Πως ερμηνεύει η Ορθόδοξη Παράδοση την έννοια του Χρόνου; - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Πως ερμηνεύει η Ορθόδοξη Παράδοση την έννοια του Χρόνου;

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η αλλαγή του χρόνου, με τα ημερολόγια να γυρίζουν σε νέα σελίδα, συχνά μας κάνει να αναρωτηθούμε τι είναι πραγματικά ο χρόνος: μια απλή μέτρηση ημερών, που βασίζεται στην περιστροφή της Γης και την πορεία της γύρω από τον Ήλιο, ή κάτι βαθύτερο που αγγίζει την ύπαρξή μας; Η Ορθόδοξη Παράδοση, μέσα από τους Πατέρες της Εκκλησίας, βλέπει τον χρόνο όχι ως απόλυτη δύναμη που δεσμεύει τα πάντα, αλλά ως δημιουργημένο πλαίσιο μέσα στο οποίο ο άνθρωπος καλείται να πορευθεί προς τη σωτηρία.

Στην Πατερική σκέψη, θεμελιώδης είναι η διάκριση ανάμεσα στον άκτιστο Θεό και την κτιστή δημιουργία. Ο Θεός δεν «περιορίζεται» από τον χρόνο. Ο χρόνος ανήκει στη δημιουργία και εμφανίζεται μαζί με αυτήν. Ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας, ερμηνεύοντας το «ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς…», υπογραμμίζει ότι η «αρχή» δηλώνει την έναρξη του κτιστού είναι, άρα και την έναρξη της χρονικότητας. Ο χρόνος δεν προϋπάρχει του κόσμου· είναι δεμένος με τη γένεσή του.

Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, καθώς στοχάζεται τη μεταβλητότητα του κτιστού, βλέπει τον χρόνο ως σημείο της κίνησης και της αλλαγής: όπου υπάρχει φθορά, ανάπτυξη, μετάβαση, εκεί υπάρχει χρόνος. Η κτιστή φύση μεταβαίνει από κατάσταση σε κατάσταση, και αυτή η διαδοχή γίνεται αντιληπτή ως χρόνος. Αντίθετα, στον Θεό δεν υπάρχει διαδοχή, ούτε εξέλιξη, αλλά πληρότητα και αΐδιο παρόν.

Ιδιαίτερη θέση έχει ο άγιος Αυγουστίνος με τον στοχασμό του ότι ο χρόνος βιώνεται ως μνήμη, συνείδηση του παρόντος και προσδοκία: το παρελθόν υπάρχει ως μνήμη, το παρόν ως συνείδηση του παρόντος, και το μέλλον ως προσδοκία.Έτσι ο χρόνος δεν είναι μόνο «έξω» από τον άνθρωπο, αλλά και «μέσα» του, ως τρόπος συνείδησης.

Στην Ορθόδοξη Ανατολή, ο χρόνος συνδέεται δυναμικά με το μυστήριο της Ενανθρώπησης. Ο Χριστός εισέρχεται στην ιστορία, προσλαμβάνει την ανθρώπινη χρονικότητα και την θεραπεύει. Ο χρόνος γίνεται χώρος συνάντησης του κτιστού με τον Άκτιστο: μέσα στον χρόνο τελείται η οικονομία της σωτηρίας. Γι’ αυτό και η Εκκλησία δεν βλέπει τη χρονικότητα μόνο ως “πρόβλημα” που πρέπει να ξεπεραστεί, αλλά ως δυνατότητα: είναι ο δρόμος της μετανοίας, της ελευθερίας και της αγάπης.

Οι σύγχρονοι Ορθόδοξοι θεολόγοι, χωρίς να απομακρύνονται από την Πατερική παράδοση, συχνά τονίζουν δύο άξονες: τον λειτουργικό χρόνο και τον εσχατολογικό ορίζοντα.

Πρώτον, ο λειτουργικός χρόνος: ο χρόνος στην Εκκλησία δεν είναι απλή επανάληψη εορτών, αλλά βίωση της ιστορίας της σωτηρίας. Το εκκλησιαστικό έτος δεν είναι «θρησκευτικό ημερολόγιο»· είναι τρόπος να μεταμορφώνεται η καθημερινότητα, να γίνεται μνήμη Χριστού και εμπειρία της Βασιλείας. Το «σήμερον» της υμνολογίας δείχνει πως τα σωτηριώδη γεγονότα δεν μένουν σε ένα μακρινό παρελθόν, αλλά ενεργοποιούνται στη λατρεία ως παρόν που αγιάζει.

Δεύτερον, η εσχατολογική προοπτική: ο χρόνος κινείται προς ένα τέλος που δεν είναι απλώς «λήξη», αλλά πλήρωση. Στον Μητροπολίτη Ιωάννη Ζηζιούλα, για παράδειγμα, η εσχατολογία δεν είναι τελευταίο κεφάλαιο της πίστης, αλλά κλειδί για να κατανοήσουμε την ύπαρξη ως σχέση και κοινωνία. Η Εκκλησία, ως Ευχαριστιακή σύναξη, προγεύεται από τώρα τη ζωή της Βασιλείας, άρα ο χρόνος δεν είναι μόνο γραμμικός· προσανατολίζεται εσχατολογικά στη μέλλουσα Βασιλεία που ήδη ανατέλλει.

Σε παρόμοια κατεύθυνση, θεολόγοι όπως ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ τόνισαν ότι η ιστορία δεν είναι ουδέτερο πεδίο αλλά χώρος θείας παιδαγωγίας: ο Θεός ενεργεί μέσα στον χρόνο χωρίς να καταργεί την ελευθερία. Έτσι, η χριστιανική προσέγγιση δεν ταυτίζεται με μοιρολατρία ούτε με απλή αισιοδοξία προόδου, αλλά με ελπίδα που στηρίζεται στη θεία Παρουσία.

Με την ευκαιρία του Νέου Έτους, η Ορθόδοξη θεώρηση του χρόνου μας προτείνει μια διαφορετική στάση: να μην τον αντιμετωπίζουμε ως αντίπαλο που μας «κλέβει» τη ζωή, αλλά ως δώρο στο οποίο μπορούμε να απαντήσουμε με μετάνοια, ευχαριστία και αγάπη. Ο χρόνος είναι το πεδίο όπου καλούμαστε να γίνουμε πρόσωπα, να μάθουμε την κοινωνία, να καλλιεργήσουμε την ελπίδα. Και μέσα στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, ο χρόνος φωτίζεται από το φως της Βασιλείας: γίνεται δρόμος που οδηγεί από το «τώρα» στο «αεί» του Θεού.

***

How Does the Orthodox Tradition Interpret the Concept of Time?

The turning of the year, as calendars flip to a new page, often leads us to ask what time truly is: a simple counting of days—based on the Earth’s rotation and its journey around the Sun—or something deeper that touches our very existence. The Orthodox Tradition, through the Fathers of the Church, understands time not as an absolute force that binds everything, but as a created framework within which the human person is called to walk the path toward salvation.

In Patristic thought, the fundamental distinction is between the uncreated God and created creation. God is not “limited” by time. Time belongs to creation and appears together with it. Saint Basil the Great, interpreting the words “In the beginning God created…,” emphasizes that “beginning” signifies the commencement of created being, and therefore the commencement of temporality. Time does not exist prior to the world; it is bound to its coming into being.

Saint Gregory of Nyssa, reflecting on the changeability of what is created, sees time as a sign of movement and change: where there is decay, growth, and transition, there is time. Created nature moves from one state to another, and this succession is perceived as time. By contrast, in God there is no succession, no development, but fullness and an eternal present.

A special place belongs to Saint Augustine, with his reflection that time is experienced as memory, awareness of the present, and expectation: the past exists as memory, the present as awareness of the present, and the future as expectation. Thus, time is not only “outside” the human person but also “within,” as a mode of consciousness.

In the Orthodox East, time is dynamically connected with the mystery of the Incarnation. Christ enters history, assumes human temporality, and heals it. Time becomes the meeting-place of the created with the Uncreated: within time the economy of salvation is accomplished. For this reason, the Church does not view temporality only as a “problem” to be overcome, but also as a possibility: it is the path of repentance, freedom, and love.

Contemporary Orthodox theologians, without rejecting Patristic foundations, often emphasize two axes: liturgical time and the eschatological horizon.

First, liturgical time: time in the Church is not a simple repetition of feasts, but the lived experience of salvation history. The liturgical year is not a “religious calendar”; it is a way for everyday life to be transfigured, to become remembrance of Christ and an experience of the Kingdom. The “today” of hymnography shows that the saving events do not remain in a distant past; they are activated in worship as a sanctifying present.

Second, the eschatological perspective: time moves toward an end that is not merely a “termination,” but fulfillment. In Metropolitan John Zizioulas, for example, eschatology is not the final chapter of faith, but a key for understanding existence as relationship and communion. The Church, as a Eucharistic assembly, already tastes from now the life of the Kingdom; therefore time is not only linear—it is oriented eschatologically toward the coming Kingdom that is already dawning.

In a similar direction, theologians such as Fr. Georges Florovsky emphasized that history is not a neutral field but a space of divine pedagogy: God acts within time without abolishing freedom. Thus, the Christian approach is identified neither with fatalism nor with a simple optimism of progress, but with hope grounded in the divine Presence.

On the occasion of the New Year, the Orthodox understanding of time proposes a different attitude: not to treat time as an enemy that “steals” our life, but as a gift to which we can respond with repentance, thanksgiving, and love. Time is the field in which we are called to become persons, to learn communion, to cultivate hope. And within the liturgical life of the Church, time is illumined by the light of the Kingdom: it becomes a path leading from the “now” to God’s eternal “always.”