ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΛΑΤΡΕΙΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΗ ΛΑΤΡΕΙΑ π. Γεώργιος Φλωρόφσκι

 ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΛΑΤΡΕΙΑ

ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΗ ΛΑΤΡΕΙΑ

 π. Γεώργιος  Φλωρόφσκι

Ἡ προσωπική προσευχή εἶναι μύησις, μιά εἰσαγωγή στό μυστήριο τῆς Ἐκκλησίας. Τό μυστήριο ἀποκαλύπτεται στή συλλογική καί μυστηριακή λατρεία τῆς Ἐκκλησίας. Τό κέντρο τῆς κοινῆς προσευχῆς εἶναι ἡ Εὐχαριστία. Εἶναι τό μυστήριο, ἤ, γιά νά χρησιμοποιήσω τόν αὐθεντικό ἀνατολικό ὅρο, τά «ἅγια μυστήρια». Εἶναι ἕνα μυστήριο διπλό, τό μυστήριο τοῦ «ὅλου Χριστοῦ», τῆς κεφαλῆς δηλ. ἀλλά καί τοῦ σώματος, τό μυστήριο τοῦ Κυρίου καί τῆς κοινότητος - ὁ ὅρος χρησιμοποιεῖται π.χ. ἀπό τό Νικ. Καβάσιλα στό ὑπόμνημα, πού ἔχει γράψει γιά τή θ. Λειτουργία. Ἡ ἀρχαία συνήθεια τῆς καθημερινῆς τελέσεως τῆς Θ. Εὐχαριστίας - πρᾶγμα πού μαρτυρεῖται π.χ. ἀπό τόν ἅγιο Βασίλειο - κρατιέται ἀκόμη σέ πολλές ἐνοριακές ἐκκλησίες καί μοναστήρια, καί κρατήθηκε ἀκόμη καί σέ περιόδους προσωρινῆς, πνευματικῆς φθορᾶς καί ἀποτελματώσεως, ὅπως εἶναι ἡ ἐποχή ἀπό τά μέσα τοῦ 18ου αἰ. (ἐποχή τοῦ Διαφωτισμοῦ μέχρι καί τίς τελευταῖες δεκαετηρίδες τοῦ 19ου). Ὅμως οἱ πιστοί δέν κοινωνοῦσαν συχνά, μάλιστα ὄχι συχνότερα ἀπό τρεῖς φορές τό χρόνο. Ἄσχετα ἀπ’ αὐτό ἡ παρουσία στήν τέλεσι τῆς λειτουργίας κάθε Κυριακή ἐθεωρεῖτο σχεδόν ὑποχρεωτική. Ἀλλά ἡ παρουσία μονάχη, χωρίς τήν κοινωνία, δέν ἐπιτρέπει βέβαια ἐπαρκῆ κατάληψη τοῦ νοήματος τοῦ Μυστηρίου. Δέν εἶναι ὑπερβολή νά ποῦμε ὅτι στή ζωή τῶν πιστῶν ἐντός τῆς Ἐκκλησίας χάθηκε σέ κάποια ἔκτασι τό πραγματικό της κέντρο, πού εἶναι ἡ Θ. Εὐχαριστία.

Κι αὐτό παρουσιάσθηκε σάν ἀποτέλεσμα μιᾶς προϊούσης ἐκκοσμικεύσεως τοῦ λαοῦ. Τό «προσωπικό» ἐκφυλίσθηκε στό «ἰδιωτικό», στό «ἀτομικό», καί ἡ κοινή προσέγγισις στή λατρεία χάθηκε ἤ ἀντικαταστάθηκε ἀπό ἕνα εἶδος εὐσεβισμοῦ ἤ ἀκόμη ἑνός αἰσθηματικοῦ ἀτομισμοῦ. Γιά τήν ἀλλαγή αὐτή ἐνέχονται φυσικά οἱ ἱερεῖς, γιατί πολύ συχνά συμβιβάσθηκαν μέ τήν καινούργια, ἀλλοιώτικη κατάστασι καί δέν προσπάθησαν, ὅπως ἔπρεπε, νά «αἱμοδοτήσουν» καί νά ἐνδυναμώσουν στό λαό τή χαμένη, πραγματική ἔννοια τῆς μυστηριακῆς λατρείας. Ἡ λατρευτική ζωή, ἡ πρακτική εὐσέβεια, ἡ ἠθική τῶν πιστῶν, φανερά διαζεύχθηκαν τή δογματική διδασκαλία καί κατήντησαν ἕνα εἶδος εὐσεβιστικοῦ «ψυχολογισμοῦ».

Ἡ ἀληθινή «μυστηριακότης» τῆς Ἐκκλησίας ἐξαρτᾶται σέ τελευταία ἀνάλυσι ἀπό ἕνα «δογματικό» προσανατολισμό, πού πρέπει νά προσλάβη ἡ ζωή τῆς εὐσεβείας. Τά μυστήρια χάνουν τό νόημά τους, ὅταν ἡ εὐσέβεια ἀποσυνδεθῆ ἀπό τό δόγμα. Μία αὔξησις τῆς συγκινησιακῆς-συναισθηματικῆς εὐσεβείας - τοῦ πιετισμοῦ ἤ ψυχολογισμοῦ δηλαδή - ἐνέχει πάντοτε τόν κίνδυνο νά διαταράξη τήν ἀληθινή μυστηριακή ἰσορροπία μέσα στήν Ἐκκλησία.

Ἡ Εὐχαριστία εἶναι μιά ἀληθινή ἀποκάλυψις τοῦ Χριστοῦ, μιά «εἰκόνα» τῆς ἀπολυτρωτικῆς ζωῆς καί τοῦ ἔργου του. Θέτει ἐμπρός στή σύναξι μέ τή βοήθεια συμβολικῶν ἐκφράσεων καί πράξεων ὅλη τή ζωή τοῦ Ἰησοῦ, ἀπό τή φάτνη τῆς Βηθλεέμ μέχρι τό ὄρος τῶν Ἐλαιῶν καί τό Γολγοθᾶ, περιλαμβάνοντας τήν Ἀνάστασι καί τήν Ἀνάληψι καί «προτυπώνουσα» ἤ «προγευομένη» τή δεύτερη καί ἔνδοξη ἔλευσί Του. Ἡ συμβολική αὐτή παρουσίασις δέν εἶναι ἁπλῶς μιά ἐντυπωσιακή ὑπενθύμισις γεγονότων, πού βρίσκονται σ’ ἕνα μακρυνό πιά γιά μᾶς ἱστορικό σημεῖο, ἀλλά μιά «ἀνα-παράστασις», μιά «ἐπανάληψις» - μιά πρᾶξις πού κάνει κάτι καί πάλι παρόν. Τοῦτο, ἀπό τήν ἐποχή τοῦ ἁγίου Χρυσοστόμου τουλάχιστον, ἀποτελεῖ παραδοσιακή διδασκαλία στήν Ἀνατολή. Δέν ὑπάρχει ἐπανάληψις, γιατί καμμιά ἐπανάληψις τοῦ Μυστικοῦ Δείπνου καί τοῦ Γολγοθᾶ δέν εἶναι δυνατή. Ἀλλ’ ἡ Εὐχαριστία τοῦ Χριστοῦ εἶναι γιά μᾶς κάτι πολύ πιό περιεκτικό ἀπό τόν «ἱστορικό» Μυστικό Δεῖπνο. Ἡ Εὐχαριστία μυστικῶς συνεχίζεται καί εἶναι ἀνοικτή στίς ἑκάστοτε γενεές τῶν πιστῶν, μέσα στήν ἀδιάσπαστη ἑνότητα τοῦ μυστικοῦ σώματος τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, πού εἶναι ἡ Ἐκκλησία. Ἡ θυσία τοῦ Χριστοῦ ἦταν θυσία οἰκουμενική, πού περιελάμβανε ὅλους. Σέ κάθε τέλεσι τοῦ μυστηρίου οἱ πιστοί ξαναγυρίζουν πίσω στό ὑπερῶο, τή στιγμή ἀκριβῶς πού ὁ Ἰησοῦς καί οἱ μαθητές Του τελοῦν τό Μυστικό Δεῖπνο. Τό Μυστήριο εἶναι πάντοτε τό ἴδιο, ὅπως ἐπίσης μία εἶναι ἡ θυσία καί ἡ τράπεζα, πάντοτε τά ἴδια. Καί ὁ Χριστός εἶναι παρών σάν θύτης καί σάν θῦμα μαζί, λειτουργός τοῦ μυστηρίου πού προσφέρει, καί θῦμα πού προσφέρεται. Αὐτός εἶναι ὁ ἔσχατος καί μόνιμος λειτουργός τῆς Ἐκκλησίας, ὁ ἀληθινός Ἀρχιερεύς τῆς Καινῆς ἐν τῷ αἵματί Του Διαθήκης. Αὐτός ὁ «μυστηριακός ρεαλισμός» ἐξηγεῖ καί τή σεπτή θέσι, πού ἔχει δοθῆ στό μυστήριο τῆς Εὐχαριστίας μέσα στήν Ἐκκλησία. Εἶναι ἡ πηγή καί ἡ ρίζα τῆς πνευματικῆς της ὑποστάσεως.

Σάν τελετή, ἡ Εὐχαριστία εἶναι μιά πρᾶξις κοινῆς λατρείας, μιά συμφωνία μεταξύ πολλῶν νά σταθοῦν καί νά προσευχηθοῦν μαζί. Τό ὄνομα «λειτουργία» πού χρησιμοποιεῖται στήν Ἀνατολή, γιά νά ὑποδηλώση μόνο τό μυστήριο τῆς Εὐχαριστίας, ὑπαινίσσεται καθεαυτό μιά κοινή πρᾶξι. Εἶναι ἕνα «ἔργον», καί ὄχι ἁπλά καί μόνο λέξεις. Πάρα πολύ σημαντικό εἶναι τό γεγονός ὅτι ὅλες οἱ εἰδικά γιά τήν Εὐχαριστία φτιαγμένες προσευχές ἔχουν συντεθῆ στόν πληθυντικό, περιλαμβάνοντας καί τήν προσευχή τῆς καθιερώσεως -ἀναφορᾶς- πού ἀπαγγέλλεται μέν ἀπό μόνο τόν ἱερέα, ἀλλά φανερά στό ὄνομα τῶν πιστῶν καί γιά χάρι τῶν ἄλλων πιστῶν. Τό περιεχόμενο καί τό νόημα τῆς προσευχῆς αὐτῆς συσκοτίσθηκε καί ἔχασε τήν ἰσχύ του ἀπό τό σύγχρονο τρόπο τελέσεως τοῦ μυστηρίου- ἡ ἀναφορά ἀπαγγέλλεται πιά μυστικά. Ὁ τρόπος αὐτός ἀπαγγελίας τῆς ἀναφορᾶς καθιερώθηκε σέ σχετικά μεταγενέστερους χρόνους - κατά πᾶσαν πιθανότητα μετά τήν ἐποχή τοῦ Ἰουστινιανοῦ, ὁπότε ἡ ἐκφώνησις τῆς ἀναφορᾶς ἀπαγορεύθηκε τυπικά ἀπό τόν κανόνα καί τόν πολιτικό νόμο σάν ἀσεβής. Μέ τήν ἀπόφασι αὐτή ὅμως δέν συμμορφώνεται ἡ τελετή καθεαυτήν, ἐπειδή ἡ συνάθροισις -ἤ ὁ χορός- ψάλλει ἀκόμη μεγαλόφωνα ὡρισμένα μέρη τῆς προσευχῆς, πού συνδέεται μέ τήν ἀναφορά καί οἱ ἐκφωνήσεις αὐτῶν, πού τελοῦν τή λειτουργία, χάνουν τό νόημά τους ἀπό τόν τρόπο αὐτό τῆς ἐκφωνήσεως. Ὡστόσο ἡ τελετή δέν ἔχει ἀλλάξει καθεαυτήν· τό ἦθος της, ἀπαιτεῖ τήν κοινή προσευχή τῶν πιστῶν, πού θεωροῦνται ἕνα σῶμα. Εἶναι στό ὄνομα ὅλης τῆς Ἐκκλησίας, πού ὁ προσευχόμενος λέει ἐπίμονα: Παρακαλοῦμεν. Αὐτό τό «ἐμεῖς» στή λειτουργική του χρῆσι ἔχει διπλῆ σημασία: (1) Μαρτυρεῖ τήν ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας, τῆς συνελθούσης κοινότητος, τῆς ἀδιαιρέτου ἀδελφότητος ὅλων τῶν προσευχομένων: «Σύ, πού μέ τή χάρι Σου μᾶς ἀξίωσες τήν ὥρα αὐτή μέ μιά φωνή νά προσφέρουμε σέ Σέ τήν κοινή μας ἱκεσία...». Κι αὐτή ἡ συμφωνία δέν εἶναι ἕνα μεῖγμα ἀπό πολλές ξεχωριστές, ἀτομικές προσευχές. Ἡ ἀληθινή συμφωνία προϋποθέτει κάποιο ἀμοιβαῖο ταυτισμό αὐτῶν πού ἑνώνονται καί «συμφωνοῦν». Καθένας, ὑποτίθεται, θά προσευχηθεῖ, ὄχι σάν ἐγωκεντρικό ἄτομο, ἀλλά σάν μέλος τοῦ σώματος, τῆς μυστικῆς ἐν Χριστῷ ἀδελφότητος. (2) Ἀλλ’ ὁ λειτουργικός πληθυντικός ἔχει καί μιά ἄλλη βαθύτερη σημασία καί συνέπεια· δείχνει πρός τήν οἰκουμενική πληρότητα καί ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας. Γιατί κάθε λειτουργία τελεῖται σέ κοινωνία μέ τή σύνολη, τήν καθολική Ἐκκλησία, καί στό ὄνομα τῆς οἰκουμενικῆς αὐτῆς καί καθολικῆς Ἐκκλησίας. Καί σέ κάθε τέλεσι ὅλη ἡ Ἐκκλησία παίρνει πνευματικά ἕνα ἀόρατο μέν ἀλλά γιά τοῦτο ὄχι καί μή πραγματικό μέρος. Σέ κάθε τέλεσι ἡ στρατευομένη καί ἡ θριαμβεύουσα Ἐκκλησία εἶναι παροῦσες σέ μιά ἀξεχώριστη ἑνότητα. Καί ἡ ἑνότητα αὐτή δέν ἐκτείνεται μόνο σ’ ἕναν ἄπειρο χῶρο ἀλλ’ ἐπίσης καί σ’ ἕναν ἄπειρο χρόνο, περιλαμβάνει δηλ. ὅλες τίς γενεές καί τίς ἐποχές. Ἔτσι, ὅσοι ἔχουν πεθάνει, μνημονεύονται κι αὐτοί μαζί μ’ ὅλους τούς ἄλλους. Καί τοῦτο δέν εἶναι μόνο μιά ὑπενθύμισις, δέν εἶναι μόνο μιά μαρτυρία τῆς ἀγάπης καί συμπαθείας, πού σάν ἄνθρωποι ἔχουμε ἀπέναντι στούς νεκρούς μας, ἀλλά πολύ περισσότερο εἶναι ἡ συνείδησις καί ἐπίγνωσις περί τῆς μυστικῆς ἀδελφότητος ὅλων τῶν πιστῶν, ζώντων καί νεκρῶν, «ἐν Ἰησοῦ Χριστῷ», στόν κοινό Ἀναστημένο Κύριο. Μέ τήν ἔννοια αὐτή, ἡ Εὐχαριστία εἶναι τό μυστήριο τῆς Ἐκκλησίας, ἤ, γιά νά μιλήσουμε ἀκριβέστερα, τό μυστήριο τοῦ «ὅλου Χριστοῦ». Γι’ αὐτό ἡ Εὐχαριστία δέν εἶναι μόνο μιά ἔκφρασις τῆς ἀνθρώπινης ἀδελφότητος, ἀλλ’ εἶναι ἡ κατ’ ἐξοχήν ἔκφρασις τοῦ θείου μυστηρίου τῆς ἀπολυτρώσεως. Εἶναι, πρωταρχικά, ἕνας εἰκονισμός τῆς θείας ἐνεργείας. Ἡ Εὐχαριστία εἶναι, λοιπόν, οὐσιαστικά μιά δογματική μαρτυρία καί ἄρα, μιά ἐπίγνωσις τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ, μιά ἀναγνώρισις τῆς σωτηριώδους ἐνεργείας Του πρός τόν κόσμο. Ἡ ὅλη ἱεροτελεστία ἔχει ἕναν προσανατολισμό πρός τό Θεό.

«Θέματα Ὀρθοδόξου Θεολογίας» ἐκδ. ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ, ΣΕΛ. 165-170.

 Eπιμετρο στο βιβλίο του π.Θεοδοσιου Μαρτζούχου : Η Θεία Λειτουργία τελείται μόνον από τον ιερέα ή απ’όλους