόνου, ο Μέγας Αγιασμός εξακολούθησε να τελείται δύο φορές στα Θεοφάνεια (5 και 6 Ιανουαρίου), χωρίς να υπάρχει ουσιαστική διάκριση μεταξύ «αγιασμού παραμονής» και «αγιασμού Κυριωνύμου ημέρας».

5. Είναι ίδιος ο Αγιασμός της παραμονής και της εορτής;

Η παράδοση είναι κατηγορηματική: η ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού είναι μία και η αυτή, είτε τελείται την παραμονή είτε την ημέρα της εορτής. Όπως η Θεία Λειτουργία είναι η ίδια είτε τελείται Χριστούγεννα είτε Πάσχα είτε οποιαδήποτε Κυριακή, έτσι και το ύδωρ μεταβάλλεται διά της επιφοιτήσεως του Αγίου Πνεύματος σε Αγιασμό, όποια από τις δύο ημέρες κι αν τελεσθεί η ακολουθία. Η διπλή τέλεση προέκυψε καθαρά για την εξυπηρέτηση των πιστών.

Κατά καιρούς δόθηκαν συμβολικές ερμηνείες που ήθελαν να ξεχωρίσουν τον αγιασμό της παραμονής από τον αγιασμό της εορτής (π.χ. ως «ταπεινότερος» ο πρώτος και «με παρρησία» ο δεύτερος). Τέτοιες ερμηνείες μπορεί να είναι ευσεβείς ως σκέψη, όμως δεν πατούν σε ιστορικό ή λειτουργικό έρεισμα.

6. Η θέση του Μεγάλου Αγιασμού στην ευσέβεια του λαού και οι υπερβολές

Η Εκκλησία, από τότε που καθιέρωσε τον Αγιασμό σε ανάμνηση της Βάπτισης του Κυρίου στον Ιορδάνη, συνέστησε ιδιαίτερη ευλάβεια στο αγιασμένο ύδωρ. Η σχέση του Μεγάλου Αγιασμού με το Μυστήριο της Βαπτίσεως τον τοποθέτησε «ιεραρχικά» υψηλά. Στον Κώδικα 978 του Σινά αναφέρεται «δεύτερον της Αγίας Κοινωνίας» και σημειώνεται ότι δινόταν από Πνευματικούς ως βοηθητικό μέσο σε αυτούς που είχαν εμπόδιο και δεν μπορούσαν να έχουν συμμετοχή στο Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας.

Ωστόσο, αυτή η ευλάβεια, όταν ξεφεύγει από τη σωστή κατανόηση, μπορεί να γεννήσει υπερβολές. Χρειάζεται διάκριση:

Ο Μέγας Αγιασμός είναι αγιαστικό μέσο μεγάλης αξίας, αλλά δεν αντικαθιστά τη Θεία Κοινωνία. Τίποτε δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη μετοχή στο Σώμα και το Αίμα του Χριστού, που είναι ένωση με τον ίδιο τον Κύριο, και απαιτεί κατάλληλη προετοιμασία.

Δεν είναι ορθό να ζητούν κάποιοι να λάβουν Αγιασμό την ώρα που ο ιερέας μεταδίδει από την Ωραία Πύλη τη Θεία Κοινωνία, διότι δημιουργείται αταξία και αλλοίωση της λειτουργικής προτεραιότητας.

Παράδοξες αντιλήψεις, όπως ότι πρέπει να «επιστραφεί» στο Ναό ο Αγιασμός αν δεν χρησιμοποιηθεί την ημέρα των Θεοφανείων, αντιστρατεύονται τον σκοπό του. Η ίδια η ακολουθία μιλά για χρήση «προς πάσαν ωφέλειαν επιτήδειον» και προϋποθέτει ότι ο πιστός θα τον έχει και θα τον χρησιμοποιεί.

Με άλλα λόγια: δεν κρατούμε τον Αγιασμό ως «φυλαχτό» που μένει ξεχασμένο στο εικονοστάσι, αλλά ως εκκλησιαστικό δώρο που μας βοηθά και στηρίζει πνευματικά, όταν υπάρχει ανάγκη και πάντοτε με σεβασμό. Τονίζω και πάλι ότι όσοι φυλάσσουν τον Μεγάλο Αγιασμό στις οικίες τους θα πρέπει να επιδεικνύουν και την απαραίτητη ευλάβεια. Ο Αγιασμός δεν είναι ούτε μαγικό μαντζούνι ούτε και κοινό νερό. Καλό είναι όταν πίνουμε αγιασμό να λέμε πρώτα το απολυτίκιο ή το κοντάκιο των Θεοφανείων και μετά νηστικοί να κάνουμε χρήση του αγιασμού. Επίσης, μπορούμε να προσθέτουμε ύδωρ στο μπουκαλάκι του αγιασμού ώστε να τον έχουμε για όλη τη χρονιά.

7. Νηστεία παραμονής και λήψη Αγιασμού

Στη σύγχρονη πράξη επικράτησε οι πιστοί να πίνουν Αγιασμό νηστικοί. Αυτό είναι μια ευσεβής συνήθεια. Η νηστεία της παραμονής των Θεοφανείων δεν γίνεται «για να πιούμε Αγιασμό». Πρόκειται για κατάλοιπο παλαιότερης προπαρασκευαστικής νηστείας, που σχετιζόταν με τον εορτασμό των Χριστουγέννων και της Βαπτίσεως στις 6 Ιανουαρίου. Όταν τα Χριστούγεννα μεταφέρθηκαν στις 25 Δεκεμβρίου, η προετοιμασία έγινε 7ήμερη νηστεία (και αργότερα 40ήμερη) νηστεία πριν από τη Γέννηση, ενώ για τα Θεοφάνεια έμεινε μόνο μία ημέρα νηστείας, η 5η Ιανουαρίου.

8. Σειρά: Θεία Κοινωνία – Μεγάλος Αγιασμός - Αντίδωρο

Σε παλαιούς κώδικες αναφέρεται πως η μετάληψη του Αγιασμού γίνεται προ του Αντιδώρου. Η σύγχρονη πράξη των μονών του Αγίου Όρους έχει την εξής σειρά: Θεία Κοινωνία, Αντίδωρο, Αγιασμός, κόλυβο. Ορισμένοι συστήνουν για πρακτικούς λόγους στην ενορία πρώτα να παίρνουμε το αντίδωρο από το χέρι του ιερέα και έπειτα να προσερχόμαστε για τον Αγιασμό. Για τον Μεγάλο Αγιασμό αν θέλει κάποιος να κρατήσει την ακρίβεια της αρχαίας παραδόσεως τότε μετά την θεία Κοινωνία, μπορεί να πιεί τον Μεγάλο Αγιασμό και μετά να φάει το Αντίδωρο.

Αυτή η τάξη βοηθά να κρατηθεί η λειτουργική προτεραιότητα: η Ευχαριστία είναι κορυφή της εκκλησιαστικής ζωής, ενώ ο Αγιασμός είναι μεγάλο βοήθημα, όχι ισάξιος της Ευχαριστίας.

9. Μεγάλος και Μικρός Αγιασμός: υπάρχει διαφορά ουσίας;

Ο Αγιασμός των Θεοφανείων ονομάστηκε «Μέγας» λόγω της εορτής ενώ ο αγιασμός ο οποίος τελείται τις άλλες ημέρες του έτους ονομάζεται «Μικρός». Ο Μικρός Αγιασμός καθιερώθηκε κατά μίμηση του Μεγάλου Αγιασμού ως αγιαστική πράξη με άλλο όμως πλαίσιο και νόημα: τελείται κάθε πρωτομηνιά ή όποτε υπάρχει ανάγκη για ευλογία οίκων, έργων, κλπ.

Ωστόσο, η ουσία του αγιασμού του ύδατος δεν αλλάζει. Ο Μικρός και ο Μέγας δεν διαφέρουν ως προς την αξία της αγιαστικής χάριτος· η διαφορά βρίσκεται κυρίως στην ακολουθία, στον χρόνο τέλεσης και στο εορτολογικό περιβάλλον. Αν αποδεχθούμε την θεωρία πως πρόκειται για «δύο κατηγορίες χάριτος», τότε βαδίζουμε σε λάθος δρόμο.

10.Σύνοψη

Ο Μέγας Αγιασμός είναι δώρο της Εκκλησίας για τον αγιασμό του ανθρώπου και του σπιτιού του, για ενίσχυση σε ψυχικές και σωματικές ανάγκες, για ευλογία, για πόλεμο κατά των πειρασμών. Είναι ο ίδιος είτε τελεσθεί την παραμονή είτε ανήμερα των Θεοφανείων. Δεν «επιστρέφεται» επειδή πέρασαν τα Φώτα, ούτε φυλάσσεται απλώς ως έθιμο. Φυλάσσεται για χρήση με πίστη και ευλάβεια.