Ο άγιος Σιλουανός και η διάκριση στη χρήση των Αγιοπατερικών λόγων - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Ο άγιος Σιλουανός και η διάκριση στη χρήση των Αγιοπατερικών λόγων

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η εορτή του αγίου Σιλουανού του Αθωνίτη, στις 24 Σεπτεμβρίου, προσφέρει την αφορμή να εξετάσουμε πώς μεταφέρουμε τους λόγους των αγίων στη ζωή των πιστών. Ιδιαίτερα η φράση «Κράτει τὸν νοῦν σου εἰς τὸν ᾅδην καὶ μὴ ἀπελπίζου», την οποία ο άγιος μαρτυρεί ότι έλαβε από τον Χριστό, απαιτεί προσεκτική ερμηνεία. Συνδέεται με την προσωπική του εμπειρία της χάριτος και τον ασκητικό του αγώνα.

Το ερώτημα δεν είναι αν επιτρέπεται να επαναλαμβάνουμε αυτόν τον λόγο, αλλά πώς τον ερμηνεύουμε και σε ποιον τον απευθύνουμε. Άλλο να διδασκόμαστε από αυτόν ελπίδα και ταπείνωση και άλλο να τον προτείνουμε αδιακρίτως ως πνευματική συμβουλή και άσκηση σε κάθε άνθρωπο. Η καθολική σημασία μιας πνευματικής διδασκαλίας δεν συνεπάγεται ομοιόμορφη εφαρμογή της.

Ο λόγος μέσα στην εμπειρία του αγίου

Ο αρχιμανδρίτης Ζαχαρίας Ζάχαρου διακρίνει τη χαρισματική κατάσταση του Σιλουανού από την καθημερινή πρόσληψη του πνεύματος της διδασκαλίας του. Η υπομονή στις θλίψεις και η ελπίδα στο έλεος του Θεού αποτελούν τρόπους συμμετοχής σε αυτό το πνεύμα, χωρίς να προϋποθέτουν την αναπαραγωγή της ιδιαίτερης εμπειρίας του αγίου.

Ακόμη σαφέστερος είναι ο αρχιμανδρίτης Πέτρος Βρύζας: παραπέμποντας στον άγιο Σωφρόνιο, επισημαίνει ότι δεν μπορούν όλοι να αντέξουν τη συγκεκριμένη άσκηση και ότι καθένας χρειάζεται να γνωρίζει το μέτρο του. Παράλληλα, υπογραμμίζει πως ο λόγος παραμένει σημαντικός για όλους και προτείνει ως αφετηρία το δεύτερο μέρος του: «μὴ ἀπελπίζου». Η ελπίδα εδώ δεν είναι αφηρημένη αισιοδοξία, αλλά εμπιστοσύνη στον Χριστό.

Δεν θα ήταν, λοιπόν, σωστό ούτε να περιορίσουμε τη διδασκαλία αποκλειστικά στον Σιλουανό ούτε να τη μετατρέψουμε σε υποχρεωτική πρακτική για όλους. Η διάκριση ανάμεσα στο πνευματικό νόημα και στην προσωπική ασκητική εφαρμογή προστατεύει τόσο τον λόγο του αγίου από την παρανόηση όσο και τον αποδέκτη του από μια απαίτηση δυσανάλογη προς τις δυνάμεις του.

Κοινή κλήση, διαφορετικός αγώνας

Τη βάση αυτής της διάκρισης βρίσκουμε ήδη στην Αποστολική παραίνεση. Στην ίδια εκκλησιαστική κοινότητα ο Παύλος ζητεί νουθεσία για τους ατάκτους, παρηγοριά για τους ολιγοψύχους, στήριξη για τους ασθενείς και μακροθυμία προς όλους (Α΄ Θεσ. 5:14). Δεν προτείνει διαφορετική πίστη, αλλά διαφορετική ποιμαντική αντιμετώπιση ανάλογα με την ανάγκη του προσώπου. Η ενότητα της εκκλησιαστικής ζωής δεν καταργεί την προσωπική φροντίδα.

Με αυτό το κριτήριο μπορούμε να προσεγγίσουμε και τη σχέση μοναχικής και λαϊκής ζωής. Δεν χρειαζόμαστε δύο Ευαγγέλια, ένα αυστηρό για τους μοναχούς και ένα ευκολότερο για τους λαϊκούς. Χρειάζεται, όμως, να διακρίνουμε την κοινή κλήση στην αγάπη και στη μετάνοια από τις συγκεκριμένες μορφές της άσκησης.

Η φροντίδα ενός ασθενούς, η ανατροφή των παιδιών, η εντιμότητα στην εργασία μπορούν να αποτελούν καθημερινά πεδία αυταπάρνησης και έμπρακτης αγάπης. Δεν πρέπει να υποτιμώνται επειδή δεν μοιάζουν εξωτερικά με την άσκηση ενός ερημίτη. Αντίστοιχα, δεν πρέπει να θεωρούμε τη μοναχική ιδιότητα επαρκή λόγο για την επιβολή κάθε απαιτητικής άσκησης.

Αυτή η διαφοροποίηση δεν προτείνεται ως δικαιολογία πνευματικής αδράνειας. Δεν σημαίνει ότι καθένας επιλέγει μόνο όσα τον βολεύουν, αλλά ότι η άσκηση χρειάζεται να υπηρετεί την πραγματική μεταμόρφωση της ζωής του, όχι τη μίμηση εξωτερικών γνωρισμάτων μιας άλλης πορείας.

Η ποιμαντική ευθύνη της διάκρισης

Σημαντική βοήθεια μας προσφέρει ο 102ος κανόνας της Πενθέκτης Συνόδου. Στο πλαίσιο της μετανοίας, απαιτεί από τον Πνευματικό να εξετάζει την κατάσταση του ανθρώπου και να προσφέρει την κατάλληλη θεραπευτική αντιμετώπιση, αποφεύγοντας τόσο την απελπισία όσο και τη χαλάρωση που οδηγεί στην αδιαφορία. Κατ’ αναλογία, το κριτήριο αυτό μπορεί να καθοδηγήσει και τη χρήση των ασκητικών συμβουλών: ζητούμενο δεν είναι η μέγιστη αυστηρότητα, αλλά η θεραπεία του συγκεκριμένου προσώπου.

Πριν, επομένως, απευθύνουμε έναν τόσο απαιτητικό λόγο σε κάποιον, χρειάζεται να αναρωτηθούμε: γνωρίζουμε τον αγώνα του; Έχουμε ακούσει τον πόνο του; Τον βοηθούμε να εμπιστευθεί τον Χριστό ή του υποδεικνύουμε ένα ασκητικό βάρος που δεν γνωρίζουμε αν μπορεί να σηκώσει;

Ο αρχιμανδρίτης Ζαχαρίας περιγράφει την ποιμαντική διακονία ως προσφορά παρηγοριάς και ελπίδας, με ταπεινή υπηρεσία και όχι με επίδειξη εξουσίας. Η επίκληση ενός αγίου δεν μας απαλλάσσει από αυτή την ευθύνη. Αντίθετα, απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε τον λόγο του.

Ας τιμήσουμε, λοιπόν, τον άγιο Σιλουανό χωρίς να απαιτούμε από κάθε πιστό να επαναλάβει την πορεία του. Ας μη μετατρέπουμε μια προσωπική ασκητική υπόδειξη σε υποχρεωτική εντολή. Η πιστότητα στην παράδοση δεν μετριέται μόνο με την ακρίβεια της παράθεσης, αλλά και με την ευθύνη της εφαρμογής. Ένα Ευαγγέλιο για όλους δεν σημαίνει έναν ασκητικό κανόνα για όλους.

(Ο αρχιμανδρίτης Ζαχαρίας Ζάχαρου είναι μαθητής του αγίου Σωφρονίου και πνευματικός της Ιεράς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Τιμίου Προδρόμου στο Έσσεξ της Αγγλίας. Με το συγγραφικό, μεταφραστικό και ποιμαντικό του έργο συμβάλλει στη γνωριμία με τη διδασκαλία των αγίων Σιλουανού και Σωφρονίου. Ο αρχιμανδρίτης Πέτρος Βρύζας είναι ηγούμενος της ίδιας Μονής από το 2019 και διδάκτωρ Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με αντικείμενο έρευνας το μυστήριο του λόγου του Θεού στη ζωή και στα συγγράμματα του αγίου Σωφρονίου. Οι αναφορές τους αξιοποιήθηκαν στο κείμενο λόγω της ιδιαίτερης σχέσης τους με τη μελέτη και τη μετάδοση αυτής της πνευματικής παράδοσης).

***

Saint Silouan and Discernment in the Use of Patristic Sayings

The feast of Saint Silouan the Athonite, celebrated on September 24, offers an opportunity to consider how we bring the words of the saints into the lives of the faithful. In particular, the saying “Keep thy mind in hell, and despair not,” which the saint testifies he received from Christ, calls for careful interpretation. It is bound up with his personal experience of grace and his profound ascetic struggle.

The question is not whether we may repeat this saying, but how we interpret it and to whom we address it. It is one thing to learn hope and humility from it, and quite another to recommend it indiscriminately as spiritual counsel and an ascetic practice for everyone. The universal significance of a spiritual teaching does not imply that it should be applied uniformly.

The Saying in the Context of the Saint’s Experience

Archimandrite Zacharias Zacharou distinguishes between Silouan’s grace-filled spiritual state and the ways in which the spirit of his teaching can be embraced in everyday life. Patience in affliction and hope in God’s mercy are ways of sharing in this spirit, without requiring us to reproduce the saint’s particular experience.

Archimandrite Peter Vryzas is even more explicit: referring to Saint Sophrony, he points out that not everyone can bear this particular ascetic practice and that each person needs to know their own measure. At the same time, he stresses that the saying remains significant for everyone and proposes its second part as a starting point: “despair not.” Hope here is not abstract optimism, but trust in Christ.

It would therefore be wrong either to limit this teaching exclusively to Silouan or to turn it into a compulsory practice for everyone. The distinction between its spiritual meaning and its personal ascetic application protects both the saint’s words from misunderstanding and those who receive them from a demand beyond their strength.

A Common Calling, Different Forms of Struggle

The basis for this distinction is already present in the Apostle’s exhortation. Within the same ecclesial community, Paul calls for admonition of the unruly, encouragement of the fainthearted, support for the weak, and patience with everyone (1 Thess. 5:14). He does not propose a different faith, but a different pastoral response according to each person’s needs. The unity of the Church’s life does not dispense with personal care.

This same criterion can guide our understanding of the relationship between monastic and lay life. We do not need two Gospels—a strict one for monastics and an easier one for the laity. We do, however, need to distinguish the common calling to love and repentance from the particular forms of ascetic practice.

Caring for someone who is ill, raising children, and acting with integrity at work can provide daily opportunities for self-denial and love in action. These should not be undervalued because they do not outwardly resemble a hermit’s ascetic practice. Likewise, we should not regard someone’s monastic status as sufficient reason to impose every demanding ascetic practice upon them.

This differentiation is not offered as an excuse for spiritual inertia. It does not mean that each person chooses only what suits them, but that ascetic practice must serve the genuine transformation of their life, rather than the imitation of the outward features of another person’s path.

The Pastoral Responsibility of Discernment

Canon 102 of the Quinisext Council offers valuable guidance. In the context of repentance, it requires the spiritual father to examine the person’s condition and offer appropriate spiritual treatment, avoiding both despair and the laxity that leads to indifference. By analogy, this criterion can also guide the use of ascetic counsel: the aim is not the greatest possible severity, but the healing of the particular person.

Before addressing such a demanding saying to someone, therefore, we need to ask ourselves: Do we know their struggle? Have we listened to their pain? Are we helping them to trust in Christ, or are we prescribing an ascetic burden without knowing whether they can bear it?

Archimandrite Zacharias describes pastoral ministry as offering comfort and hope through humble service rather than a display of authority. Invoking a saint does not absolve us of this responsibility. On the contrary, it calls for greater care in the way we use the saint’s words.

Let us, then, honour Saint Silouan without demanding that every believer retrace his path. Let us not turn a personal ascetic instruction into a compulsory command. Faithfulness to tradition is measured both by the accuracy of our quotations and by the responsibility with which we apply them. One Gospel for all does not mean one ascetic rule for all.

(Archimandrite Zacharias Zacharou is a disciple of Saint Sophrony and a spiritual father at the Holy Patriarchal and Stavropegic Monastery of Saint John the Baptist in Essex, England. Through his writing, translation, and pastoral work, he helps make the teachings of Saints Silouan and Sophrony more widely known. Archimandrite Peter Vryzas has been abbot of the same monastery since 2019 and holds a doctorate in Theology from the Aristotle University of Thessaloniki. His research focused on the mystery of the word of God in the life and writings of Saint Sophrony. Their insights have been drawn upon in this article because of their close involvement in the study and transmission of this spiritual tradition.)