«Πάσχων Θεός», «Πάσχων Δούλος» και το Πάθος του Χριστού - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

 «Πάσχων Θεός», «Πάσχων Δούλος» και το Πάθος του Χριστού

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η ιδέα ενός θεού που «πεθαίνει» ή «πάσχει» και κατόπιν επιστρέφει εμφανίζεται πράγματι σε αρκετές θρησκείες της Εγγύς Ανατολής και της Μεσογείου. Όμως, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν επιφανειακές ομοιότητες, αλλά τι ακριβώς σημαίνει το «πάθος» σε κάθε παράδοση και τι είδους «επιστροφή» περιγράφεται.

Στις λατρείες του Ταμμούζ (συγγενής μορφή του σουμερο-ακκαδικού Dumuzi) και του Άδωνι (ελληνική μυθολογική μορφή με Συρο-Φοινικική καταγωγή, το Άδωνις συνδέεται με το σημιτικό ’adōn / adonai που σημαίνει «κύριος»), το μοτίβο σχετίζεται έντονα με τη βλάστηση: ο αγαπημένος της θεάς (Ινάννα/Ιστάρ ή Αφροδίτη) χάνεται, θρηνείται, και η απουσία του συμβολίζει τη φθορά της φύσης· η επάνοδος συνδέεται με την αναγέννηση. Δεν πρόκειται κατ’ ανάγκη για «ιστορικό» γεγονός, αλλά για ιεροποιημένη έκφραση του κύκλου ζωής–απώλειας–επιστροφής που βιώνει ο άνθρωπος που ασχολείται με την γεωργία. Κάτι παρόμοιο βλέπουμε στον μύθο του Όσιρι: ο θεός δολοφονείται, διαμελίζεται, και «αποκαθίσταται» από την Ίσιδα· όμως η βασική του θέση είναι ως άρχοντας του κάτω κόσμου και εγγυητής μιας μεταθανάτιας τάξης, όχι ως ένας Σωτήρας που επιστρέφει στην ιστορία για να νικήσει τον θάνατο με τρόπο που αλλάζει οντολογικά την ανθρώπινη φύση.

Για τον Βαάλ, η εικόνα είναι πιο σύνθετη: στα ουγκαριτικά κείμενα υπάρχει σύγκρουση με τον Μοτ (Θάνατο/Ξηρασία) και αποκατάσταση της βασιλείας του Βαάλ, σε μια δραματοποιημένη γλώσσα που αποτυπώνει την πάλη γονιμότητας και ξηρασίας. Δεν πρόκειται για μία ενιαία «θεολογία σταυρού», αλλά για μυθολογική αφήγηση κοσμικής τάξης. Στον Διόνυσο συναντάμε επίσης στοιχεία πάθους (ιδίως σε ορφικές εκδοχές με διαμελισμό), όμως το επίκεντρο είναι η έκσταση, η μύηση και η μεταμόρφωση της εμπειρίας, όχι η ιστορική αυτοπροσφορά ενός προσώπου «υπέρ των πολλών» με ηθικό και σωτηριολογικό περιεχόμενο όπως στο Ευαγγέλιο.

Ο Ησαΐας για τον «Πάσχοντα Δούλο» (ιδίως Ησ. 52:13–53:12) μιλά για έναν «Δούλο Κυρίου» που υπομένει άδικη ταπείνωση, «φέρει» τις ασθένειες/οδύνες των άλλων, και τελικά δικαιώνεται από τον Θεό. Η γλώσσα είναι ποιητική και θεολογική: τονίζει την εκούσια πραότητα, την αθωότητα, την υπομονή, και μια παράδοξη νίκη που περνά μέσα από την οδύνη. Στο επίπεδο της ιστορικοκριτικής ερμηνείας, έχουν προταθεί διάφορες ταυτίσεις (ο λαός Ισραήλ ως συλλογικό πρόσωπο, ένας προφήτης, ένας πάσχων δίκαιος). Η χριστιανική ανάγνωση, ήδη από τα πρώτα βήματα της Εκκλησίας, βλέπει σε αυτό προτύπωση του Χριστού: χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι Πράξεις 8, όπου ο Φίλιππος εξηγεί στον Αιθίοπα το χωρίο από τον Ησαΐα ως αναφορά στον Ιησού.

Τι δίδαξε ο Χριστός για το Πάθος Του; Στα Ευαγγέλια ο Ιησούς προαναγγέλλει την οδό Του: ότι θα πάθει, θα απορριφθεί, θα θανατωθεί και θα αναστηθεί. Το Πάθος δεν παρουσιάζεται ως μοιρολατρική ή «φυσική» επιστροφή της ζωής, αλλά ως ελεύθερη υπακοή και αγάπη: «ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου… δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν» (Μκ 10:45). Στον Μυστικό Δείπνο, το πάθος Του ερμηνεύεται ως καινούρια Διαθήκη (σε συνέχεια της Διαθήκης πού είχε συνάψει ο Θεός με τον Αβραάμ), ως θυσιαστική προσφορά που συγκροτεί νέο τρόπο κοινωνίας με τον Θεό (Λκ 22:20).

Η Ορθόδοξη Εκκλησία πιστεύει ότι ο Χριστός, αληθινός Θεός και αληθινός άνθρωπος, προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση και εισέρχεται ελεύθερα στον θάνατο για να τον καταλύσει «ἐκ τῶν ἔσω». Δεν πρόκειται για μύθο εποχικής επανάληψης, αλλά για ιστορικό γεγονός που έχει οντολογικό αποτέλεσμα: η Ανάσταση δεν είναι απλή «επιστροφή» στην προηγούμενη βιολογική κατάσταση, αλλά νίκη κατά της φθοράς και άνοιγμα ζωής αιωνίου. Η οδύνη, στην Ορθόδοξη εμπειρία, δεν εξιδανικεύεται, αλλά μεταμορφώνεται μέσα από την κοινωνία με τον Σταυρωμένο και Αναστάντα Χριστό.

Ποιά είναι η βασική διαφορά των δύο ιδεών; Οι «πάσχοντες θεοί» των μυθολογικών κύκλων εκφράζουν, κυρίως, ρυθμούς φύσης, γονιμότητας, βασιλείας ή μυστικής εμπειρίας και λειτουργούν σε πλαίσιο συμβολικής επανάληψης. Ο «Πάσχων Δούλος» του Ησαΐα και η Εκκλησία μιλούν για ιστορική αυτοπροσφορά, για πάθος που γίνεται σωτηρία, και για Ανάσταση ως τελική ανατροπή του θανάτου, όχι ως μέρος του κύκλου των εποχών της φύσεως. Επιπλέον, κατά την εκκλησιαστική συνείδηση, το Πάθος και η Ανάσταση του Χριστού συνέβησαν άπαξ στην ιστορία και δεν επαναλαμβάνονται ως γεγονότα: αυτό που «επαναλαμβάνεται» δεν είναι το ίδιο το συμβάν, αλλά η μετοχή των πιστών σε αυτό που έχει ήδη γίνει, μέσα από την πίστη, τη ζωή της Εκκλησίας και τη λατρεία. Οι ομοιότητες βοηθούν να καταλάβουμε το θρησκευτικό λεξιλόγιο της αρχαιότητας, αλλά δεν αρκούν για να ταυτίσουν τα νοήματα.

***

“Suffering God,” “Suffering Servant,” and the Passion of Christ

The idea of a god who “dies” or “suffers” and then returns does indeed appear in several religions of the Near East and the Mediterranean. The crucial question, however, is not whether there are surface similarities, but what “suffering” means in each tradition and what kind of “return” is being described.

In the cults of Tammuz (a related figure to the Sumerian-Akkadian Dumuzi) and Adonis (a figure of Greek mythology with Syro-Phoenician origins; the name Adonis is connected with the Semitic ’adōn / adonai, meaning “lord”), the motif is closely tied to vegetation: the beloved of the goddess (Inanna/Ishtar or Aphrodite) disappears, is mourned, and his absence symbolizes the withering of nature; his return is linked with renewal. This is not necessarily a “historical” event, but a sacralized expression of the cycle of life–loss–return as experienced by people engaged in agriculture. Something similar is seen in the myth of Osiris: the god is murdered, dismembered, and “restored” by Isis; yet his primary role is as lord of the underworld and guarantor of an afterlife order, not as a Savior who returns within history to conquer death in a way that changes human nature at the level of being.

In the case of Baal, the picture is more complex: in the Ugaritic texts there is conflict with Mot (Death/Drought) and the restoration of Baal’s kingship, expressed in dramatized language that captures the struggle between fertility and drought. This is not a single, unified “theology of the cross,” but a mythological narrative of cosmic order. In Dionysus we also find elements of suffering (especially in Orphic versions involving dismemberment), but the focus is ecstasy, initiation, and the transformation of experience—not the historical self-offering of a person “for the many” with the moral and saving content found in the Gospel.

Isaiah’s “Suffering Servant” (especially Isa. 52:13–53:12) speaks of a “Servant of the Lord” who endures unjust humiliation, “bears” the illnesses/pains of others, and is ultimately vindicated by God. The language is poetic and theological: it highlights voluntary meekness, innocence, endurance, and a paradoxical victory that passes through suffering. At the level of historical-critical interpretation, various identifications have been proposed (the people of Israel as a collective figure, a prophet, a suffering righteous one). The Christian reading, already from the earliest steps of the Church, sees here a prefiguration of Christ; a characteristic example is Acts 8, where Philip explains to the Ethiopian that the passage from Isaiah refers to Jesus.

What did Christ teach about His Passion? In the Gospels, Jesus foretells His path: that He will suffer, be rejected, be put to death, and rise again. The Passion is not presented as a fatalistic or “natural” return of life, but as free obedience and love: “the Son of Man… to give his life as a ransom for many” (Mk 10:45). At the Mystical Supper, His Passion is interpreted as the new Covenant (in continuity with the covenant God had made with Abraham), as a sacrificial offering that establishes a new mode of communion with God (Lk 22:20).

The Orthodox Church believes that Christ, truly God and truly man, assumes human nature and freely enters death in order to abolish it “from within.” This is not a myth of seasonal repetition, but a historical event with an ontological effect: the Resurrection is not a simple “return” to a previous biological condition, but victory over corruption and the opening of eternal life. Suffering, in Orthodox experience, is not idealized, but transfigured through communion with the Crucified and Risen Christ.

So what is the basic difference between the two ideas? The “suffering gods” of mythological cycles primarily express rhythms of nature, fertility, kingship, or mystical experience and function within a framework of symbolic repetition. The “Suffering Servant” of Isaiah and the Church speak of historical self-offering, of suffering that becomes salvation, and of the Resurrection as the definitive overthrow of death, not as part of the seasonal cycle of nature. Moreover, in the Church’s consciousness, the Passion and Resurrection of Christ happened once for all in history and are not repeated as events: what “repeats” is not the event itself, but the believers’ participation in what has already occurred, through faith, the life of the Church, and worship. Similarities help us understand the religious vocabulary of antiquity, but they are not sufficient to identify the meanings.