Φίλες και φίλοι, από χθες άρχισε η συνεργασία μου
με την Καθημερινή, κατόπιν αιτήματός τους, με άρθρο μου κάθε δεύτερη Κυριακή.
Στον παλιό θεσμό της μονομαχίας, εξαιτίας προσβολής ή ερωτικής αντιζηλίας, η κοινή λογική δεν ήταν να νικήσει το δίκαιο ή το ηθικό. Νικούσε όποιος χειριζόταν καλύτερα το πιστόλι. (Ετσι χάθηκαν και σημαντικές προσωπικότητες.)
Κατά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, στις επαρχιακές πόλεις, οι καθηγητές περιπολούσαν τα απογεύματα μήπως εντοπίσουν μαθητή που δεν θα φορούσε το πηλήκιο ή που θα μιλούσε με κορίτσι, ώστε την άλλη μέρα να τιμωρηθεί. Η κοινωνία το θεωρούσε ενδεδειγμένο.
Σε μια συγκεκριμένη ιστοσελίδα στην οποία γυναίκες υποβάλλουν προσωπικά ερωτήματα ή διλήμματα, απαντούν μια ψυχολόγος και οι υπόλοιπες αναγνώστριες. Οταν αναφέρεται σύναψη σχέσεων με παντρεμένο, όλες αυτόματα απενοχοποιούνται με τη γραμμή: «Δεν είμαστε υπεύθυνες να σώσουμε τον γάμο του άλλου, δικό του πρόβλημα».
Συνήθως ερμηνεύουμε τον περίφημο στίχο του Ελύτη «ο χρόνος, γλύπτης των ανθρώπων παράφορος» με φόντο τα προσωπικά χνάρια που αφήνει πάνω μας ο χρόνος, στο σώμα μας και στην ψυχή μας. Ισως, όμως, δεν έχουμε αρκετά διανοηθεί για την επίδρασή του πάνω στις ανθρώπινες ομάδες. Για τις μεταλλάξεις των κοινωνιών, εθνών, εκκλησιών.
Η σταδιακή ροή των αλλαγών και η εμπέδωσή τους αποτελούν αντικείμενο της κοινωνικής ψυχολογίας και της μελέτης των πολιτισμών. Παρά την αναντίρρητη χρησιμότητα του επιστημονικού ορθού λόγου, όμως, ένα ερώτημα εξακολουθεί να μας βγάζει τη γλώσσα: Γιατί κάθε γενιά είναι βέβαιη ότι αυτή έχει δίκιο για το πώς πρέπει να λειτουργεί ο άνθρωπος;
Το ζήτημα το οποίο θίγω εδώ δεν περιορίζεται στο περιβόητο χάσμα των γενεών. Το φαινόμενο ετούτο είναι διαχρονικό, επειδή δεν πηγάζει από πολιτισμικές αλλαγές, αλλά από αναπτυξιακές συνιστώσες – ο Αριστοφάνης μαρτυρεί ότι στην εποχή του οι γέροι διαμαρτύρονταν πως οι νέοι δεν τους σέβονταν όπως στο παρελθόν. Παρ’ όλα αυτά, γύρω τους και μέσα τους δεν είχε μεταβληθεί η κουλτούρα.
Ισως το κλειδί για το σημερινό τοπίο της ψυχικής «γλυπτικής» να είναι η εμφάνιση νέου πολιτισμού. Είναι λογικό η πλειονότητα των φορέων του να είναι οι νέοι, τόσο για τη νεωτερικότητα στον 19ο και 20ό αιώνα όσο και τώρα για το μεταμοντέρνο. Ομως, δάσκαλοι υπήρξαν πάντα οι μεγάλοι – ας θυμηθούμε τους φιλοσόφους του ορθολογισμού και της αξίας του ατόμου. Αλλά και σήμερα, οι ενήλικοι αποδομητές του πολιτισμού έχουν στελεχώσει τα παιδαγωγικά τμήματα των πανεπιστημίων – έξυπνη κίνηση…
Κάθε κουλτούρα δικαιούται την πολιτισμική κριτική της. Σκόπιμα μετακινήθηκα από το πιο δασκαλίστικο «είμαστε υποχρεωμένοι να κρίνουμε κάθε πολιτισμό» στην επισήμανση ότι συμφέρει κάθε πολιτισμό να επιζητάει την κριτική. Δεν είναι για καλό κάθε καινούργια φάση της ανθρώπινης κουλτούρας να εξιδανικεύεται και να αντιμετωπίζεται ως πραγματική έλλαμψη που δήθεν θεράπευσε την τυφλότητά μας. Τέλειος πολιτισμός δεν υπάρχει, όλοι διαθέτουν ισχυρά σημεία και αδυναμίες. Κάθε νέο ανθρώπινο εγχείρημα, ας είναι και συλλογικό, πρέπει να προσεγγίζεται με διανοητική εντιμότητα. Αυτή θα διακρίνει τόσο τις δημιουργικές καινοτομίες όσο και τις παθιασμένες κατεδαφίσεις.
Και εδώ εγείρεται το αμείλικτο αίτημα. Πώς θα ασκηθεί αυτή η πολιτισμική κριτική χωρίς να μετατραπεί σε γκρίνια ηλικιωμένων; Πώς θα καταφέρουμε να μην απορρίψουμε κάτι απλώς και μόνο επειδή δεν συμφωνεί με τις συνήθειές μας, με ό,τι μας είναι οικείο; Και πώς θα συνδυαστεί ο νεανικός ενθουσιασμός με την προσεκτική διατήρηση όσων πολύτιμων μας κληροδότησε ο μόχθος τόσων αιώνων;
Η σπαρακτική αυτή περιγραφή της Μέριλιν Ρόμπινσον θα είναι λάθος να εκληφθεί ως πρόσκληση προς σχετικισμό και αδιαφορία. Προσωπικά τη βλέπω ως κάλεσμα προς όλες τις γενιές για να συνεργαστούμε ώστε να λαξευτούμε όλοι όμορφα.
*Ο π. Βασίλειος Θερμός είναι ψυχίατρος παιδιών και εφήβων, πρώην καθηγητής της Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθηνών.
Κοιτώντας μαζί τον «παράφορο γλύπτη»
*π. Βασίλειος Θερμός
Στον παλιό θεσμό της μονομαχίας, εξαιτίας προσβολής ή ερωτικής αντιζηλίας, η κοινή λογική δεν ήταν να νικήσει το δίκαιο ή το ηθικό. Νικούσε όποιος χειριζόταν καλύτερα το πιστόλι. (Ετσι χάθηκαν και σημαντικές προσωπικότητες.)
Κατά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, στις επαρχιακές πόλεις, οι καθηγητές περιπολούσαν τα απογεύματα μήπως εντοπίσουν μαθητή που δεν θα φορούσε το πηλήκιο ή που θα μιλούσε με κορίτσι, ώστε την άλλη μέρα να τιμωρηθεί. Η κοινωνία το θεωρούσε ενδεδειγμένο.
Σε μια συγκεκριμένη ιστοσελίδα στην οποία γυναίκες υποβάλλουν προσωπικά ερωτήματα ή διλήμματα, απαντούν μια ψυχολόγος και οι υπόλοιπες αναγνώστριες. Οταν αναφέρεται σύναψη σχέσεων με παντρεμένο, όλες αυτόματα απενοχοποιούνται με τη γραμμή: «Δεν είμαστε υπεύθυνες να σώσουμε τον γάμο του άλλου, δικό του πρόβλημα».
***
Ποιο νήμα συνδέει τις διαδρομές του ανθρώπινου
είδους; Ποιοι μηχανισμοί οδηγούν από κάθε σκαλοπάτι στο επόμενο; Τι αλλάζει
μέσα στις ψυχές, ώστε να μεταβάλλονται δραματικά τα αυτονόητα; Πότε λειτουργεί
σωστότερα η ανθρωπινότητα;Συνήθως ερμηνεύουμε τον περίφημο στίχο του Ελύτη «ο χρόνος, γλύπτης των ανθρώπων παράφορος» με φόντο τα προσωπικά χνάρια που αφήνει πάνω μας ο χρόνος, στο σώμα μας και στην ψυχή μας. Ισως, όμως, δεν έχουμε αρκετά διανοηθεί για την επίδρασή του πάνω στις ανθρώπινες ομάδες. Για τις μεταλλάξεις των κοινωνιών, εθνών, εκκλησιών.
Η σταδιακή ροή των αλλαγών και η εμπέδωσή τους αποτελούν αντικείμενο της κοινωνικής ψυχολογίας και της μελέτης των πολιτισμών. Παρά την αναντίρρητη χρησιμότητα του επιστημονικού ορθού λόγου, όμως, ένα ερώτημα εξακολουθεί να μας βγάζει τη γλώσσα: Γιατί κάθε γενιά είναι βέβαιη ότι αυτή έχει δίκιο για το πώς πρέπει να λειτουργεί ο άνθρωπος;
Το ζήτημα το οποίο θίγω εδώ δεν περιορίζεται στο περιβόητο χάσμα των γενεών. Το φαινόμενο ετούτο είναι διαχρονικό, επειδή δεν πηγάζει από πολιτισμικές αλλαγές, αλλά από αναπτυξιακές συνιστώσες – ο Αριστοφάνης μαρτυρεί ότι στην εποχή του οι γέροι διαμαρτύρονταν πως οι νέοι δεν τους σέβονταν όπως στο παρελθόν. Παρ’ όλα αυτά, γύρω τους και μέσα τους δεν είχε μεταβληθεί η κουλτούρα.
Ισως το κλειδί για το σημερινό τοπίο της ψυχικής «γλυπτικής» να είναι η εμφάνιση νέου πολιτισμού. Είναι λογικό η πλειονότητα των φορέων του να είναι οι νέοι, τόσο για τη νεωτερικότητα στον 19ο και 20ό αιώνα όσο και τώρα για το μεταμοντέρνο. Ομως, δάσκαλοι υπήρξαν πάντα οι μεγάλοι – ας θυμηθούμε τους φιλοσόφους του ορθολογισμού και της αξίας του ατόμου. Αλλά και σήμερα, οι ενήλικοι αποδομητές του πολιτισμού έχουν στελεχώσει τα παιδαγωγικά τμήματα των πανεπιστημίων – έξυπνη κίνηση…
Κάθε κουλτούρα δικαιούται την πολιτισμική κριτική της. Σκόπιμα μετακινήθηκα από το πιο δασκαλίστικο «είμαστε υποχρεωμένοι να κρίνουμε κάθε πολιτισμό» στην επισήμανση ότι συμφέρει κάθε πολιτισμό να επιζητάει την κριτική. Δεν είναι για καλό κάθε καινούργια φάση της ανθρώπινης κουλτούρας να εξιδανικεύεται και να αντιμετωπίζεται ως πραγματική έλλαμψη που δήθεν θεράπευσε την τυφλότητά μας. Τέλειος πολιτισμός δεν υπάρχει, όλοι διαθέτουν ισχυρά σημεία και αδυναμίες. Κάθε νέο ανθρώπινο εγχείρημα, ας είναι και συλλογικό, πρέπει να προσεγγίζεται με διανοητική εντιμότητα. Αυτή θα διακρίνει τόσο τις δημιουργικές καινοτομίες όσο και τις παθιασμένες κατεδαφίσεις.
Και εδώ εγείρεται το αμείλικτο αίτημα. Πώς θα ασκηθεί αυτή η πολιτισμική κριτική χωρίς να μετατραπεί σε γκρίνια ηλικιωμένων; Πώς θα καταφέρουμε να μην απορρίψουμε κάτι απλώς και μόνο επειδή δεν συμφωνεί με τις συνήθειές μας, με ό,τι μας είναι οικείο; Και πώς θα συνδυαστεί ο νεανικός ενθουσιασμός με την προσεκτική διατήρηση όσων πολύτιμων μας κληροδότησε ο μόχθος τόσων αιώνων;
***
«Το έχω σκεφτεί πολλές φορές αυτό – το πώς
αλλάζουν οι καιροί και το πώς τα ίδια εκείνα λόγια που στη μια γενιά κάνουν ένα
σωρό ανθρώπους να αλυχτούν στις ερημιές ακούγονται από την επόμενη γενιά ως
ενοχλητικά ή ανούσια».Η σπαρακτική αυτή περιγραφή της Μέριλιν Ρόμπινσον θα είναι λάθος να εκληφθεί ως πρόσκληση προς σχετικισμό και αδιαφορία. Προσωπικά τη βλέπω ως κάλεσμα προς όλες τις γενιές για να συνεργαστούμε ώστε να λαξευτούμε όλοι όμορφα.
*Ο π. Βασίλειος Θερμός είναι ψυχίατρος παιδιών και εφήβων, πρώην καθηγητής της Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθηνών.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου