Την Κυριακή της Ορθοδοξίας η Εκκλησία αναθεματίζει τους Έλληνες; - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

 Την Κυριακή της Ορθοδοξίας η Εκκλησία αναθεματίζει τους Έλληνες;

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Την Κυριακή της Ορθοδοξίας, την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, η Εκκλησία πανηγυρίζει τη νίκη της αληθείας απέναντι στην πλάνη και, ιδιαίτερα, την οριστική αποκατάσταση των ιερών εικόνων (843). Μέσα σε αυτή τη γιορτή, κατά τη λιτάνευση των εικονισμάτων, διαβάζεται απόσπασμα από το Συνοδικόν της Ορθοδοξίας, ένα λειτουργικό κείμενο που συνδέεται με τη συνοδική ζωή της Εκκλησίας και την πίστη όπως ομολογήθηκε από τις Οικουμενικές Συνόδους.

Στο Συνοδικόν υπάρχουν και οι γνωστοί αναθεματισμοί. Η λέξη «ανάθεμα» ακούγεται βαριά, όμως στην εκκλησιαστική γλώσσα δεν είναι μια βρισιά ούτε μια κατάρα εναντίον ανθρώπων ή λαών. Δηλώνει την αποκοπή από την εκκλησιαστική κοινωνία μιας διδασκαλίας που αλλοιώνει το Ευαγγέλιο, και ταυτόχρονα λειτουργεί ως προστασία των πιστών: να μην παρουσιάζεται το ψεύδος ως αλήθεια. Γι’ αυτό οι αναθεματισμοί δεν είναι «εθνικές» διακηρύξεις, αλλά δογματικά όρια.

Εδώ γεννιέται και μια συχνή παρεξήγηση: ότι η Εκκλησία «αναθεματίζει το Ελληνικό Έθνος». Για να κρίνουμε τέτοιον ισχυρισμό, χρειάζεται να προσέξουμε τι ακριβώς λέει το κείμενο και πώς χρησιμοποιεί ορισμένους όρους.

Πρώτον, το Συνοδικόν δεν στρέφεται κατά των Ελλήνων ως λαού. Ο βασικός άξονάς του είναι διπλός: από τη μία, οι διακηρύξεις υπέρ της ορθής πίστεως («αιωνία η μνήμη» σε όσους την υπηρέτησαν), και από την άλλη, η καταδίκη συγκεκριμένων πλανών («ανάθεμα» σε αιρετικές διδασκαλίες). Στο ιστορικό του πλαίσιο, το κείμενο εστιάζει σε ό,τι τραυμάτισε την Εκκλησία: εικονομαχία, στρεβλές Χριστολογικές ιδέες, και γενικότερα διδασκαλίες που αρνούνται την ενανθρώπηση ή υποβαθμίζουν τη σωτηρία ως πραγματικό γεγονός μέσα στην ιστορία.

Δεύτερον, χρειάζεται να κατανοήσουμε έναν όρο που δημιουργεί σύγχυση: το «Ἕλλην». Σε πολλά εκκλησιαστικά κείμενα από τους πρώτους αιώνες και για μεγάλο διάστημα του Βυζαντίου, η λέξη «Ἕλλην» χρησιμοποιείται συχνά όχι εθνικά, αλλά θρησκευτικά, με τη σημασία του ειδωλολάτρη. Δηλαδή δηλώνει εκείνον που ακολουθεί την παλαιά πολυθεϊστική λατρεία, σε αντιδιαστολή προς τον χριστιανό. Έτσι, όταν σε Πατερικά και Συνοδικά συμφραζόμενα ακούγεται καταδίκη του «Ελληνισμού», εννοείται η ειδωλολατρία και τα δόγματά της, όχι η ελληνική γλώσσα, η ιστορία ή το γένος. Αυτή η χρήση είναι γνωστή σε όσους μελετούν τη γλώσσα των κειμένων και εξηγεί γιατί η μεταφορά του όρου στη σημερινή εποχή, χωρίς ερμηνεία, οδηγεί σε λάθος συμπέρασμα.

Τρίτον, η ίδια η ιστορία δείχνει ότι η Εκκλησία όχι μόνο δεν «πολέμησε» το ελληνικό γένος, αλλά μίλησε ελληνικά, θεολόγησε ελληνικά και διέσωσε ανεκτίμητο μέρος της ελληνικής γραμματείας. Οι Καππαδόκες Πατέρες, ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (μεγάλος υπερασπιστής των εικόνων), ο άγιος Φώτιος, τόσοι διδάσκαλοι της Εκκλησίας, έγραψαν στην ελληνική γλώσσα και μέσα σε ελληνικό πνευματικό περιβάλλον. Η Εκκλησία δεν αγιοποιεί έναν πολιτισμό ούτε τον δαιμονοποιεί· τον κρίνει με το κριτήριο της αληθείας και της σωτηρίας. Άλλο πράγμα η ελληνική παιδεία ως εργαλείο, και άλλο η ειδωλολατρία ως λατρεία και κοσμοθεωρία.

Τέταρτον, πρέπει να τονιστεί κάτι ουσιαστικό: το Συνοδικόν δεν είναι «κατάλογος μίσους», αλλά λειτουργικό κείμενο το οποίο διαβάζεται μέσα στη χαρά της Ορθοδοξίας. Η Εκκλησία δεν πανηγυρίζει την «καταδίκη προσώπων», αλλά την αλήθεια που ελευθερώνει. Ακόμη και όταν χρησιμοποιεί αυστηρή γλώσσα, ο σκοπός δεν είναι να επιτεθεί σε ανθρώπους, αλλά να αποσαφηνίσει ποια διδασκαλία οδηγεί στον Χριστό και ποια απομακρύνει από Αυτόν. Γι’ αυτό και η Κυριακή της Ορθοδοξίας, στην καρδιά της, είναι πρόσκληση σε μετάνοια, πίστη και εκκλησιαστική ενότητα.

Συμπερασματικά: οι αναθεματισμοί του Συνοδικού δεν αναθεματίζουν το Ελληνικό Έθνος. Καταδικάζουν την ειδωλολατρία και τις αιρετικές διδασκαλίες που αλλοιώνουν το πρόσωπο του Χριστού και το περιεχόμενο της πίστεως. Αν θέλουμε να είμαστε δίκαιοι με τα κείμενα της Εκκλησίας, τα διαβάζουμε μέσα στο πλαίσιό τους, με σεβασμό στη γλώσσα τους και με την ερμηνεία που δίνει η ίδια η εκκλησιαστική παράδοση. Και τότε γίνεται κατανοητό: η Κυριακή της Ορθοδοξίας δεν είναι ημέρα διχασμού, αλλά ημέρα Ορθοδόξου ομολογίας, μνήμης και δοξολογίας.

***

On the Sunday of Orthodoxy, does the Church anathematize the Greeks?

On the Sunday of Orthodoxy—the first Sunday of Great Lent—the Church celebrates the victory of truth over error and, in particular, the definitive restoration of the holy icons (843). Within this feast, during the procession of the icons, an excerpt is read from the Synodikon of Orthodoxy, a liturgical text connected with the Church’s conciliar life and with the faith as confessed by the Ecumenical Councils.

The Synodikon also contains the well-known anathemas. The word “anathema” sounds harsh; yet in ecclesiastical language it is neither an insult nor a curse directed at people or nations. It signifies the separation from the Church’s communion of a teaching that distorts the Gospel, and at the same time it serves as a safeguard for the faithful: that falsehood not be presented as truth. For this reason, the anathemas are not “national” declarations, but doctrinal boundaries.

Here a common misunderstanding arises: the claim that the Church “anathematizes the Greek nation.” To assess such an assertion, we must pay attention to what the text actually says and how it uses certain terms.

First, the Synodikon is not directed against Greeks as a people. Its basic structure has two parts: on the one hand, proclamations in favor of the Orthodox faith (“eternal memory” for those who served it), and on the other hand, the condemnation of specific errors (“anathema” for heretical teachings). In its historical context, the text focuses on what wounded the Church: iconoclasm, distorted Christological ideas, and more generally teachings that deny the Incarnation or reduce salvation to something less than a real event within history.

Second, we need to understand a term that causes confusion: “Hellene” (Ἕλλην). In many ecclesiastical texts from the early centuries and for a long period of Byzantine history, the word “Hellene” is often used not in an ethnic sense, but in a religious one, meaning “pagan.” That is, it describes someone who follows the old polytheistic worship, in contrast to the Christian. Thus, when in Patristic and conciliar contexts we hear a condemnation of “Hellenism,” what is meant is paganism and its doctrines—not the Greek language, Greek history, or Greek lineage. This usage is well known to those who study the language of the texts, and it explains why carrying the term into today’s context without interpretation leads to a mistaken conclusion.

Third, history itself shows that the Church not only did not “fight” the Greek people, but spoke Greek, theologized in Greek, and preserved an invaluable portion of Greek literature. The Cappadocian Fathers, Saint John of Damascus (a great defender of icons), Saint Photius, and so many teachers of the Church wrote in the Greek language and within a Greek intellectual milieu. The Church neither canonizes a culture nor demonizes it; it judges it by the criterion of truth and salvation. Greek education is one thing as an instrument, and paganism is another as worship and worldview.

Fourth, something essential should be emphasized: the Synodikon is not a “list of hatred,” but a liturgical text read within the joy of Orthodoxy. The Church does not celebrate the “condemnation of persons,” but the truth that sets people free. Even when it uses strict language, its purpose is not to attack human beings, but to clarify which teaching leads to Christ and which leads away from Him. That is why the Sunday of Orthodoxy, at its core, is an invitation to repentance, faith, and ecclesial unity.

In conclusion: the anathemas of the Synodikon do not anathematize the Greek nation. They condemn paganism and heretical teachings that distort the person of Christ and the content of the faith. If we want to be fair to the Church’s texts, we read them within their context, with respect for their language and with the interpretation given by the Church’s own tradition. Then it becomes clear: the Sunday of Orthodoxy is not a day of division, but a day of Orthodox confession, remembrance, and doxology.