Μοναχικός και έγγαμος βίος: τιμή στα χαρίσματα, όχι ανταγωνισμός - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Μοναχικός και έγγαμος βίος: 

τιμή στα χαρίσματα, όχι ανταγωνισμός

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Υπάρχουν συζητήσεις που, ενώ ξεκινούν από την ανάγκη να διορθωθεί μια αδικία, κινδυνεύουν να γεννήσουν μιαν άλλη. Όταν ο έγγαμος βίος παρουσιάζεται ως χριστιανική ζωή δεύτερης κατηγορίας, οφείλουμε να αντιδρούμε. Όταν όμως, για να υπερασπιστούμε τον γάμο, αντιμετωπίζουμε τη μοναχική αφιέρωση με καχυποψία ή θεωρούμε την αγαμία ένδειξη φιλοδοξίας, χάνουμε ξανά το εκκλησιαστικό μέτρο.

Το Ευαγγέλιο είναι ένα και η πρόσκληση στην αγιότητα απευθύνεται σε όλους. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα χαρίσματα ταυτίζονται ή ότι η Εκκλησία πρέπει να πάψει να τιμά ιδιαίτερα την παρθενία για χάρη του Χριστού. Σημαίνει ότι κανένα χάρισμα δεν γίνεται τίτλος προσωπικής υπεροχής. Ο γάμος δεν είναι πνευματικός συμβιβασμός· ο μοναχισμός δεν είναι πιστοποιητικό αγιότητας. Και στους δύο δρόμους, η δωρεά του Θεού καλεί τον άνθρωπο να βγει από τη φιλαυτία και να μάθει να αγαπά.

Η Εκκλησία χρειάστηκε από νωρίς να προστατεύσει αυτή τη διάκριση. Η Σύνοδος της Γάγγρας (πιθανότατα περί το 340 μ.Χ.) καταδίκασε την περιφρόνηση του γάμου και την υπεροψία όσων παρθενεύουν απέναντι στους εγγάμους. Δεν καταδίκασε την παρθενία, αλλά τη μετατροπή της σε αφορμή αλαζονείας. Διέκρινε την εγκράτεια που προέρχεται από αποστροφή προς τον γάμο από εκείνη που επιλέγεται για την ομορφιά και την αγιότητα της παρθενίας.

Θα αδικούσαμε, επομένως, την παράδοση αν υποστηρίζαμε ότι δεν αποδίδει ιδιαίτερη τιμή στην παρθενία. Ο απόστολος Παύλος αναγνωρίζει το προσωπικό χάρισμα του καθενός, αλλά συγχρόνως επαινεί την απερίσπαστη προσήλωση στον Κύριο (Α΄ Κορ. 7:7, 32–35). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναγνωρίζει την υπεροχή της παρθενίας ως χαρίσματος αφιερώσεως στον Θεό, χωρίς να υποτιμά την αγαθότητα του γάμου. Παράλληλα, επισημαίνει ότι η αποχή από τον γάμο δεν αρκεί χωρίς την αντίστοιχη πνευματική ζωή. Η ιδιαίτερη τιμή του χαρίσματος δεν συνεπάγεται, επομένως, ότι κάθε άνθρωπος που παρθενεύει υπερέχει σε αγιότητα από εκείνον που ζει μέσα στον γάμο.

Ο μοναχός δεν εγκαταλείπει κάτι κακό, αλλά παραιτείται από αγαθά ευλογημένα: τη συζυγική συντροφικότητα, τη δημιουργία οικογένειας, την προσωπική περιουσία. Με την υπακοή ασκείται επίσης στην παραίτηση από το ίδιο θέλημα. Αυτή η αφιέρωση έχει εκκλησιαστικό νόημα όταν γίνεται από αγάπη για τον Χριστό, με ελευθερία και ταπείνωση. Δεν είναι μίσος για τους ανθρώπους, αλλά κλήση σε προσευχή και αγάπη για όλους. Η Εκκλησία δικαίως τιμά μια τέτοια απόφαση, χωρίς να χρειάζεται να μικρύνει την αξία της συζυγικής πιστότητας και της γονεϊκής αυτοπροσφοράς. Και ο χριστιανικός γάμος, άλλωστε, είναι δρόμος θυσιαστικής αγάπης, όχι υπόσχεση ανέφελης ευτυχίας.

Ανάλογος σεβασμός χρειάζεται για τους άγαμους κληρικούς που διακονούν στις ενορίες. Η αγαμία, η μοναχική ιδιότητα και η ιερωσύνη δεν ταυτίζονται· ούτε, όμως, η διακονία μέσα στον κόσμο ακυρώνει την αφιέρωση. Ο άγαμος ιερέας καλείται να ζήσει την παραίτηση από τη συζυγική συμπαράσταση ως προσφορά στον Θεό και στον λαό Του. Δεν γνωρίζουμε τις θυσίες του καθενός για να τις συγκρίνουμε. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι η γενίκευση «οι άγαμοι είναι καριερίστες» αδικεί πρόσωπα. Η φιλοδοξία χρειάζεται έλεγχο όπου εμφανίζεται, όχι σύνδεση με μία οικογενειακή κατάσταση. Αντίστοιχα, η τεκμηριωμένη κριτική καταχρήσεων δεν πρέπει να βαπτίζεται εχθρότητα προς τον μοναχισμό.

Ούτε η προτροπή «να κλειστούν στα μοναστήρια τους» αρκεί ως εκκλησιαστική απάντηση. Άλλο η διαφύλαξη της μοναχικής κλήσης και άλλο ο αποκλεισμός από μια διακονία που αναθέτει η Εκκλησία. Χρειάζονται διάκριση, σεβασμός στην εκκλησιαστική τάξη και εξέταση κάθε περίπτωσης, όχι συλλήβδην απόρριψη ανθρώπων και προσφορών.

Αντίστοιχα, το ζήτημα των έγγαμων επισκόπων δεν λύνεται με συνθήματα. Η σημερινή Ορθόδοξη τάξη έχει ιστορική διαμόρφωση. Η Πενθέκτη Σύνοδος απαγορεύει τη συζυγική συμβίωση των επισκόπων, ενώ προστατεύει την έγγαμη ζωή πρεσβυτέρων και διακόνων (Πενθέκτη Σύνοδος, Κανόνες 12–13, 48). Η απόφασή της, ωστόσο, δεν μπορεί να ερμηνεύεται αποκλειστικά με αφηρημένα θεολογικά κριτήρια, αποκομμένα από τη ζωή της Εκκλησίας. Ανταποκρίνεται και σε συγκεκριμένες ποιμαντικές και πρακτικές ανάγκες της εποχής: ο ίδιος ο 12ος Κανόνας επικαλείται τον σκανδαλισμό που είχε προκληθεί σε τοπικές Εκκλησίες και τη μέριμνα για την πνευματική ωφέλεια του ποιμνίου.

Σήμερα, ύστερα από τόσους αιώνες, οφείλουμε να μελετούμε προσεκτικά τις συνθήκες και τα προβλήματα που οδήγησαν σε αυτή τη ρύθμιση, ώστε να μην παραβλέπουμε τον κίνδυνο επανεμφάνισής τους. Η ιστορική μελέτη χρειάζεται να συνοδεύεται από εμπιστοσύνη στην πείρα και στη συνοδική σοφία των επισκόπων που κλήθηκαν να δώσουν λύσεις σε πραγματικές δυσκολίες της εκκλησιαστικής ζωής. Η εμπιστοσύνη αυτή δεν αποκλείει τα ερωτήματα· απαιτεί, όμως, να διατυπώνονται με γνώση, σεβασμό και συναίσθηση ευθύνης. Ούτε κάθε σχετικός προβληματισμός φανερώνει αντιμοναχική διάθεση ούτε η ιστορική διαμόρφωση μιας εκκλησιαστικής ρύθμισης σημαίνει ότι αυτή μπορεί να παραμερίζεται αβασάνιστα.

Μέσα σε αυτό το πνεύμα διαβάζουμε και την υπόσχεση του Χριστού για το «εκατονταπλάσιο» σε όσους άφησαν αγαθά και δεσμούς για Εκείνον και το Ευαγγέλιο (Μάρκ. 10:29–31). Ο Κύριος τιμά την αυταπάρνηση· δεν μας παραδίδει έναν πίνακα κατάταξης των πιστών. Η υπόσχεση συνοδεύεται από την αναφορά στους διωγμούς και την προειδοποίηση ότι πολλοί πρώτοι θα γίνουν τελευταίοι. Η θυσία δεν δημιουργεί απαίτηση υπεροχής· προσφέρεται με εμπιστοσύνη στην αγάπη Του.

Τα όσα έχουμε αναφέρει ισχύουν και στις αγιοκατατάξεις. Η Εκκλησία δεν απονέμει βραβεία σε τρόπους ζωής· αναγνωρίζει τη φανέρωση της αγιότητας του Θεού σε συγκεκριμένα πρόσωπα. Το αγιολόγιο δεν εξαντλεί την αγιότητα της Εκκλησίας. Υπάρχουν άνθρωποι που ευαρέστησαν στον Θεό χωρίς να γίνουν ευρύτερα γνωστοί. Είναι εύλογο να επιθυμούμε μεγαλύτερη προβολή έγγαμων αγίων, ώστε οι οικογένειες να βρίσκουν οικεία στηρίγματα. Δεν χρειάζεται, όμως, αυτή η επιθυμία να μετατρέπεται σε δυσφορία για την αγιοκατάταξη μοναχών. Η χαρά για έναν άγιο ανήκει σε ολόκληρη την Εκκλησία.

Το ζητούμενο δεν είναι να υπερασπιστούμε μια παράταξη. Είναι να μη χαθεί η ευγνωμοσύνη για τα χαρίσματα του Θεού. Να τιμούμε τη μοναχική αφιέρωση χωρίς να εξουθενώνουμε τον γάμο· να στηρίζουμε την οικογένεια χωρίς να υποπτευόμαστε κάθε παραίτηση από αυτήν. Ο μοναχός και ο έγγαμος δεν χρειάζονται ο ένας την υποτίμηση του άλλου για να δικαιώσουν την κλήση τους. Χρειάζονται μετάνοια, πιστότητα και αλληλοστήριξη. Στο κοινό Ποτήριο δεν συναντώνται ανταγωνιστές, αλλά μέλη του ίδιου Σώματος.

***

Monastic and Married Life: Honouring Gifts, Not Fostering Rivalry

Some discussions begin with the need to correct an injustice, yet risk creating another. When married life is presented as a second-class Christian vocation, we ought to object. But when, in defending marriage, we regard monastic dedication with suspicion or treat celibacy as a sign of ambition, we once again lose the balanced perspective of the Church.

The Gospel is one, and the call to holiness is addressed to everyone. This does not mean that all spiritual gifts are identical, or that the Church should cease to accord special honour to virginity for Christ’s sake. It means that no gift confers personal superiority. Marriage is not a spiritual compromise; monasticism is not a certificate of holiness. On both paths, God’s gift calls each person to move beyond self-love and learn to love.

From an early date, the Church had to safeguard this distinction. The Council of Gangra, probably held around AD 340, condemned contempt for marriage and the arrogance of those living in virginity who looked down on married people. It condemned neither virginity itself nor its practice, but its use as a pretext for pride. It distinguished between continence motivated by an aversion to marriage and continence chosen for the beauty and holiness of virginity.

We would therefore misrepresent the tradition if we claimed that it accords no special honour to virginity. The Apostle Paul acknowledges that each person has their own gift, while also commending undivided devotion to the Lord (1 Cor. 7:7, 32–35). Saint John Chrysostom recognises the superiority of virginity as a gift of dedication to God, without diminishing the goodness of marriage. At the same time, he points out that abstaining from marriage is insufficient without a corresponding spiritual life. The special honour accorded to the gift does not, therefore, imply that everyone who lives in virginity surpasses a married person in holiness.

The monk does not abandon something evil, but relinquishes blessed gifts: marital companionship, the opportunity to establish a family, and personal possessions. Through obedience, he also learns to surrender his own will. This dedication has meaning within the life of the Church when it is undertaken out of love for Christ, in freedom and humility. It is not hatred of other people, but a calling to prayer and love for all. The Church rightly honours such a decision without needing to diminish the value of marital fidelity and parental self-giving. Christian marriage, too, is a path of sacrificial love, not a promise of untroubled happiness.

The same respect is due to celibate clergy serving in parishes. Celibacy, monastic life, and priesthood are distinct; yet ministry in secular society does not negate a person’s dedication to God. The celibate priest is called to make his renunciation of spousal support an offering to God and His people. We do not know each person’s sacrifices well enough to compare them. We do know, however, that the generalisation “celibate clergy are careerists” does an injustice to individuals. Ambition must be challenged wherever it appears, rather than associated with a particular marital status. Equally, well-founded criticism of abuses should not be branded as hostility to monasticism.

Nor is the demand that monks “shut themselves away in their monasteries” an adequate response within the Church. Safeguarding the monastic vocation is one thing; excluding someone from a ministry entrusted to them by the Church is another. What is needed is discernment, respect for ecclesiastical order, and consideration of each case—not a blanket rejection of people and their contributions.

Likewise, the question of married bishops cannot be settled by slogans. Present-day Orthodox practice has developed over time. The Quinisext Council prohibits bishops from continuing conjugal life with their wives, while safeguarding the married life of presbyters and deacons (Quinisext Council, Canons 12–13, 48). Its decision, however, cannot be interpreted exclusively through abstract theological criteria detached from the life of the Church. It also addresses specific pastoral and practical needs of the time: Canon 12 itself refers to the scandal that had arisen in local Churches and expresses concern for the spiritual welfare of the flock.

Today, after so many centuries, we ought to study carefully the circumstances and problems that led to this provision, so that we do not overlook the risk of their recurrence. Historical study needs to be accompanied by trust in the experience and conciliar wisdom of the bishops who were called upon to resolve real difficulties in the life of the Church. Such trust does not rule out questions; it does, however, require that they be raised with knowledge, respect, and a sense of responsibility. Raising these questions does not necessarily reveal an anti-monastic attitude, nor does the historical development of an ecclesiastical provision mean that it may be lightly set aside.

It is in this spirit that we also read Christ’s promise of a “hundredfold” to those who have left possessions and relationships for His sake and for the Gospel (Mark 10:29–31). The Lord honours self-denial; He does not give us a ranking of the faithful. The promise comes with a reference to persecutions and the warning that many who are first will be last. Sacrifice does not establish a claim to superiority; it is offered in trust in His love.

The same considerations apply to the glorification of saints. The Church does not award prizes to ways of life; it recognises the manifestation of God’s holiness in particular persons. The calendar of saints does not encompass the full holiness of the Church. There are people who have pleased God without becoming widely known. It is reasonable to wish for greater attention to married saints, so that families may find familiar examples of holiness to sustain them. Yet this wish need not become resentment at the glorification of monastics. Joy in a saint belongs to the whole Church.

The aim is not to defend a faction, but to preserve our gratitude for God’s gifts: to honour monastic dedication without disparaging marriage, and to support the family without viewing every renunciation of family life with suspicion. Monastics and married Christians do not need to belittle one another in order to vindicate their own calling. They need repentance, faithfulness, and mutual support. At the shared Chalice, they meet not as rivals, but as members of the same Body.