«Δικαιοσύνην μάθετε οι ενοικούντες επί της γης»: Από τον Ησαΐα στον Ντοστογιέφσκι και από την τιμωρία στην αλήθεια - π. Ιουστινος-Ιωάννης Κεφαλούρος

«Δικαιοσύνην μάθετε οι ενοικούντες επί της γης»: Από τον Ησαΐα στον Ντοστογιέφσκι και από την τιμωρία στην αλήθεια «Ίσως γι’ αυτό ο λόγος του προφήτη Ησαΐα παραμένει τόσο ανατρεπτικός –

Δεν λέει απλώς ζητήστε δικαιοσύνη, αλλά μάθετέ τη»

Γράφει ο π. Ιουστινος-Ιωάννης Κεφαλούρος

Ζούμε σε μια εποχή που μιλά ασταμάτητα για δικαιοσύνη. Τη ζητά στις αίθουσες των δικαστηρίων, στα τηλεοπτικά πάνελ, στα κοινωνικά δίκτυα, στην πολιτική αντιπαράθεση, στην καθημερινή αγανάκτηση. Κι όμως, όσο περισσότερο επαναλαμβάνεται η λέξη, τόσο πιο θολό μοιάζει το περιεχόμενό της. Κι αυτό γιατί άλλοτε, πίσω από την επίκληση της δικαιοσύνης, κρύβεται η ανάγκη αποκατάστασης, άλλοτε η απαίτηση για ηθική ισορροπία, κι άλλοτε, πολύ πιο σκοτεινά, η δίψα να πληρώσει ο άλλος. Ίσως γι’ αυτό ο λόγος του προφήτη Ησαΐα παραμένει τόσο ανατρεπτικός: «Δικαιοσύνην μάθετε οι ενοικούντες επί της γης». Δεν λέει απλώς ζητήστε δικαιοσύνη, αλλά μάθετέ τη. Να τη μάθουμε

Και μόνο αυτό το ρήμα αρκεί για να μετακινήσει ολόκληρη τη συζήτηση. Γιατί αν η δικαιοσύνη είναι κάτι που πρέπει να μαθευτεί, τότε δεν είναι ένα αυτόματο ένστικτο, δεν είναι κάτι με το οποίο γεννιέσαι. Άρα δεν μπορεί να είναι η αυθόρμητη οργή μας, ούτε η επιθυμία μας για ανταπόδοση. Δεν είναι καν αποκλειστικά η εφαρμογή ενός νόμου. Είναι μια δύσκολη παιδεία. Μια άσκηση στην αλήθεια, στο μέτρο, στην ευθύνη, στην αποκατάσταση του άλλου και, τελικά, στην αποκατάσταση της ίδιας της σχέσης που έχει τραυματιστεί από το άδικο.

Αυτή η διάσταση της δικαιοσύνης, η πιο δύσκολη και ίσως η πιο ξεχασμένη, είναι που κάνει τόσο γόνιμη τη συνάντηση του Ησαΐα με τον Ντοστογιέφσκι. Γιατί στο Έγκλημα και Τιμωρία η δικαιοσύνη δεν εμφανίζεται ως αφηρημένη ιδέα ούτε ως απλός ποινικός μηχανισμός.

Εμφανίζεται ως ανθρώπινο δράμα. Ως σύγκρουση ανάμεσα στο έγκλημα, τη συνείδηση, την αλήθεια, την ενοχή, την ποινή και, στο βάθος, τη δυνατότητα της λύτρωσης.

Το όριο

Ο Ρασκόλνικωφ πιστεύει ότι μπορεί να υπερβεί τον κοινό ηθικό νόμο. Πιστεύει ότι υπάρχουν άνθρωποι που, στο όνομα ενός ανώτερου σκοπού, μπορούν να διασχίσουν το όριο και να μη λογοδοτήσουν πραγματικά σε κανέναν. Η πράξη του δεν είναι μόνο φόνος. Είναι φιλοσοφική πρόκληση, καθώς και η απόπειρα ενός ανθρώπου να αυτονομηθεί από την ηθική τάξη και να ανακηρύξει τον εαυτό του κριτή του καλού και του κακού. Με αυτόν τον τρόπο ο Ντοστογιέφσκι δεν γράφει μόνο λογοτεχνία, αλλά γράφει μια βαθιά φιλοσοφική και θεολογική κριτική της ανθρώπινης αλαζονείας.

Η εσωτερική ποινή

Όμως, το συγκλονιστικό στο μυθιστόρημα είναι ότι η κατάρρευση του Ρασκόλνικωφ δεν αρχίζει με τη δικαστική ποινή. Αρχίζει πολύ νωρίτερα. Αρχίζει μέσα του. Η αληθινή τιμωρία προηγείται της καταδίκης. Δεν του επιβάλλεται μόνο απ’ έξω. Τον διαβρώνει από μέσα. Η συνείδηση, η αποσύνθεση της εσωτερικής συνοχής, η αδυναμία να αντέξει την αλήθεια αυτού που έγινε, δείχνουν πως η δικαιοσύνη δεν εξαντλείται στην εξωτερική τιμωρία. Υπάρχει ένα βαθύτερο δικαστήριο, το οποίο δεν καταργεί ο νόμος αλλά δεν μπορεί και να το αντικαταστήσει: το δικαστήριο της αλήθειας του προσώπου, ή αλλιώς το μαρτύριο της συνειδήσεως.

Εδώ ακριβώς ο Ντοστογιέφσκι συναντά, με τον δικό του τραγικό τρόπο, τον προφητικό λόγο. Η δικαιοσύνη δεν είναι μόνο αυτό που απονέμει ένας θεσμός. Είναι και αυτό που ο άνθρωπος καλείται να μάθει. Να μάθει ότι η αδικία δεν διαρρηγνύει μόνο έναν εξωτερικό κανόνα, αλλά και την ίδια τη δυνατότητά του να κατοικεί αληθινά μέσα στον εαυτό του και απέναντι στους άλλους. Να μάθει ότι το έγκλημα δεν είναι η απλή έννοια της παράβασης, αλλά το ρήγμα στην αλήθεια. Πέρα από το δίκαιο

Η φιλοσοφία μίλησε πολλές φορές για τη δικαιοσύνη ως μέτρο, ως ισορροπία, ως βάση της κοινής ζωής. Και πολύ σωστά. Χωρίς δικαιοσύνη, ο κοινός κόσμος γίνεται βία, αυθαιρεσία, κυριαρχία του ισχυρού. Χωρίς αυτήν, η κοινωνία διαλύεται σε ανταγωνισμούς και φόβους. Αλλά ο Ντοστογιέφσκι προσθέτει κάτι που συχνά λείπει από τις πιο ψυχρές θεωρίες περί δικαίου: ότι η δικαιοσύνη δεν μπορεί να είναι πλήρης αν αγνοεί το βάθος της ανθρώπινης συνείδησης, γιατί το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα τιμωρηθεί ο ένοχος, αλλά και αν ο άνθρωπος μπορεί να ξανασταθεί μέσα στην αλήθεια μετά την πτώση του.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο ανοίγει και η θεολογική διάσταση. Γιατί η θεολογία δεν αρνείται τη δικαιοσύνη στο όνομα ενός εύκολου ελέους. Δεν λέει ότι η αλήθεια πρέπει να παρακαμφθεί. Δεν λέει ότι η ενοχή είναι αδιάφορη ή ότι η ευθύνη μπορεί να εξαφανιστεί με μια συναισθηματική συγγνώμη. Λέει όμως κάτι ακόμη δυσκολότερο: ότι η αληθινή δικαιοσύνη δεν ολοκληρώνεται όταν απλώς καταδικάσει, αλλά όταν κατορθώσει να μη χαθεί ο άνθρωπος οριστικά μέσα σε αυτό που έκανε.

Εδώ η λέξη «λύτρωση» μπορεί εύκολα να παρεξηγηθεί. Δεν πρόκειται ούτε για την αθώωση, ούτε και για την άρνηση της πράξης. Η «λύτρωση» είναι το ενδεχόμενο ο άνθρωπος να μην ταυτιστεί αιώνια με την πτώση του, καθώς πρόκειται για τη δυνατότητα να περάσει μέσα από την οδύνη της αλήθειας, της μετάνοιας και της ανάληψης της ευθύνης, ώστε να ξαναγίνει πρόσωπο και όχι μόνο φορέας μιας ενοχής. Ο Ντοστογιέφσκι το γνωρίζει αυτό καλά. Γι’ αυτό η δικαιοσύνη στο έργο του δεν είναι ποτέ στεγνή ποινή. Είναι ένας επίπονος δρόμος προς την αλήθεια.

Η εποχή της εκτόνωσης

 Στον δικό μας καιρό, αυτή η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία. Γιατί συχνά συγχέουμε τη δικαιοσύνη με τη δημόσια εκτόνωση. Με τη στιγμιαία ικανοποίηση που προσφέρει η διαπόμπευση του ενόχου. Με την αίσθηση ότι το ηθικό σύμπαν αποκαθίσταται μόλις ο άλλος νικηθεί, εκτεθεί ή συντριβεί. Όμως μια κοινωνία που ξέρει μόνο να τιμωρεί, χωρίς να ξέρει να θεραπεύει, να αποκαθιστά και να μορφώνει συνείδηση, παραμένει βαθιά αβέβαιη για το τι σημαίνει δικαιοσύνη. Και μια κοινωνία που μιλά για έλεος χωρίς αλήθεια, παραμένει εξίσου ρηχή.

Ίσως γι’ αυτό ο στίχος του Ησαΐα είναι τόσο απαιτητικός. Μας αποστερεί την ευκολία. Δεν μας αφήνει ούτε στην αυτάρεσκη αγανάκτηση ούτε στην ανώδυνη συγχωρητικότητα. Μας λέει ότι η δικαιοσύνη πρέπει να γίνει μάθημα. Κάτι που διδάσκεται, ασκείται και κατακτάται.

Κάτι που προϋποθέτει αλήθεια, αλλά όχι εκδικητικότητα. Ευθύνη, αλλά όχι καταστροφή του προσώπου. Ποινή, όπου αυτή χρειάζεται, αλλά όχι λατρεία της ποινής. Έλεος, αλλά όχι φτηνή άρνηση της πραγματικότητας.

Αν ο σημερινός άνθρωπος δυσκολεύεται τόσο να κατοικήσει μέσα στη δικαιοσύνη, ίσως είναι επειδή δυσκολεύεται να αντέξει την αλήθεια. Την αλήθεια για τον άλλον, αλλά και για τον εαυτό του. Γιατί η δικαιοσύνη, για να είναι αληθινή, δεν μπορεί να στρέφεται μόνο προς τον ένοχο. Πρέπει να στρέφεται και προς όλους εμάς που απαιτούμε να τη δούμε να συμβαίνει. Μας θέτει το καίριο ερώτημα: τι ακριβώς ζητάμε; Αποκατάσταση ή εκδίκηση; Ευθύνη ή εξόντωση; Ζητάμε αλήθεια ή μια συμβολική ανακούφιση της οργής μας;

Από τον Ησαΐα στον Ντοστογιέφσκι, η απάντηση μοιάζει σκληρή αλλά καθαρή. Η δικαιοσύνη δεν είναι ένα σύνθημα που κραυγάζεται ευκολότερα απ’ όσο κατανοείται. Είναι η πιο δύσκολη ανθρώπινη μαθητεία. Γιατί απαιτεί να συναντηθούν ο νόμος, η συνείδηση, η αλήθεια, η ευθύνη και το έλεος χωρίς να εξοντώνει το ένα το άλλο. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο σύγχρονο νόημα του παλαιού προφητικού λόγου: δεν αρκεί να απαιτούμε δικαιοσύνη από τον κόσμο. Οφείλουμε πρώτα να τη μάθουμε..  

Πηγή: parallaxi