Conspirituality: Όταν η συνωμοσιολογία συναντά την εναλλακτική ιατρική και τη «new age» πνευματικότητα

Conspirituality: Όταν η συνωμοσιολογία συναντά την εναλλακτική ιατρική και τη «new age» πνευματικότητα

Του Νικόλα Δημητριάδη απόσπασμα από το βιβλίο του, Θεωρίες συνωμοσίας και πολιτική (Εναλλακτικές Εκδόσεις).

Αν παλαιότερα προσπαθούσαμε να πλάσουμε το προφίλ του μέσου οπαδού των θεωριών συνωμοσίας, θα σκεφτόμασταν ίσως κάποιον άνδρα, ακραίων πολιτικών πεποιθήσεων, χαμηλού μορφωτικού επιπέδου αλλά μανιώδη αναγνώστη βιβλίων για εξωγήινους ή μυστικές οργανώσεις, και επίδοξου «ερευνητή» περιθωριακών ψευδοεπιστημονικών «υποθέσεων». Δύσκολα θα πήγαινε το μυαλό μας σε μία μορφωμένη γυναίκα, πόσω δε μάλλον μία επιστήμονα. Σήμερα πια το προφίλ αυτό είναι ιδιαίτερα περιοριστικό και παραπλανητικό. Οι θεωρίες συνωμοσίας απευθύνονται σε ένα ευρύτατο κοινό, άνδρες και γυναίκες, ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου και πολιτικής τοποθέτησης.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του QAnon, μίας συνωμοσιολογικής «θεωρίας-ομπρέλας» που κάνει θραύση στις Η.Π.Α. και συνέβαλε σημαντικά στην επικράτηση του Ντ. Τραμπ και του «κινήματος MAGA». Το QAnon ενσωματώνει μία σειρά από προϋπάρχουσες θεωρίες συνωμοσίας, με κεντρική ιδέα την πίστη στην ύπαρξη ενός υποχθόνιου δικτύου πανίσχυρων σατανιστών και παιδεραστών, τους οποίους υποτίθεται ότι πολεμάει ο θεόσταλτος σωτήρας Ντόναλντ Τραμπ.

Το στοιχείο της παιδεραστίας διαφοροποιεί το QAnon από τις συνήθεις θεωρίες για ιλλουμινάτι-μασώνους-σιωνιστές κ.λπ. που κυβερνούν υπογείως τον πλανήτη. Με σύνθημα το «Σώστε τα παιδιά» (#SaveTheChildren) οι QAnon απευθύνονται πλέον σε ένα ευρύ κοινό γονέων, που ανησυχούν για τα παιδιά τους και βλέπουν τους κινδύνους γι’ αυτά να πολλαπλασιάζονται. Γονείς που δεν είχαν απαραιτήτως κάποια επαφή με τις θεωρίες συνωμοσίας, αλλά τρομοκρατούνται στην ιδέα ότι τα παιδιά τους βρίσκονται σε κίνδυνο. Στις Η.Π.Α., η υπόθεση του Έπστιν ή τα συχνά σκάνδαλα κακοποιήσεων στο Χόλυγουντ, την Καθολική Εκκλησία και αλλού τροφοδοτούν διαρκώς τις ανησυχίες αυτές. Η  Μία Μπλουμ και η Σοφία Μοκαλένκο περιγράφουν στο βιβλίο τους Pastels and Pedophiles, το πως η πλευρά αυτή της θεωρίας του QAnon της επέτρεψε να προσεγγίσει ένα τμήμα του γυναικείου κοινού, που έστεκε μέχρι χθες αδιάφορο τόσο στις θεωρίες συνωμοσίας, όσο και στην πολιτική εν γένει. Δεν ήταν ο πολιτικός ριζοσπαστισμός και η καχυποψία που έφερε χιλιάδες γυναίκες στις τάξεις του QAnon, αλλά η έντεχνη επίκληση του αλτρουισμού και του μητρικού ενστίκτου τους.[1]

Όμως η συνωμοσιολογία του QAnon πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα, κατορθώνοντας να διεισδύσει σε πολλαπλά ακροατήρια που μέχρι χθες λίγη σχέση είχαν με τις θεωρίες συνωμοσίας. Μία αμερικανική μελέτη της επιρροής του, που δημοσιεύθηκε σε μία επιθεώρηση κοινωνιολογίας, είχε κάποια απρόσμενα αποτελέσματα: Πέρα από τους «συνήθεις ύποπτους» συνωμοσιολόγους, η μελέτη βρήκε εκτεταμένη επιρροή του QAnon σε τρεις ακόμη κατηγορίες ατόμων: α) οπαδούς της «εναλλακτικής πνευματικότητας» και του «νεο-σαμανισμού», β) άτομα που ασχολούνται με διάφορες μορφές μαντείας και γ) επαγγελματίες της Yoga, της γυμναστικής και της «ευεξίας»[2].

Τι σχέση μπορεί να έχει η πίστη σε υποχθόνιες συνωμοσίες με τη γιόγκα ή την εναλλακτική ιατρική; Κι όμως, η μελέτη μας δείχνει ότι ακόμη και οι πιο ακραίες θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να διεισδύουν σε χώρους που κυριαρχεί η ψευδο-επιστήμη και οι παρα-θρησκευτικές και παρα-ιατρικές πρακτικές, ακόμη κι αν αυτοί οι χώροι είναι παραδοσιακά συνδεδεμένοι με φιλελεύθερες και προοδευτικές πολιτικές αντιλήψεις.

Η συμπόρευση των δύο εκ πρώτης όψεως ανόμοιων χώρων, της συνωμοσιολογίας και της εναλλακτικής αυτοβελτίωσης, έχει οδηγήσει σε έναν ακαδημαϊκό νεολογισμό, τον όρο «Conspirituality», από τις λέξεις conspiracy (συνωμοσία) και spirituality (πνευματικότητα). Σύμφωνα με τους εμπνευστές του νεολογισμού, τους κοινωνιολόγους Σαρλότ Γουόρντ και Ντέιβιντ Βόας:

Το Conspirituality είναι ένα ταχέως αναπτυσσόμενο διαδικτυακό κίνημα που τροφοδοτείται από την πολιτική απογοήτευση και τη δημοφιλία των εναλλακτικών κοσμοθεωριών. Έχει διεθνείς σελέμπριτυ, μπεστ σέλερ, ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς. Προσφέρει μια ευρεία πολιτικο-πνευματική φιλοσοφία που βασίζεται σε δύο βασικές πεποιθήσεις, η πρώτη είναι δομική στις θεωρίες συνωμοσίας, η δεύτερη ριζωμένη στα «New Age» κινήματα: α) μια μυστική ομάδα ελέγχει, ή προσπαθεί να ελέγξει, από το παρασκήνιο την πολιτική και κοινωνική τάξη, και β) η ανθρωπότητα υφίσταται μια συνειδησιακή «αλλαγή παραδείγματος». Οι υποστηρικτές του κινήματος αυτού πιστεύουν ότι η καλύτερη στρατηγική για την αντιμετώπιση της απειλής μιας ολοκληρωτικής «νέας τάξης πραγμάτων» είναι να ενεργήσει κανείς σύμφωνα με μια αφυπνισμένη κοσμοθεωρία του «νέου παραδείγματος.[3]

Σε αυτό το κλίμα, άλλωστε, κινείται και ο περίφημος «Σαμάνος του Q», o Jake Angeli, γνωστός για τη μασκαρεμένη συμμετοχή του στην εισβολή στο Καπιτώλιο. Ο ίδιος αυτοσυστήνεται ως: «πνευματικός & πολιτικός σύμβουλος, συγγραφέας σαμανικής πρακτικής, ενεργειακός θεραπευτής, χειροτονημένος λειτουργός, αναζητητής της αλήθειας & υπηρέτης του Θεού».

Σε αυτό το σταυροδρόμι, που ο «αντισυστημισμός» συναντά τις διάφορες «New Age» πρακτικές της μαντείας, της εναλλακτικής ιατρικής και της ασιατικής πνευματικότητας, η συνωμοσιολογία βρίσκει νέα πεδία δράσης:

Ενώ η επικάλυψη της αριστερόστροφης «ευεξίας» και των ακροδεξιών θεωριών συνωμοσίας μπορεί αρχικά να ακούγεται αναπάντεχη, οι ομοιότητες στην κουλτούρα και τον τρόπο σκέψης είναι σαφείς: η αμφισβήτηση της εξουσίας, η προτίμηση στα εναλλακτικά φάρμακα, η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς. Η πανδημία επιτάχυνε μία διαδικασία κατά την οποία η πρώτη (η ευεξία) γίνεται ένα mainstream πεδίο πρόσβασης στη δεύτερη (στη συνωμοσιολογία). Ένα πεδίο πρόσβασης που μπορεί να βρεθεί παντού, από το πάρκο της γειτονιάς μέχρι το τμήμα ομορφιάς ενός μεγάλου σουπερμάρκετ. Βασικό στοιχείο ενός επιτυχημένου «ινφλουένσερ» είναι η ικανότητά του να πείθει τους οπαδούς του να τον εμπιστευθούν. Αυτό το κατορθώνει με το να μοιράζεται τη ζωή του, το σπίτι του, τη δίαιτά του, τις ανησυχίες του. Είναι σαφές, τόσο από τα προϊόντα που αγοράζουν όσο και από τις επιλογές που κάνουν, ότι πολλοί άνθρωποι εμπιστεύονται τους ινφλουένσερ τους περισσότερο από τον ίδιο τους τον γιατρό.[4]

Τη συμπόρευση των δύο θα δούμε και στην Ελλάδα, ιδίως μετά την πανδημία του κορονοϊού, που έφερε την ώσμωση των «παραδοσιακών» συνωμοσιολόγων με τους πάσης φύσεως «γκουρού» της ψευδο-επιστήμης. Το βλέπουμε αυτό και στο πολιτικό πεδίο, από εκεί που η συνωμοσιολογία έθελγε παλαιότερα συγκεκριμένους πολιτικούς χώρους (με πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις αυτή της «Ελληνικής Λύσης», του κατόχου της αλληλογραφίας του Ιησού ή της «Νίκης»), σήμερα οι θεωρίες συνωμοσίας εξαπλώνονται οριζόντια στην ελληνική κοινωνία, έχοντας πρόσβαση σε όλο το πολιτικό και κοινωνικό φάσμα. Έτσι, όταν η συνωμοσιολογία επιστρατεύεται ως όπλο πολιτικής προπαγάνδας και χειραγώγησης, τότε μπορεί και διεισδύει σε πολύ ευρύτερα ακροατήρια απ’ ότι στο παρελθόν.

[1] Βλ. το κεφάλαιο «Maternal Instinct and Domestic Terrorism in QAnon» στο Μ. Bloom – S. Mokasenko, Pastels and paedophiles: Inside the mind of QAnon, Stanford University Press, 2021, σελ. 158 κ.ε.

[2] Christopher T. Conner, «QAnon, authoritarianism, and conspiracy within American alternative spiritual spaces», Frontiers in Sociology, τόμ. 8, 2023, www.frontiersin.org.

[3]  Ch. Ward – D. Voas, «The Emergence of Conspirituality», Journal of Contemporary Religion, τόμ. 26, τχ. 1, 2011, www.tandfonline.com.

[4] Eva Wiseman, «The dark side of wellness: the overlap between spiritual thinking and far-right conspiracies», 17 Οκτωβρίου 2021, www.theguardian.com.