Η ταινία για τον Ιωάννη Καποδίστρια - Γεώργιος Διον. Κουρκούτας

Μια προσέγγιση σε ένα κινηματογραφικό έργο….

Η ταινία για τον Ιωάννη Καποδίστρια

Γιατί θεωρείται σπουδαίος ο Καποδίστριας;

Φέτος συμπληρώνονται 250 έτη από την γέννηση του Ιωάννη Καποδίστρια (Ι.Κ.). Ο σπουδαίος αυτός Κερκυραίος διπλωμάτης και πολιτικός, με πανευρωπαϊκή αναγνώριση, ήρθε σε ηλικία 52 ετών στην Ελλάδα, για να αναλάβει μία χώρα με μηδενικές υποδομές, τεράστια προβλήματα, έναν πόλεμο εν εξελίξει και έναν Λαό πληγωμένο αλλά υπερήφανο.

Ο ίδιος με προσωπικό κόπο και θυσίες έκανε πολλά. Βοήθησε το τραυματισμένο από εισβολές των Τούρκων υποτυπώδες Κράτος να γίνει Ανεξάρτητο, με όσο καλύτερα σύνορα επέτρεπαν τα διεθνή συμφέροντα. Αλλά δεν μπόρεσε να αντιληφθεί ότι μερικά πράγματα αλλάζουν μόνο με υπομονή ή χειρουργικούς «πολιτικούς χειρισμούς». Ιδιαίτερα σε έναν Λαό που ήταν πλέον μαθημένος με νοοτροπίες ανατολίτικης εμπνεύσεως και με ισχυρές υπάρχουσες δομές εξουσίας. Και αυτό τον έφερε σε αντίθεση με πολλούς, με αποτέλεσμα την βιολογική του εξόντωση τον Σεπτέμβριο του 1831.

Η σημασία μιας ταινίας που «μιλά» στο κοινό;

Σε μία εποχή που πολλοί απλώς «ξεφυλλίζουν» ιστοσελίδες και αγνοούν βασικές γνώσεις και την γενικότερη μελέτη της Ιστορίας, μία ταινία (οπτικός λόγος) μπορεί να προσφέρει πολλά. Πολλοί, ιδιαίτερα νέοι, δεν μελετούν όπως πρέπει την Ιστορία, κάτι που πρέπει να μας προβληματίσει. Ίσως τον σκοπό αυτόν να υπηρετούν έργα σαν αυτό του Γ. Σμαραγδή, που βρήκε τόση καλή απήχηση στο κοινό, παρά τις γκρίνιες και αρνητικές κρατικές μερικών.

Ο Γιάννης Σμαραγδής έχει μία δική του οπτική για το πώς προβάλλεται μία μορφή της Ιστορίας. Μία οπτική που έχει θετικά και αρνητικά, όπως έδειξε στα ανάλογα έργα για τον Βαρβάκη, τον Καζαντζάκη και τον Ελ Γκρέκο. Δεν ανήκει στην παλιά γενιά σκηνοθετών που «μιλούσαν» με το κοινό, όπως ο Αλ. Σακελλάριος, ή άγγιζαν την Ιστορία όπως οι παραγωγές του Τζέιμς Πάρις και της «σχολής» του (που σήμερα εξακολουθούν να συγκινούν). Το ότι χιλιάδες δηλώνουν συγκινημένοι ή συγκλονισμένοι από όσα είδαν, κατανοούμε ότι η ταινία αυτή κάπως «μίλησε» στο κοινό. Για πολλούς λόγους…

Μήπως δικαιώθηκαν οι εχθροί και δολοφόνοι του Ι.Κ..;

Πέρα από όσους φέρονται ως δολοφόνοι του Ι.Κ. (εστιάζοντας στους δύο Μαυρομιχαλαίους και τους σωματοφύλακές τους, κατά την κυρίαρχη άποψη-που έχουν αμφισβητήσει καίρια νεότερες έρευνες) το βέβαιο είναι πως πολλοί δεν έβλεπαν με καλό μάτι τις κινήσεις του Ι.Κ. Λόγω προσωπικών νοοτροπιών ή αναζητώντας μερίδιο εξουσίας, που ως τότε απολάμβαναν.

Οι δυνάμεις που ήταν πίσω από τις Κυβερνήσεις Βρετανίας και Γαλλίας (από το 1830) και επιθυμούσαν τον πολιτικό ή τον βιολογικό θάνατο του Ι.Κ. ήταν οι ίδιες που ήθελαν (μέσω των δανείων που έστειλαν το 1824-1825 στην εμπόλεμη Ελλάδα) να ελέγχουν το νέο Κράτος. Το έδειξαν και μετά τον Ι.Κ., όπως στον Κριμαϊκό Πόλεμο με την Κατοχή της Ελλάδος (1853-1855) επί Όθωνος και μετά.

Αν ψάξουμε ποιοι πολέμησαν τον Ι.Κ. ανοιχτά από τότε ή συνέβαλαν τελικώς στην εξόντωσή του, θα δούμε δεκάδες ονόματα, που πρωταγωνιστήσαν σε Πολιτική και αλλού για δεκαετίες: Κουντουριώτης, Κωλέττης, Μαυροκορδάτος, Μαυρομιχάλης, Κοραής, Ζαΐμης, Μακρυγιάννης, Δεληγιάννης, Πολυζωίδης, Μιαούλης, Τρικούπης Σπ., Φίνλεϋ, Σούτσος, Φαρμακίδης κλπ. Από αυτούς και τις οικογένειές τους, που οι πλείστοι τότε συμπορεύτηκαν με Γαλλία και Βρετανία κατά του Ι.Κ.,  θα προκύψουν δεκάδες Πρωθυπουργοί και Υπουργοί της Ελλάδος έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (μετά από αυτόν και μετά το 1955 θα προκύψουν μερικές νέες οικογένειες που θα «προσφέρουν» Πρωθυπουργούς στην Ελλάδα).

Πάντα με την «λαϊκή έγκριση» (μέσω μηχανισμών ή εκλογών) και με την συνήθως ευνοϊκή στάση κάποιων ξένων δυνάμεων. Πέντε Πρωθυπουργούς και έναν Πρόεδρο της Δημοκρατίας έβγαλε μόνο το νησάκι της Ύδρας, κέντρο των διεργασιών κατά του Ι.Κ. (Κουντουριώτης, Αθ. Μιαούλης, Δημ. και Πέτ. Βούλγαρης, Κριεζής, Παύλος Κουντουριώτης). Οι απόγονοι των εχθρών του Ι.Κ. κυριάρχησαν….

Φταίει για όλα ο «κοτσαμπασισμός»; Μία αποτίμηση…

Η ταινία εστιάζει πως μέγας εχθρός του Ι.Κ. ήταν ο κοτσαμπασισμός, που συνδεόταν με ατομικά συμφέροντα και συνήθειες Οθωμανικής καταγωγής (όπως η πατρωνία των πολιτών, τα οικογενειακά «τζάκια», οι πελατειακές σχέσεις ηγετών- ψηφοφόρων, τα ρουσφέτια κλπ.). Ο κοτσαμπασισμός στην Ελλάδα (που κατακρίνεται σε βαθμό υπερβολής στην ταινία) είναι ένα αρνητικό στοιχείο και κληρονομιά της Οθωμανικής σκλαβιάς. Δεν θα δέχονταν οι περισσότεροι κατέχοντες ως τότε εξουσία να περιοριστεί η πολιτική επιρροή ή η οικονομική τους δύναμη με την δημιουργία ενός συγκεντρωτικού κράτους, όπως επιθυμούσε ο Ι.Κ.

Μήπως τελικά ο «κοτσαμπασισμός», με την μορφή αναζήτησης πολιτικών που ικανοποιούν τις άμεσες ατομικές ανάγκες χωρίς να υπηρετούν το σύνολο, επικράτησε; Και μάλιστα από το 1843, οπότε και συγκροτήθηκαν το 1^ο Σύνταγμα της Ελλάδος και η 1^η Βουλή των Ελλήνων, κατόπιν υποδείξεων κομμάτων (των λεγομένων ξενικών) που έπαιρναν εντολές από Ξένες Πρεσβείες; Δεν είναι τυχαίο που κατηγόρησαν τον Καποδίστρια για «δεσποτισμό» και ως «πολέμιο του Συντάγματος».

Το Κράτος μας μετά το 1821

Απαντά σε αυτά, με ανάλογη ανάλυση και τεκμηρίωση ο Ηλείος διανοούμενος Παν. Κονδύλης (1943-1998) στην εισαγωγή του βιβλίου του «Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού», σελ.18-19:

«Οι πρώτοι και κοινωνικά σημαντικότεροι αντίπαλοι της «δεσποτείας» και υπέρμαχοι του «συντάγματος» στην μετεπαναστατική Ελλάδα προήλθαν από τους κύκλους των τοπικών προυχόντων, οι οποίοι με κανένα τρόπο δεν ήθελαν να εκχωρήσουν τα πατριαρχικά τους δικαιώματα στο σύγχρονο κράτος. Τα «τζάκια» συμφιλιώθηκαν με το κράτος μόνον από τη στιγμή που μπόρεσαν να το ελέγξουν, είτε ασκώντας επιρροή πάνω στη μοναρχία είτε –ακόμα περισσότερο- μέσω του πελατειακού κοινοβουλευτισμού. Όμως το έλεγξαν για να το αδρανοποιήσουν, όπως άλλωστε τους υπαγόρευε να κάμουν ο κοινωνικός τους χαρακτήρας, που ρίζωνε σε προκρατικές (=Οθωμανικές) συνθήκες και έξεις».

Σαν δικό μας σχόλιο προσθέτουμε ότι είναι μόνο θετικό που ένα τμήμα της Ιστορίας μας αναδεικνύεται και αποτελεί αφορμή για πολλαπλές αναγνώσεις και αναζητήσεις, σε μία χώρα που δεν έχει δώσει την δέουσα σημασία στην μεγάλη της Ιστορία και στις Μορφές που έδωσαν πολλά και άλλαξαν τον ρου της πορείας του Ελληνικού Έθνους….

Γεώργιος Διον. Κουρκούτας

Φιλόλογος-συγγραφέας