«ΗΠΑ: Χριστιανική θρησκευτικότητα και Ορθοδοξία». Το νέο τεύχος της “Σύναξής” (αρ. 179).

 

 «ΗΠΑ: Χριστιανική θρησκευτικότητα και Ορθοδοξία».

Το νέο τεύχος της “Σύναξής” μας (αρ. 179).

Παραθέτω το ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ και στη συνέχεια τα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ.

[Το εξώφυλλο: έργο Κώστα Νταή].

……………………………………

Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ι Κ Ο

Φέτος –για την ακρίβεια στις 4 Ιουλίου– συμπληρώθηκαν 250 χρόνια από την υπογραφή της «Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας», η οποία σήμανε την ίδρυση του κράτους των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Ήταν το 1776, σε μια πόλη με βαρύ, εμβληματικό όνομα: Φιλαδέλφεια! Είναι από εκείνα τα ονόματα που χρειάζεται αδιάκοπα και έμπρακτα να δίνεις εξετάσεις για να επαληθεύεις ή για να διαψεύδεις το σημαινόμενό τους. Προερχόμενο γαρ από την λέξη φιλαδελφία, το όνομα της πρώτης πρωτεύουσας των ΗΠΑ παραπέμπει σε ένα δίλημμα θεμελιακό: αν η αγάπη σου εξαντλείται σε όσους ορίζεις ως αδέρφια σου (άρα, ποιους;) ή αν, αντιθέτως, η αγάπη σου είναι αδερφική προς όλους...

Πριν από 23 χρόνια (το 2003) είχαμε κάνει το πρώτο αφιέρωμά μας στις ΗΠΑ [1], προσεγγίζοντας διάφορες παραμέτρους της ιδιοπροσωπίας τους [2] (αντίστοιχα, το 1988 κάναμε το πρώτο αφιέρωμά μας στη Ρωσία [3] και το 2020 το δεύτερο [4] ). Με το πρόσφατο δε αφιέρωμά μας στον Παγκόσμιο Νότο [5] σκιαγραφήσαμε το πλαίσιο που διαμορφώνεται πλέον σε όλη την υφήλιο. Τώρα ερχόμαστε με ετούτο το τεύχος στην τρέχουσα αμερικανική πραγματικότητα [6].

Το τεύχος το συνθέτουμε σε εποχή κατά την οποία κορυφώνονται με νέες μορφές οι ανταγωνισμοί για παγκόσμια ηγεμονία (ηγεμονία παραχρήμα οικονομική, πολιτική και πολιτισμική). Σήμερα οι ΗΠΑ με την ιδιαίτερη φυσιογνωμία τους παραμένουν ισχυρός διεκδικητής, αλλά σε μια οικουμένη η οποία γίνεται πολυπολική και φέρνει σε κρίσιμες καταστάσεις τον Δυτικό κόσμο. Η τρέχουσα αμερικανική πραγματικότητα είναι πολύ σύνθετη, με ποικίλες δυναμικές και διαφορετικά πρόσημα σε κάθε επίπεδο: από την πολιτική και την διακυβέρνηση μέχρι τα κινήματα πολιτών και τον πολιτισμό. Επιλέξαμε λοιπόν να εστιάσουμε στην εξής πλευρά, η οποία και αποτυπώνεται στον τίτλο του αφιερώματος: Χριστιανική θρησκευτικότητα και Ορθοδοξία στις ΗΠΑ. Δηλαδή:

Δομικό χαρακτηριστικό των ΗΠΑ είναι η πεποίθηση ότι θεμελιώνονται στη χριστιανική θρησκευτικότητα – παρά τον διακηρυγμένο διαχωρισμό κράτους και θρησκευτικών κοινοτήτων (ήδη από τις απαρχές, δηλαδή από την άφιξη Πουριτανών και άλλων Ευρωπαίων αποίκων στη βόρεια Αμερική πολύ πριν από την συγκρότηση του κράτους), μαζί με την καταστατική έμφαση στη φιλελεύθερη αστική δημοκρατία. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη οι ΗΠΑ βρίσκονται σήμερα σε ιδιαίτερη ταραχή, με κολοφώνα τους λεγόμενους πολιτισμικούς πολέμους, δηλαδή σφοδρές αντιπαραθέσεις σχετικά με τις αξίες και τα ήθη, την παράδοση και την ανατροπή. Είναι μια νέα κατάσταση σε μια χώρα όπου η διελκυστίνδα μεταξύ πολυπολιτισμικότητας και μονοφωνίας συνιστά διαχρονικό στοιχείο της αμερικανικότητας. Σε αυτή τη συγκυρία λοιπόν εμφανίστηκε κάτι ακόμα, το οποίο ήδη από τα τέλη του 2025 μεγάλα αμερικανικά δημοσιογραφικά Μέσα το ανέδειξαν ως χτυπητή και αλλόκοτη είδηση: ένα κύμα μεταστροφών προς τις Ορθόδοξες Εκκλησίες της χώρας [7].

Νιώσαμε λοιπόν ότι χρειάζεται να εξετάσουμε αυτή την συγκυρία, που αφορά τόσο το ρίζωμα και την μακροχρόνια παρουσία των Ορθόδοξων κοινοτήτων στην αμερικανική πραγματικότητα, όσο και την στάση τους απέναντι στην πρόσφατη διόγκωση του ενδιαφέροντος για την Ορθοδοξία. Χρειάζεται να την εξετάσουμε δίχως αυτοδοξαστικούς πανηγυρισμούς, ώστε η χαρά από την αίσθηση ότι μεγαλώνει το βεληνεκές της Ορθοδοξίας στην κοινωνία να μην λειτουργήσει ως κολυμπήθρα του Σιλωάμ για όσα ημαρτημένα θρονιάζονται στον Ορθόδοξο κόσμο. Και βέβαια το ειδικό βάρος της Ορθόδοξης παρουσίας δεν είναι ζήτημα απλώς δογματικών διακηρύξεων, αλλά αφορά και κρίσιμες επιλογές, στάση ζωής. Ένα παράδειγμα αντί πολλών: Η ιεροποίηση της ισχύος και η επευλόγηση του πολέμου κρίνει καίρια όποιον διατείνεται ότι είναι χριστιανός. Καθόσον (για να θυμηθούμε τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά όταν με αφορμή το πολεμικό Ισλάμ έκλεινε την πόρτα στην εξουσιαστική εργαλειοποίηση της θρησκείας) είναι τραγικό, κάποιοι όχι μόνο να διαπράττουν αιματοχυσίες και εξανδραποδισμούς, αλλά επιπλέον να φρονούν ότι συμφωνεί μαζί τους ο Θεός («Οὐ μόνον αὐτοὶ τὰ τοιαῦτα πράττουσιν, ἀλλ’ ὦ τῆς παρανοίας, καὶ τὸν Θεὸν συνευδοκεῖν τούτοις οἴονται» [8] ). Καμίνι από το οποίο περνούν οι δογματικές διακηρύξεις μας...

Το αφιέρωμά μας λοιπόν αρθρώνεται πέριξ των εξής πέντε αξόνων:

- Αμερικανική ιδιοπροσωπία (αμερικανικότητα) και εκκλησιαστική ταυτότητα (γράφουν ο π. Γρηγόριος Έντουαρντς και ο Χρήστος Ντουράντε).

- Πόλεμοι πολιτισμών (πολιτισμικοί πόλεμοι) (γράφει ο Αριστοτέλης Παπανικολάου).

- Μοναχισμός και ειδικά τα μοναστήρια του Γέροντα Εφραίμ της Αριζόνας (γράφουν ο π. Λάμπρος Καμπερίδης και η Φράνσις Κωσταρέλου).

- Ποικιλία των μεταστροφών στην Ορθοδοξία και ποιμαντικά ζητήματα (γράφουν οι π. Παναγιώτης Παπαγεωργίου, ο π. Βασίλειος Θερμός και ο π. Γρηγόριος Τζένσεν).

- Προσωπική ματιά και αξιολόγηση της αμερικανικής «ψυχής» (συζητήσεις με τον Στέλιο Ράμφο και τον Γιάννη Κιουρτσάκη).

Αυτοί οι άξονες διασταυρώνονται σε κάποια σημεία, καθώς ορισμένα ζητήματα θίγονται από διαφορετικούς συγγραφείς, με την ματιά του καθενός. Ότι ο αναγνώστης θα διαπιστώσει συγκλίσεις και αποκλίσεις, συμφωνίςς και σημεία διαφωνίες, είναι αυτονόητο – και χρειαζούμενο, άλλωστε, για συζητήσεις με νόημα. Τα δοκίμια του τεύχους τέλος επικουρούνται από αποσπάσματα βιβλίων που αφορούν τις ΗΠΑ στη διαχρονία τους και βοηθούν στην ερμηνεία του παρόντος.

Αυτά προσώρας.

ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

[1] Τεύχος 86 (2003): «America, America!».

[2] Τα περιεχόμενά του: Άντονι Γκίντενς, «Η θρησκεία στις ΗΠΑ». Τόμας Ρηβς, «Μια Αμερική όχι και τόσο χριστιανική». π. Αθανάσιος Παραβάντσος, «Η σύγχρονη αμερικανική οικονομία και το πολιτιστικό της υπόβαθρο». Κωνσταντίνος Μπλάθρας, «Χόλλυγουντ: η παγκόσμια κυριαρχία των κινηματογραφιών ονείρων». Αρχιεπ. Αμερικής Δημήτριος, «Οι Ορθόδοξες Εκκλησίες εντός ενός πλουραλιστικού κόσμου». π. Παύλος Κουμαριανός, «Το ασκητικό πνεύμα της Ορθοδοξίας στην Αμερική». Γιάννης Χατζηνικολάου, «Το πέρασμα ενός ινδιάνου». Π. Βασίλειος Θερμός, «Νέος κόσμος, παλιά ερωτήματα». Πάνος Νικολόπουλος, «Ο πόλεμος του Ιράκ, η αμερικάνικη κοινωνία και η στάση των χριστιανών».

[3] Τεύχος 28 (1988): «Ρωσία: Χίλια χρόνια πνευματικής ιστορίας».

[4] Τεύχος 154 (2020): «Ματιές στη Ρωσία».

[5] Τεύχος 177 (2026): «Παγκόσμιος Νότος».

[6] Υπάρχει ένα πολύ μεγάλο ζήτημα, το οποίο όμως δεν μπορούμε να αναπτύξουμε εδώ (ελπίζω, στο μέλλον): Καθαυτή η ονομασία «Αμερική» (είτε για τις ΗΠΑ είτε για όλη την ήπειρο είτε για το νότιο τμήμα της ως «Λατινική Αμερική») είναι ονομασία που επέβαλε ο λευκός αποικισμός από τις αρχές του 16ου αιώνα, ωθώντας δυναστικά σε λησμονιά τις ιθαγενείς ονομασίες της γης αυτής. Έτσι, ένα δυναμικό αντιαποικιακό κίνημα που αντλεί αποφασιστικά από την γηγενή παράδοση (συχνά σε όσμωση και με ρεύματα της χριστιανικής Θεολογίας της Απελευθέρωσης) προσπαθεί από την δεκαετία του 1990 να καθιερώσει για όλη την ήπειρο την ονομασία Abya Yala, η οποία έχει γίνει ονομασία και του ίδιου του κινήματος. Η ονομασία προέρχεται από την γλώσσα των ιθαγενών Γκούνα (που ζουν στον Παναμά και την Κολομβία) και σημαίνει «γη σε πλήρη ωριμότητα, γη του ζωογόνου αίματος».

[7] Ruth Graham, «Orthodox Church pews are overflowing with converts», New York Times 19-11-2025.

[8] Γρηγόριος Παλαμάς, «Προς την εαυτού εκκλησίαν», 8, Συγγράμματα (επιμ. Π. Χρήστου, Β. Φανουργάκης, Β. Ψευτογκάς), Δ΄, Θεσσαλονίκη 1988, σ. 125.

[9] Ενδεικτικά βλ. Simon J. Bronner, Americanness: Inquiries into the Thought and Culture of the United States, Routledge, New York 2021.

..................................................

Περιεχόμενα

- π. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΕΝΤΟΥΑΡΝΤΣ, Ὀρθοδοξία καὶ Ἀμερικανικότητα (μτφρ. Νίκος Μανωλόπουλος).

- ΧΡΗΣΤΟΣ ΝΤΟΥΡΑΝΤΕ, Ὀρθόδοξος χριστιανισμὸς καὶ ἀμερικανικὴ ταυτότητα (μτφρ. Αντώνης Ν. Παπαβασιλείου).

- ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ, Οἱ πόλεμοι τῶν πολιτισμῶν, τὸ κράτος δικαίου καὶ τὸ κοινὸ καλό (μτφρ. Λάμπρος Ψωμάς).

- π. ΛΑΜΠΡΟΣ ΚΑΜΠΕΡΙΔΗΣ, Ὀρθόδοξος μοναχισμὸς στὴν Ἀμερική.

- ΦΡΑΝΣΙΣ ΚΩΣΤΑΡΕΛΟΥ, Ἡ ἀμφιλεγόμενη κληρονομιὰ τῶν διδαχῶν τοῦ γέροντα Ἐφραὶμ τῆς Ἀριζόνας καὶ τῶν μονῶν του στὶς Ἡνωμένες Πολιτεῖες (μτφρ. Νίκος Κουρεμένος).

- π. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ, Ἡ μεταστροφὴ Προτεσταντῶν στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία στὶς Ἡνωμένες Πολιτεῖε.

- π. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΘΕΡΜΟΣ, Τὴ στιγμὴ ποὺ γράφεται ἱστορία.

- π. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΤΖΕΝΣΕΝ, Αὐτὰ ποὺ γνωρίζουμε, αὐτὰ ποὺ δὲν γνωρίζουμε, αὐτὰ ποὺ δὲν μποροῦμε νὰ γνωρίζουμε καὶ αὐτὰ ποὺ δὲν μποροῦμε νὰ μὴν γνωρίζουμε (μτφρ. Ἀπόστολος Ἀποστολίδης).

- ΣΤΕΛΙΟΣ ΡΑΜΦΟΣ, «Ἂν γιὰ τὴν γνώση περιορίζεσαι στὴν αἴσθηση, πᾶς χαμένος…» (Συνέντευξη).

- ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΙΟΥΡΤΣΑΚΗΣ, «Ἕνας χωρικὸς στὴ Νέα Ὑόρκη» μετὰ εἴκοσι ἔτη (Συνέντευξη).

- ΦΙΛΛΙΣ, ποιήτρια σκλάβα.

- ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ, «Αὐτὴ τὴν τραγικὴ ἐμπειρία τὴν ἀναγορεύσαμε σὲ εὐγενῆ σταυροφορία...».

- ΡΕΖΙΣ ΝΤΕΜΠΡΕ, «…δὲν ὑπάρχει ἀνταγωνισμὸς ἀλλὰ σύμπτωση…».

- ΓΙΩΡΓΟΣ ΘΕΟΤΟΚΑΣ, «…τὸ θρησκευτικὸ πνεῦμα ἀνακατώνεται ὁλοένα…».

- ΙΑΚΩΒΟΣ ΘΗΡΑΣ ΚΑΡΑΜΟΛΕΓΚΟΣ, Ἑπτὰ σχεδὸν χάι-κάι (ποίημα).

- 40 χρόνια χωρὶς τὸν Παναγιώτη Νέλλα, 40 χρόνια κληρονομιᾶς τοῦ Παναγιώτη Νέλλα.

- Αναγνώσεις (ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΣΠΡΟΥΛΗΣ, ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΒΕΝΤΗΣ, ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΣΚΛΗΡΗΣ).

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ:

Νίκος Τσιρέβελος (για το βιβλίο: Πέλυ Γαλίτη-Κυρβασίλη, ΕΚΕΙΝΟ ΠΟΥ ΕΨΑΧΝΑ. Ἱστορίες Ὀρθόδοξης μεταστροφῆς στὴν Ἀμερική). Φανή Κουτσοβίτη (για το βιβλίο: Ἱερὰ Μονὴ Τιμίου Προδρόμου Μέσα Ποταμοῦ, ΑΓΙΟΙ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ). Ελένη Ζάχαρη (για το βιβλίο: Ἑλένη Α. Σακκᾶ, ΜΑ ΓΙΑΤΙ ΤΩΡΑ;. Γιώργος Χ. Παπαδάκης (για το βιβλίο: Ἀντώνης Σανουδάκης-Σανοῦδος, ΤΑ ΑΛΟΓΑ ΚΑΛΠΑΖΟΥΝ ΑΧΑΛΙΝΩΤΑ). Κωνσταντίνος Μ. Βαφειάδης (για το βιβλίο: Η ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΙΕΡΟ, ἐπιμ. Σταῦρος Ζουμπουλάκης).