«Καναρίνια στο ανθρακωρυχείο» - π. Ευάγγελος Γκανάς

Δ΄ Νηστειών

«Καναρίνια στο ανθρακωρυχείο»

  π. Ευάγγελος Γκανάς

Μκ 9:17-31 
22/3/2026

Ο Χριστός έχει μόλις κατεβεί από το όρος Θαβώρ. Εκεί μεταμορφώθηκε μπροστά στον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη. Φανέρωσε, δηλαδή, τη θεϊκή του δόξα. Κι αποκάλυψε πως ο Θεός θέλει και οι άνθρωποι να μπορέσουν να γίνουν μέτοχοι αυτής της δόξας. 

Όμως τώρα ο Χριστός έχει κατέβει από το Θαβώρ και συναντά όχι δοξασμένους αλλά αμαυρωμένους ανθρώπους. Ένας πατέρας τον παρακαλεί να κάνει καλά το γιο του που κατέχεται από πνεύμα άλαλο. Αν ο λόγος συνιστά κατεξοχήν γνώρισμα του ανθρώπου, ο νέος αυτός το έχει χάσει. Χάνοντας το λόγο, έχει χάσει τον εαυτό του.

Παράλληλα ο νέος, φανερώνοντας μια αυτοκαταστροφική διάθεση, πέφτει κατά καιρούς στο νερό και στη φωτιά. Οι πράξεις αυτές, όσο κι αν ακούγεται παράδοξο, φανερώνουν, έμμεσα, μια αξίωση δύναμης. Αυτό ο νέος, που δεν μπορεί να μιλήσει, λέει με τον τρόπο του πως δεν θέλει να τον θεωρούν ευάλωτο. Πως δεν πονάει, δεν πληγώνεται, δεν φοβάται. 

Δεν είναι όμως μόνο αυτός που δεν μπορεί να μιλήσει. Ούτε κι ο πατέρας του μπορεί να αφηγηθεί με πληρότητα την ιστορία του γιου του. Το μόνο που θα πει στον Χριστό είναι πως πάσχει από παιδί και πως, όσο ο Χριστός ήταν στο Θαβώρ, ζήτησε από τους μαθητές του να τον θεραπεύσουν αλλά αυτοί δεν μπόρεσαν. 

Ο πατέρας, εκφράζοντας μια ανθρώπινη, πολύ ανθρώπινη στάση, αναρωτιέται ποιος φταίει για όλο αυτόν τον αθεράπευτο πόνο. Θέλουμε μια εξήγηση, κάτι που να βγάζει νόημα ως ανάχωμα στον πόνο, τη θλίψη και τη λησμονιά που τυλίγουν τη ζωή κάθε εφήμερου πλάσματος. Σαν να μπορούσε η απόδοση της ευθύνης σε ένα αποδιοπομπαίο τράγο να εξαλείψει τον πόνο και την οδύνη στον κόσμο.

Και τότε μιλά ο Χριστός. Σε πρώτο χρόνο θα πει: «άπιστη γενιά, ως πότε θα είμαι μαζί σας;» Σε δεύτερο χρόνο θα ρωτήσει τον πατέρα αν πιστεύει πως μπορεί να θεραπεύσει το γιο του. Ο πατέρας θα απαντήσει και πάλι ανθρώπινα, πολύ ανθρώπινα: «πιστεύω Κύριε, βοήθησέ με στην απιστία μου». Και σε τρίτο χρόνο, όταν οι μαθητές θα ρωτήσουν τον Χριστό γιατί αυτοί δεν μπόρεσαν να θεραπεύσουν τον άρρωστο νέο ο Χριστός θα δώσει μια αινιγματική απάντηση: «αυτό δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο με προσευχή και νηστεία». 

Μια άπιστη γενιά, μια πίστη λειψή που μοιάζει με απιστία και δυο φάρμακα, η προσευχή και η νηστεία. Πώς συνδέονται όλα αυτά με την αρρώστια και τη θεραπεία του ανθρώπου;

Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, τον οποίο τιμούμε σήμερα, ονομάζει την προσευχή «κόσμου σύστασις». Ο τρόπος που προσευχόμαστε και το περιεχόμενο της προσευχής μας, συγκροτούν τον κόσμο μας, τον πνευματικό μας κόσμο. Συγκροτούν τη σχέση μας με τον Θεό και τη σχέση μας με τους ανθρώπους. 

Αποκαλυπτικοί ως προς αυτό είναι οι Ψαλμοί, το κλασσικό προσευχητάριο του  χριστιανού. Ας δούμε για παράδειγμα λίγους στίχους από τον 34^ο  Ψαλμό: 

Παρουσιάστηκαν εναντίον μου μάρτυρες άδικοι, […]
Μου ανταπέδωσαν κακά αντί καλών, ρήμαξαν τη ζωή μου.
Αλλά εγώ, όταν αυτοί γίνονταν φορτικοί πενθούσα 
και νήστευα για να ταπεινωθώ.,
Και συνεχώς την προσευχή μου θα επαναλαμβάνω. 

Συναντούμε κι εδώ το ίδιο μοτίβο. Την άδικη κατηγορία εναντίον ενός ανθρώπου με ρημαγμένη ζωή και την προσευχή και τη νηστεία ως μέσα επούλωσης των πληγών του.

Η προσευχή είναι θεραπευτική γιατί μάς παρουσιάζει όπως πραγματικά είμαστε, εξαρτημένοι και ευάλωτοι μέσα σ’ έναν κόσμο που συχνά γίνεται αφιλόξενος και εχθρικός. Ο ίδιος ο Χριστός στον κήπο της Γεθσημανή θα προσευχηθεί ως άνθρωπος αποκαρδιωμένος μπροστά στην εγκατάλειψη και την εχθρότητα των ανθρώπων, μπροστά στον επικείμενο θάνατο.  Όμως την κρίσιμη στιγμή θα παραδοθεί γεμάτος εμπιστοσύνη, γεμάτος πίστη, στο θέλημα του Θεού. Φανερώνοντάς  μας τι σημαίνει να μην είσαι κι εσύ μέλος μια άπιστης γενιάς. 

Κόσμου σύστασις λοιπόν η προσευχή καθώς μας φανερώνει πως η μετοχή στη δόξα πραγματοποιείται, κατά παράδοξο τρόπο, μέσα σε έναν κόσμο που για την ώρα μοιάζει να χαρακτηρίζεται από τη μεταβολή και την τυχαιότητα, τον πόνο και την οδύνη. 

Η νηστεία, με τη σειρά της, μάς θυμίζει πως δεν ζούμε μονάχα με το ψωμί. Αυτά ήταν τα λόγια του Χριστού όταν ο διάβολος τον βρήκε πεινασμένο μετά από σαράντα μέρες νηστείας και του πρότεινε να μετατρέψει τις πέτρες σε ψωμί. Ο Χριστός μακαρίζει όσους πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη. Όσους δηλαδή δεν διψούν μόνο για τη δική τους επιβίωση, αλλά για την ευημερία, τη δικαιοσύνη, την ισορροπία ολόκληρου του κόσμου που δημιούργησε ο Θεός. Η αποτυχία μας να προσφέρουμε στο πλησίον γίνεται και δικό μας τραύμα. Η «τροφή» που τρέφει πραγματικά τον άνθρωπο είναι το καλό των άλλων, η ευημερία του πλησίον.  «Η δική μου τροφή είναι να εκτελώ το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε στον κόσμο», θα μας πει ο Χριστός. 

Η νηστεία και η προσευχή μας βοηθούν, λοιπόν, να αντισταθούμε στους πειρασμούς της υπερηφάνειας, στη σαγήνη και στην πίεση της φαντασίωσης πως δεν είμαστε κτιστές, εφήμερες, εξαρτημένες υπάρξεις. Κι εδώ φανερώνεται ένα ακόμα παράδοξο της πνευματικής ζωής: όσο ερχόμαστε σε εγγύτερη επαφή με την κτιστότητά μας, με την αδυναμία μας, τόσο γινόμαστε μέτοχοι της δόξας του Θεού που αποκαλύφθηκε στους τρεις μαθητές κατά τη Μεταμόρφωση. Όσο νιώθουμε ελάχιστοι τόσο μετέχουμε βαθύτερα και πληρέστερα στη ζωή του ίδιου του Χριστού. Του Χριστού, που όντας μέγιστος, έγινε θεληματικά ελάχιστος για να μας δείξει το δρόμο της σωτηρίας.

*

Η ψυχική αρρώστια στα χρόνια του Χριστού αποδίδονταν σε δαιμονική ενέργεια, θεωρούνταν μια μορφή τιμωρίας για ατοπήματα του αρρώστου ή των προγόνων του. 

Σήμερα άλλοι την αποδίδουν στο σώμα, ως χημική ανισορροπία του εγκεφάλου (και προσπαθούν να την θεραπεύσουν με φάρμακα) κι άλλοι την αποδίδουν στην ψυχή (προτείνοντας ψυχοθεραπείες βασισμένες στο λόγο μεταξύ ψυχοθεραπευτή και ασθενούς). Και στις δυο περιπτώσεις μοιάζει σώμα και ψυχή να κατοικούν δυο διαφορετικούς, ασύμβατους κόσμους. 

Μια πρόσφατη θεώρηση, τέλος, μίλησε για φλεγμαίνοντα νου. Όπως δηλαδή η φλεγμονή στο σώμα προσπαθεί να αντιδράσει σε έναν εχθρικό εισβολέα (κάποιο μικρόβιο ή ιό) έτσι και στην ψυχική νόσο ο νους αντιδρά στον εχθρικό εξωτερικό κόσμο. Αυτό που είναι κοινό και στις δυο περιπτώσεις είναι πως μια άμυνα που προσπαθεί βραχυπρόθεσμα να ωφελήσει τον άνθρωπο γίνεται μακροπρόθεσμα μια υπεραντίδραση που καταλήγει να τον βασανίζει. Το φάρμακο καταλήγει φαρμάκι. Η αρρώστια γίνεται αυτοάνοση. Εχθρός γίνεται ο ίδιος μας ο εαυτός. 

Το κοινό σε όλες αυτές τις φαινομενικά εντελώς διαφορετικές και με τον τρόπο τους η καθεμία ωφέλιμες προσεγγίσεις είναι πως αποσιωπούν τη συλλογική ευθύνη. Κι αυτό γιατί όχι μόνο δεν μπορούμε να την δούμε, αλλά δεν καταλαβαίνουμε καν ότι δεν μπορούμε να την δούμε. 

Το αποτέλεσμα είναι πως στην πιο παθιασμένη με την υγεία κοινωνία όλων των εποχών κανείς  να μην είναι πραγματικά καλά. Εμείς βέβαια θεωρούμε πως είτε είσαι άρρωστος είτε είσαι καλά. Θεωρούμε πως είναι σαφές σε ποιο στρατόπεδο ανήκει ο καθένας. Όμως η ορατή αρρώστια των λίγων δεν είναι μια δική τους βλάβη, αλλά μια έκφραση του πώς έχουν εν γένει τα πράγματα. Είναι σύμπτωμα της συλλογικής ασθένειας των πολλών. Των πολλών που θεωρούν πως η ευημερία του ενός δεν συνδέεται με την ευημερία του άλλου.

Ο άρρωστος νέος είναι το καναρίνι στο ανθρακωρυχείο. Η χρήση καναρινιών στα ανθρακωρυχεία κατά το παρελθόν αποτελούσε μια μέθοδο έγκαιρης προειδοποίησης για τοξικά αέρια καθώς τα πτηνά ήταν πιο ευαίσθητα από τους ανθρώπους. Όταν σταματούσαν να κελαηδούν ή πέθαιναν οι ανθρακωρύχοι εκκένωναν αμέσως τις σήραγγες.

Εμείς σήμερα έχουμε παρανοήσει τα πράγματα. Νομίζουμε πως κάθε καναρίνι που πέφτει είναι απλώς αδύναμο και υπεύθυνο για την αδυναμία του. Πιστεύουμε πως εμείς  δεν είμαστε καναρίνια, αλλά γεράκια.  «Μην είσαι τόσο ευαίσθητος», λέμε στον πάσχοντα. Με άλλα λόγια, του λέμε να μην είναι ο εαυτός του. Του λέμε πως φταίει αυτός και μόνο αυτός.

Ο Χριστός θα θεραπεύσει τον νέο. Δεν θα ζητήσει τον ένοχο, αλλά θα ζητήσει την  πίστη. Απαλλασσόμενος  από την αρρώστια ο νέος μείνει προσώρας αναίσθητος. Οι παρόντες νομίζουν πως έχει πεθάνει. Ας προσέξουμε τις λέξεις του ευαγγελίου στο πρωτότυπο κείμενο. Ο Ιησούς «κρατήσας της χειρός αυτού ήγειρεν αυτόν και ανέστη». Πρόκειται, λοιπόν, για μια ανάσταση. 

Η εικόνα φέρνει στο νου την εικονογραφική απόδοση της καθόδου του Χριστού στον Άδη. Σ’ αυτήν οι αγιογράφοι απεικονίζουν τον Χριστό να κρατά το χέρι του Αδάμ και να τον αποσπά από τον Άδη. Αυτή είναι η ορθόδοξη απεικόνιση της Ανάστασης. Καθόλου τυχαία η περικοπή κλείνει με τα λόγια του Χριστού: «ο Υιός του Ανθρώπου θα παραδοθεί σε χέρια ανθρώπων, που θα τον θανατώσουνˑ την τρίτη όμως ημέρα μετά το θάνατό του θ’ αναστηθεί». 

Μια διπλή ανάσταση λοιπόν, πρώτα του νέου, προσωρινή εντός αυτής της ζωής. Και δεύτερη του Χριστού, η οριστική ανάσταση που ανοίγει για κάθε άνθρωπο την πόρτα της Βασιλείας του Θεού. Αλλά πριν από την ανάσταση ένα διπλό πάθος. Η αρρώστια για τον νέο,  ο Σταυρός για τον Χριστό. 

Τίνος η προσευχή και τίνος η νηστεία είναι απαραίτητες για τη θεραπεία ενός αρρώστου; Όλων μας, είναι η απάντηση του Ευαγγελίου. Γι’ αυτό και η Σαρακοστή θέτει στο κέντρο της ζωής μας την προσευχή και τη νηστεία ως τρόπους διαχείρισης των παθών μας, ως τρόπους επούλωσης των πληγών μας. Ως οδούς που μας οδηγούν από το πάθος στην Ανάσταση.

Πηγές:

Ιωάννης Σιναΐτης, Κλίμαξ, Λόγος 28, § 1.
Rowan Williams, Εκεί που στέκει ο Χριστός. Τα πάθη του ανθρώπου και οι μακαρισμοί του Θεού.
Gabor Maté & Daniel Maté, Ο μύθος του φυσιολογικού. Τραύμα, ασθένεια και ίαση σε μια τοξική κουλτούρα. Edward Bullmore, Φλεγμάινων νους. Μια ριζικά νέα προσέγγιση στην κατάθλιψη

 Πηγή: enoriako. info site του Ενοριακού Κέντρου Αγ. Ιωάννου Χρυσοστόμου Πρεβέζης.