Τι είπε στ’ αλήθεια ο Δαρβίνος για την καταγωγή του ανθρώπου; - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Τι είπε στ’ αλήθεια ο Δαρβίνος για την καταγωγή του ανθρώπου;

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η φράση «ο άνθρωπος κατάγεται από τον πίθηκο» έχει γίνει το πιο διάσημο—και το πιο παραπλανητικό—συμπέρασμα που αποδίδεται στον Κάρολο Δαρβίνο. Άλλοι την επαναλαμβάνουν για να χλευάσουν την εξελικτική θεωρία, άλλοι για να δείξουν ότι «η επιστήμη το έχει κλείσει το θέμα». Και στις δύο περιπτώσεις, η συζήτηση ξεκινά από λάθος διατύπωση. (Για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις, το κείμενο που ακολουθεί εστιάζει μόνο στο τι έχει γράψει ο Δαρβίνος και τι υποστηρίζει η σύγχρονη επιστήμη και δεν υπάρχει αναφορά στις θεωρίες των ακραίων εξελικτικών, των δημιουργιστών, ή την διδασκαλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας).

Τι υποστήριξε ο Δαρβίνος στο The Descent of Man (1871)

Στο The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex ο Δαρβίνος υποστήριξε ότι ο άνθρωπος είναι μέρος του ζωικού βασιλείου και ότι η προέλευσή του εξηγείται με τις ίδιες φυσικές αρχές που εξηγούν και τα άλλα είδη: κοινή καταγωγή και εξέλιξη μέσω επιλογής. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι δεν μίλησε για «ευθύγραμμη» μετάβαση από κάποιον σημερινό πίθηκο στον άνθρωπο. Αντίθετα, υποστήριξε ότι άνθρωποι και άλλα ανθρωποειδή μοιράζονται έναν κοινό, εξαφανισμένο πρόγονο. Με τα εργαλεία του 19ου αιώνα (συγκριτική ανατομία, παρατήρηση συμπεριφοράς, γεωγραφική κατανομή), αυτό ήταν μια ριζοσπαστική αλλά συνεκτική θέση.

Εξίσου σημαντικό: στο ίδιο βιβλίο ο Δαρβίνος ανέδειξε τη σεξουαλική επιλογή ως συμπληρωματικό μηχανισμό. Δεν τον απασχολούσε μόνο ποιος επιβιώνει, αλλά και ποιος αναπαράγεται πιο συχνά λόγω ανταγωνισμού ή επιλογών ζευγαρώματος, κάτι που θεωρούσε χρήσιμο για να εξηγήσει ορισμένες διαφορές ανάμεσα στα φύλα και κάποια χαρακτηριστικά που δεν μοιάζουν «καθαρά ωφέλιμα» για την επιβίωση.

Τρεις συχνές παρερμηνείες

Πρώτη παρερμηνεία: «Κατάγεται ο άνθρωπος από τον πίθηκο». Η σωστή επιστημονική πρόταση είναι: άνθρωποι και σημερινοί χιμπατζήδες/γορίλες είναι συγγενικές γραμμές που χωρίστηκαν στο παρελθόν, επειδή μοιράζονται κοινό πρόγονο. Οι σημερινοί πίθηκοι δεν είναι «στάδια» της ανθρώπινης ιστορίας· είναι είδη με δική τους εξελικτική πορεία.

Δεύτερη παρερμηνεία: «Η εξέλιξη σημαίνει πρόοδο». Η εξέλιξη δεν έχει στόχο να παράγει «ανώτερα» όντα. Περιγράφει αλλαγές στους πληθυσμούς, όπου κάποια γνωρίσματα γίνονται συχνότερα όταν βοηθούν στην αναπαραγωγική επιτυχία σε συγκεκριμένες συνθήκες. Αν το περιβάλλον αλλάξει, αλλάζει και το ποιο γνώρισμα ευνοείται.

Τρίτη παρερμηνεία: «Ο Δαρβίνος εξήγησε τα πάντα». Ο ίδιος δεν γνώριζε γονίδια, DNA ή τους μηχανισμούς κληρονομικότητας όπως τους καταλαβαίνουμε σήμερα. Η ιδέα της φυσικής επιλογής ήταν ισχυρή, αλλά το «πώς» της κληρονομικότητας θα συμπληρωνόταν πολύ αργότερα.

Μια λέξη για το «survival of the fittest»: γιατί μπερδεύει

Ένα από τα πιο διαδεδομένα κλισέ γύρω από τον Δαρβίνο είναι η φράση «επιβίωση του ισχυρότερου». Πρώτον, δεν είναι αυστηρά δική του: ο όρος “survival of the fittest” εισήχθη από τον Herbert Spencer και χρησιμοποιήθηκε αργότερα από τον Δαρβίνο ως συνοπτική περιγραφή της φυσικής επιλογής. Δεύτερον—και σημαντικότερο—η λαϊκή του απόδοση οδηγεί σε λάθος νόημα. Στη βιολογία, το “fitness” δεν σημαίνει «σωματική δύναμη» ούτε «επιθετικότητα». Σημαίνει κάτι πολύ πιο πεζό και μετρήσιμο: αναπαραγωγική επιτυχία σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον, δηλαδή ποια χαρακτηριστικά συνδέονται με περισσότερους απογόνους που με τη σειρά τους φτάνουν να αναπαραχθούν.

Αυτό έχει δύο συνέπειες που αξίζει να τονιστούν. Πρώτον, συχνά δεν «νικά» ο πιο δυνατός, αλλά ο πιο κατάλληλος για τις τοπικές συνθήκες: σε ένα περιβάλλον μπορεί να ευνοούνται μικρότερα σώματα που χρειάζονται λιγότερη ενέργεια, σε άλλο μεγαλύτερα σώματα που αντέχουν στο ψύχος. Δεύτερον, η «καταλληλότητα» δεν είναι μόνιμος τίτλος. Αν αλλάξει το περιβάλλον (κλίμα, τροφή, παθογόνα, ανταγωνιστές), αλλάζει και το ποιο χαρακτηριστικό αποδεικνύεται πλεονεκτικό. Με αυτή την έννοια, η φυσική επιλογή δεν είναι μια ηθική ιστορία «ανταμοιβής των άξιων», αλλά ένας πληθυσμιακός μηχανισμός που περιγράφει πώς αλλάζουν οι συχνότητες χαρακτηριστικών από γενιά σε γενιά.

Τι λέει σήμερα η επιστήμη

Σήμερα, η θεωρία της εξέλιξης δεν είναι απλώς μια ιστορική πρόταση. Είναι πλαίσιο που στηρίζεται από πολλές, ανεξάρτητες γραμμές δεδομένων: απολιθώματα, συγκριτική ανατομία, γενετική, γονιδιωματική, βιογεωγραφία. Η σύγχρονη βιολογία συνδέει τη φυσική επιλογή με τη γενετική κληρονομικότητα μέσω της λεγόμενης Σύγχρονης Σύνθεσης. Επιπλέον, η πληθυσμιακή γενετική έδειξε ότι εκτός από την επιλογή υπάρχει και η γενετική παρέκκλιση (genetic drift), καθώς και η γονιδιακή ροή μεταξύ πληθυσμών—μηχανισμοί που συμπληρώνουν την εικόνα.

Για την ανθρώπινη εξέλιξη ειδικά, το απολιθωματολογικό αρχείο έχει εμπλουτιστεί θεαματικά: αυστραλοπίθηκοι, διάφορα είδη του γένους Homo, καθώς και συγγενείς γραμμές που συνυπήρξαν σε διαφορετικούς χρόνους. Η εικόνα δεν είναι «μια σκάλα» από το πρωτόγονο στο σύγχρονο, αλλά διακλαδωμένο δέντρο με κλαδιά που εμφανίζονται, συνυπάρχουν, και συχνά σβήνουν.

Η γενετική προσέθεσε κάτι ακόμη πιο πειστικό για το ευρύ κοινό: μπορούμε να μετρήσουμε συγγένειες. Οι άνθρωποι έχουν πολύ υψηλή γενετική ομοιότητα με τους χιμπατζήδες, αν και το ακριβές ποσοστό εξαρτάται από τη μέθοδο σύγκρισης και από το αν υπολογίζονται δομικές διαφορές πέρα από απλές αντιστοιχίες βάσεων. Επιπλέον, η γονιδιωματική έδειξε ότι ο Homo sapiens διασταυρώθηκε με άλλους ανθρώπινους πληθυσμούς, όπως οι Νεάντερταλ, γεγονός που κάνει την ανθρώπινη ιστορία πιο «περίπλοκη» απ’ όσο φαινόταν παλαιότερα.