ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΕΞΟΡΙΑ Α΄ ΕΞΟΡΙΑ Β΄ ΚΑΙ ΜΑΚΑΡΙΑ ΚΟΙΜΗΣΗ - ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΤΤΑΔΑΚΗΣ

ΑΓΙΟΣ  ΙΩΑΝΝΗΣ  Ο  ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ

ΕΞΟΡΙΑ  Α΄ ΕΞΟΡΙΑ Β΄ ΚΑΙ  ΜΑΚΑΡΙΑ  ΚΟΙΜΗΣΗ  

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΤΤΑΔΑΚΗΣ

     Έτος 404, από αδίστακτη συμπαιγνία της αυτοκράτειρας Ευδοξίας και της Επισκοπικής της ξυνωρίδας, ο Κωνσταντινουπόλεως Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος παίρνει το δρόμο της πρώτης εξορίας στη μακρινή Κουκουσό της Αρμενίας, «χωρίον πάσης της οικουμένης ερημότατον», όπου φτάνει μετά από εβδομήντα ημέρες οδυνηρή οδοιπορία υπό στρατιωτική συνοδεία …

    Το ταξίδι έχει στιγμές αρκετά καλές … Σε πολλά σημεία της πορείας κληρικοί, μοναχοί, και λαϊκοί, ανώνυμοι κι επώνυμοι υποδέχονται τον ιερό δέσμιο με τιμές Μάρτυρα και Αγίου και προσφέρονται να τον ανακουφίσουν με κάθε τρόπο… «Όσοι σπεύδουν να με συναντήσουν συνεχίζοντα την οδοιπορία στον τόπο της εξορίας, άλλοι από την Ανατολή, άλλοι από την Αρμενία, άλλοι από διάφορα μέρη της οικουμένης, με το που με αντικρίζουν, λύνονται σε ποτάμια δάκρυα, και θρήνους απανωτούς, καθώς αυτοί που με συνοδεύουν, με παραδίδουν στους επόμενους, που αρχίζουν με τη σειρά τους να οδύρονται δεινώς. Αυτά σας τα γράφω για να μάθετε ότι πολλοί άνθρωποι με συμπονούν, πράγμα που αποτελεί για μένα όχι μικρή παραμυθία»-5^η Επιστολή στην Ολυμπιάδα. 

      Έχει όμως και στιγμές πόνου και εξάντλησης … Οι εναλλαγές των κλιματολογικών συνθηκών, ο καύσωνας την ημέρα, το ψύχος κι η υγρασία τη νύχτα, η κούραση απ’ την πεζοπορία, η απουσία στοιχειώδους ιατρικής βοήθειας, η έλλειψη των αναγκαίων προμηθειών, ανακαλούν πονοκεφάλους του,  βασανιστικά στομαχικά προβλήματα, κάνουν μαρτυρικό το μακρύ οδοιπορικό.

     Δυστυχώς έχει και αλλιώτικες, από πρόσωπα που δεν περίμενε κανείς, πρόσωπα που είχαν ευεργετηθεί, απροσδόκητες  … Έτσι, στην Άγκυρα δοκιμάζει την πρώτη αβάσταχτη πίκρα, που ο εκεί Επίσκοπος Λεόντιος του συμπεριφέρεται πολύ εχθρικά. Και, αρχές Αυγούστου, πλησιάζοντας στην Καισάρεια με νωπή στην καρδιά αυτή την πίκρα, εξαντλημένος απ’ τις πολλές δυσκολίες τέτοιου ταξιδιού, την οδυνηρή στομαχική ταλαιπωρία, τον υψηλό που τον καίει πυρετό, λίγο πριν φτάσει, σαν να του ανοίγεται παράθυρο αισιοδοξίας. Ο Επίσκοπος της Καισάρειας Φαρέτριος τον περιμένει, λένε, με πολλή αγάπη και χαρά ...

      Το αντίθετο εντελώς, τι τραγικό ! Ούτε για ανθρωπιστικούς λόγους δεν εμφανίζεται, παρότι έχει μάθει ότι φτάνει σχεδόν ημιθανής ! Όμως κάποιοι κληρικοί, μοναχοί, και λαϊκοί επίσημοι ή απλοί, έχοντας διαχωρίσει τη θέση τους, με όσα συνεπαγόταν αυτό, τον υποδέχονται με μεγάλο σεβασμό, τον φροντίζουν με αγάπη και στοργή. Αλλά, πριν προλάβει να συνέλθει, να αναρρώσει χάρη στις σύντονες φροντίδες που κατέβαλαν επί τούτω κληθέντες σπουδαίοι ιατροί, και ν’ αναλάβει τις δυνάμεις του, υποχρεώνεται από φανατικούς του Φαρέτριου μοναχούς να φύγει εσπευσμένα από την πόλη. Ευτυχώς ευκατάστατη χριστιανή, θέτει στη διάθεσή του ευρύχωρη αγροικία στην εξοχή, όπου καταλύει για λίγο. Γιατί δεν αργούν να καταφτάσουν οι μοναχοί του Φαρέτριου, και να τον αναγκάσουν άρον-άρον να αναχωρήσει, νύχτα, μαύρο, πηχτό σκοτάδι … πτώμα σχεδόν και πάνω σε φορείο … για τα γύρω βουνά …

******   ***   ******

      Στην Κουκουσό τώρα, «μόνοι» ! Μόνοι, αλλά όχι  άπρακτοι ! Πρόσωπο με πρόσωπο απέναντι στο : «Χαίρω εν τοις παθήμασί μου» ! Υπογράφει αυτό το σήμα ως κλήση καθημερινή, ανοίγεται σταθερά και δυναμικά ως πάντα, στου χρέους την εκπλήρωση : «Ο λόγος του Θεού ου δέδεται». Σαν να μην ήταν και αδικημένος και εξόριστος, αισθάνεται και ενεργεί ως εκκλησιαστικός ηγέτης που δεν έχει παυτεί, συνεχίζει το ακοίμητο ενδιαφέρον του για την ειρήνη της Εκκλησίας, και προωθεί μεγάλης έκτασης έργο ιεραποστολικό ! Συνάμα γράφει παραμυθητικές επιστολές να αναστηλώσει το ηθικό φίλων και συνεργατών, ανδρών και γυναικών, που έχουν διωχθεί, φυλακιστεί, εξοριστεί, ή υποστεί άλλες ταλαιπωρίες από την εναντίον του μανία της διάδοχης εκκλησιαστικής ηγεσίας … Ιδιαίτερα της Ολυμπιάδας, που είχε πάθει κατάρρευση ψυχική-«αθυμία»-αρνούμενη μέσα της να συμβιβάσει, πως μπορούσε να εκπορευτεί από κληρικούς μια δολοπλοκία τόσο φρικτή, μια αθλιότητα θανατερή εις βάρος αυτού του κορυφαίας χριστιανικής πληρότητας Ιεράρχη ! 

     Ο περιορισμός του ως εξόριστου στη μακρινή Κουκουσό θα κρατήσει τρία χρόνια και κάτι μήνες. Αρκετά στοιχεία για το τι και πώς αυτής της περιόδου, δίδονται στις επιστολές … Εκείνο όμως που ενδιαφέρει αυτή τη στιγμή είναι ότι, αν και εξόριστος και τόσο μακριά, και απομονωμένος, ο Ιωάννης με την εκπληκτική δραστηριότητα που αναπτύσσει προκαλεί το δίκαιο θαυμασμό πλείστων ηγετών εκκλησιαστικών στην Ανατολή-πλην Αντιοχείας, Αλεξανδρείας, και διαδεχθέντων αυτόν στη Βασιλεύουσα-και στη Δύση με προεξάρχοντα τον Επίσκοπο Ρώμης Ιννοκέντιο, που μέσω του αυτοκράτορα του Δυτικού Ρωμαϊκού Κράτους Ονωρίου, αδελφού του Αρκαδίου, κινείται κι ενεργεί για τη σύγκληση ευρύτερης Συνόδου προς επανεξέταση του θέματος.

     Από την πλευρά της όμως στην Κωνσταντινούπολη, η ξυνωρίδα επισκόπων και αυλής έχει γίνει έξαλλη με τη δραστηριότητα που έχει αναπτύξει ο Ιωάννης, και πιο πολύ με το διάχυτο και σχεδόν οικουμενικό εκκλησιαστικό θαυμασμό, που έχει εξ αυτής προκληθεί ! Βλέπει με μελαγχολία και απογοήτευση ότι, ούτε με την εξορία του, και την απομόνωση στη μακρινή Κουκουσό, «το λοιπόν, ουδέν επέτυχε»! Βέβαια τις πρωτοβουλίες του Ρώμης Ιννοκεντίου τις απορρίπτει ως ανεπίτρεπτη επέμβαση στα της Εκκλησίας της Ανατολής, μετερχόμενη μάλιστα σκληρή βία εις βάρος των αντιπροσώπων του. Στο Εγκώμιο στον Άγιο, ο Λέων ο 6^ος ο Σοφός, λέει ρητά ότι, την όλη υπόθεση ανέλαβε προσωπικά η αυτοκράτειρα Ευδοξία, που αποσόβησε κάθε επαφή των απεσταλμένων του Ρώμης με τον Αρκάδιο. «Μηχανορράφησε η Βασίλισσα, γράφει, και οι άνθρωποί της συνέλαβαν τους απεσταλμένους του, τους κακοποίησαν, και τους έθεσαν υπό περιορισμό… Κατόπιν με κολακείες και υποσχέσεις για πολύ χρυσάφι, προσπάθησαν-ανεπιτυχώς-να τους προσεταιριστούν»-παρ.29.

     Παρά ταύτα το πρόβλημα παρέμενε ανοιχτό, και τους ενοχλούσε, αν μη ανησυχούσε πολύ, αν κρίνει κανείς και από τη φράση που φέρεται να λέει ένας από αυτούς. «Για δείτε ένα νεκρό που φοβίζει τους ζωντανούς, και καταπτοεί τους κρατούντες, όπως ακριβώς τα μορμολύκεια φοβίζουν τα παιδιά ! Και ποιος τα προκαλεί αυτά; Ένας αδύναμος εξόριστος, ένας που δεν έχει ποιος να τον υποστηρίξει» !

     Φυσικά δεν περιορίζονται μόνο σε τέτοια λόγια. Κινούμενοι πάντα εμπαθώς πιέζουν πιο έντονα τον αυτοκράτορα Αρκάδιο για μετακίνησή του «σε τόπο παντελώς έρημο και απομονωμένο, που … ονομαζόταν Πιτυούντα-παρ.30-και βρισκόταν στους πρόποδες του Καυκάσου, Ανατολικά παράλια Εύξεινου Πόντου. Επρόκειτο για μια απόσταση πεντακοσίων χιλιομέτρων, την οποία ήταν εκ προοιμίου δεδομένο, όπως και έγινε, δεν επρόκειτο ο εξασθενημένος Ιεράρχης να την ολοκληρώσει ζωντανός !

        Το σχετικό Βασιλικό Διάταγμα έφτασε στην Κουκουσό καλοκαίρι του 407, και η πορεία στο νέο τόπο εξορίας αρχίζει στις 25 Αυγούστου. Τον συνοδεύουν δυο φρουροί, που ο ένας του φέρεται σκαιά, έχοντας λάβει προφανώς υποσχέσεις πως αν οδηγήσει τα πράγματα έτσι ώστε ο Ιωάννης να πεθάνει στο δρόμο, θα πάρει προαγωγή-«Αν πεθάνει στο δρόμο, όχι από το δικό τους ξίφος, αλλά από τις ταλαιπωρίες, θα αμειφτούν από το βασιλιά με προαγωγή σε ανώτερους βαθμούς»-Εγκώμιο Οσίου Νεοφύτου Εγκλείστου. Έτσι για πιο σύντομα κινούνται προς Σεβάστεια, και από εκεί μέσω Κομάνων και Αμάσειας θα έφταναν στην Αμισό-Σαμψούντα-στη Μαύρη θάλασσα, από όπου με καράβι θα ταξίδευαν για την Πιτυούντα.

     Ο Άγιος άνδρας υποχρεώνεται να βαδίζει καθημερινά είκοσι και πλέον χιλιόμετρα, άλλοτε κάτω από καυτό ήλιο και αφόρητη ζέστη, και άλλοτε με πολλή βροχή. Να γίνεται και στις δυο περιπτώσεις μούσκεμα, από τον ιδρώτα στην πρώτη, και στη δεύτερη από τη βροχή, και να μην του επιτρέπουν να καταλύσει κάπου ανθρώπινα, υποφερτά. Τα ρίγη, οι πυρετοί, οι πονοκέφαλοι κλπ. εντείνονται όλο και πιο πολύ καθημερινά, και ιατρική περίθαλψη καμιά. Έτσι εξαντλημένος τελείως φτάνει 12 Σεπτεμβρίου κοντά στη σημερινή Τουρκική πόλη Τοκάτ. Την επόμενη μέρα ξεκινούν για τα πολυάνθρωπα τότε Κόμανα-χωριό Κομενέκ, νυν-αλλά τα παρακάμπτουν για να μην μπορέσει κάπως να ανακουφιστεί. Κινούνται δυτικά, και πολύ πριν φτάσουν στη σημερινή πόλη Τουρχάλ, διανυκτερεύουν στο ναό του Ιερομάρτυρα Βασιλίσκου-Επίσκοπος και Μάρτυρας, χρόνια αυτοκράτορα Μαξιμιανού 311-οκτώ χιλιόμετρα μετά τα Κόμανα, που τον τιμούσαν πολύ στην περιοχή.

     Εξαντλημένος απελπιστικά ο Ιωάννης πέφτει να κοιμηθεί, και βλέπει «να του παρουσιάζονται στο όνειρο οι Μάρτυρες Λουκιανός και Βασιλίσκος, και να του αναγγέλλουν με αγαλλίαση και ανεκλάλητη χαρά. «Έχε θάρρος, αδελφέ Ιωάννη, γιατί αύριο θα είμαστε μαζί». Τα ίδια προείπαν και στον ιερέα του ναού τους, ώστε να ετοιμάσει ό, τι ήταν απαραίτητο για τη Λειτουργία του θείου Αρχιερέα.

     Το πρωί νιώθοντας ότι οι δυνάμεις του έχουν εξαντληθεί πια, παρακαλεί τους φρουρούς να μείνουν εκεί ως την «πέμπτη ώρα»-ως τις 11 π. μ. δηλαδή. Αυτοί αρνούνται να ικανοποιήσουν την παράκλησή του, τον παίρνουν και ξεκινούν προς Νεοκαισάρεια του Πόντου-σήμερα η Τουρκική πόλη Νικσάρ. Θα είχαν βαδίσει πέντε χιλιόμετρα περίπου-«ως σταδίους τριάκοντα»-κι οι φρουροί καταλαβαίνουν, πως δεν μπορεί να συνεχίσει καθόλου πια. Έτσι τον υποβαστάζουν και τον γυρίζουν πίσω στο ναό του Ιερομάρτυρα Βασιλίσκου.

       «Ο Άγιος ευθύς ¨παίρνει καιρό¨, ζητεί άξια κι επάξια για την περίπτωση στολή … Τελεί το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, μεταλαμβάνει … Έπειτα, όπως το συνήθιζε κάθε ώρα και στιγμή ο θαυμάσιος αυτός ανάμεσα στους Πατριάρχες και όντως μέγας Χρυσόστομος, ακούγεται να λέει : ¨Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν¨, να επισφραγίζει με το ¨Αμήν»¨, να ανακλίνεται, και να παραδίδεται στην κατάπαυση του Κυρίου στις 14 του μηνός Σεπτεμβρίου». Έτσι καταγράφει τη μακάρια κοίμησή του στο Εγκώμιό του ο αυτοκράτορας Λέων ο 6^ος ο Σοφός, παραπλήσια, ο υιός και διάδοχός του Κωνσταντίνος 7^ος ο Πορφυρογέννητος, και αργότερα, ο Κύπριος Όσιος Νεόφυτος ο Έγκλειστος.

      Οι δυο τελευταίοι διασώζουν, κάπως διαφορετικά ο καθένας, και ωραία παράδοση που ως φαίνεται κρατούσε ως το 12^ο αιώνα. Κατ’ αυτήν, λίγους μήνες ή μέρες πριν το τέλος, ενώ προσεύχεται ο Ιωάννης και αγρυπνούν πλάι του «οι δυο πρεσβύτεροι κι ο διάκονος», που τον ακολουθούν, παρουσιάζονται πάλι οι πρόκριτοι των Αποστόλων Πέτρος και Ιωάννης, όπως στην Αντιόχεια παλιά … και του λένε. «Σταλθήκαμε από τον κοινό όλων μας Κύριο και Δεσπότη Ιησού Χριστό, και σου ευαγγελιζόμαστε μεγάλη χαρά ! Νιώσε αγαλλίαση και ευφροσύνη πολλή, γιατί σε λίγες μέρες τις θλίψεις σου μεγάλη χαρά θα διαδεχτεί. Θα εκδημήσεις από αυτή τη γη και θα ενδημήσεις στον Κύριο και Θεό σου, και θα αναπαύεσαι μαζί μας στη Βασιλεία των Ουρανών, γιατί ποίμανες καλά την ποίμνη του Χριστού, και δοκιμάστηκες για χάρη της πολύ … Συνέχισε να υπομένεις ακόμα λίγο με θάρρος και ανδρεία του Κυρίου τη δοκιμασία» !

     Αξίζει τέλος  να κλείσουμε τα του μακάριου τέλους του Αγίου και με μια άλλη χαριτωμένη παράδοση που διασώζουν επίσης οι δυο τελευταίοι-Κωνσταντίνος 7^ος, Όσιος Νεόφυτος ο Έγκλειστος-και έχει ως εξής. «Κάποιος ονομαζόμενος Αδέλφιος, από τους φιλικά διακείμενους απέναντί του-ο Όσιος Νεόφυτος τον θέλει Επίσκοπο Αραβισού-που όταν ήταν εξόριστος, δεν έπαψε να τον τιμά ως Επίσκοπο της Εκκλησίας, να τον φιλοξενεί και να τον φροντίζει, αναρωτιόταν με μεγάλη αγωνία κι αδημονούσε πολύ, να μάθει, αν όντως αγίασε ο Ιωάννης. Αυτός ο λογισμός τον  ενοχλούσε, τον κατάτρυχε, του έλιωνε τα σωθικά, έκανε να σαλεύει το μυαλό του. Επέμενε όμως και στην προσευχή του παρακαλούσε να βρεθεί τρόπος να μάθει, ¨ποια είναι η δόξα και η τιμή που αξιώθηκε ο φίλτατός μου και τίμιος Ιωάννης, και σε ποια ουράνια τάξη έχει καταταχθεί αυτός που με τη ζωή, τους λόγους, τις συγγραφές και τις δοκιμασίες του φώτισε όλο τον κόσμο, άναψε στην ψυχή των ανθρώπων τον πόθο για το Θεό, και τους έκανε να στραφούν στην αρετή με την τήρηση των θείων εντολών¨;

     »Τόσο έντονα και θερμά προσευχόταν και παρακαλούσε συνεχώς, που κάποια στιγμή, του έγινε η χάρη να πέσει σε έκσταση, να νιώσει ότι αναβαίνει στους ουρανούς, και φτάνει στα άνω δώματα, τα ιερά και θεία. Όπου τον παίρνει από το χέρι ένας λευκοφορεμένος νεανίας, και τον οδηγεί αόρατα μέσα στο λαμπρότατο φως, όπου είχε στήσει τις σκηνές του όλος εκείνος ο χορός των όντως Αγίων Αρχιερέων, που είχαν αναδειχτεί άξιοι της αγάπης του Θεού. Πλην η απορία του όχι μόνο δε λυνόταν, αλλά και ένιωθε μέσα του η σύγχυση να γίνεται ακόμα πιο έντονη, γιατί δεν έβλεπε αυτόν στον οποίο είχε τόσο μεγάλη αγάπη.

     »Και καθώς του στριφογύριζε στο νου το όνομα Ιωάννης, μα δεν τον έβλεπε πουθενά, πήγαινε όπου τον οδηγούσαν, όμως τώρα με κατήφεια, στενοχώρια και λύπη πολλή, που δεν είχε κατορθώσει ακόμα τον αγαπημένο του Αρχιερέα να ιδεί … Τότε ένας άλλος νεανίας, ίδιος με τον πρώτο στη μορφή … βλέποντας την κατήφεια του προσώπου του, ζήτησε την αιτία και το λόγο να πληροφορηθεί. Αυτός όμως όντας κυριολεκτικά εξουθενωμένος από τη λύπη, δεν έδινε απάντηση καμιά. Αλλά όταν εκείνος τον πίεσε πιο πολύ, και πρόσθεσε ότι δεν είναι ούτε σωστό, ούτε δίκαιο να φύγει στενοχωρημένος από αυτό τον τόσο υπέροχο τόπο, τούτο του απάντησε μοναχά, χωρίς ούτε στο ελάχιστο η λύπη κι ο στεναγμός του να έχει μειωθεί. ¨Γιατί τον Επίσκοπο της Κωνσταντινούπολης Ιωάννη, δεν έχω ιδεί να βρίσκεται ανάμεσα στους παρόντες εδώ»¨ ! Και όταν εκείνος έσπευσε να του ανταπαντήσει ρωτώντας τον. ¨Αλήθεια, νομίζεις ότι μπορεί κάποιος που ζει ακόμα με γήινο σώμα, και αντίστοιχα μάτια, να ιδεί, πού βρίσκεται αυτός ο οποίος το έχει πια αποχωριστεί, ή σε ποια ουράνια τάξη μετέχει και ζει;¨ και, βέβαια, δεν παρουσιάστηκε η μακαριότατη εκείνη φύση, να τολμήσω να προσθέσω, η πέρα και πάνω από τα ανθρώπινα πια ! Με άλλα λόγια, όταν ο ιερός Αδέλφιος έλαβε αυτή τη διαυγέστατη απάντηση … άρχισε να δοξάζει το Θεό, που αμείβει με το παραπάνω όσους μένουν πιστοί στην Αγάπη του, και τους τιμά με δωρεές και χάρες πολύ πιο ανώτερες από αυτές που μπορεί να συλλάβει ο ανθρώπινος νους» !

Αθανάσιος Κοτταδάκης

ΥΓ. Σπέτσες 13 Νοεμβρίου 2026. Από το βιβλίο, Αγίου Ιωάννη του Χρυσόστομου «Γράμματα από την Εξορία», σε νεοελληνική μεταγραφή, το οποίο από τη «Χριστιανική Στέγη Καλαμάτας» θα επανεκδοθεί.