Η Κυριακή του Ζακχαίου - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η Κυριακή του Ζακχαίου (Λουκάς 19:1-10)

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Η περικοπή του Ευαγγελίου από τον Λουκά 19:1-10, γνωστή ως η ιστορία του Ζακχαίου, διαβάζεται στην Ορθόδοξη Εκκλησία την 15η Κυριακή του Λουκά, η οποία είναι η Κυριακή του Ζακχαίου (για το έτος 2026 είναι η Κυριακή 25 Ιανουαρίου). Αυτή η Κυριακή πέφτει συνήθως στα τέλη Ιανουαρίου ή αρχές Φεβρουαρίου και σηματοδοτεί την προετοιμασία για την κατανυκτική περίοδο του Τριωδίου. Το Τριώδιο ξεκινά την επόμενη Κυριακή (του Τελώνου και Φαρισαίου) και οδηγεί στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, εστιάζοντας στη μετάνοια, την ταπείνωση και την επιστροφή στον Θεό. Η περικοπή του Ζακχαίου επιλέγεται εδώ ακριβώς για να εισαγάγει αυτά τα θέματα: ο Ζακχαίος, ένας πλούσιος τελώνης, μετανοεί και σώζεται, υπενθυμίζοντας στους πιστούς την ανάγκη για πνευματική αφύπνιση πριν από τη νηστεία και την προσευχή της Σαρακοστής. Σύμφωνα με την παράδοση, αυτή η Κυριακή λειτουργεί ως «πρόλογος» του Τριωδίου, καλώντας σε αυτοεξέταση και μετάνοια.

Η περικοπή αφηγείται την ιστορία του Ζακχαίου, ενός αρχιτελώνη από την Ιεριχώ, ο οποίος ήταν πλούσιος αλλά και μισητός από τον λαό λόγω του επαγγέλματός του – οι τελώνες εισέπρατταν φόρους για λογαριασμό των Ρωμαίων κατακτητών και συχνά εκμεταλλεύονταν τους συμπατριώτες τους.

Ο Ζακχαίος, μικρόσωμος, σκαρφαλώνει σε μια συκομουριά για να δει τον Ιησού που περνάει από την πόλη. Ο Χριστός τον καλεί με το όνομά του: «Ζακχαῖε, σπεύσας κατάβηθι· σήμερον γὰρ ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι.» (Λκ. 19:5). Ο Ζακχαίος υπακούει, δέχεται τον Χριστό στο σπίτι του και δηλώνει: «ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων μου, Κύριε, δίδωμι τοῖς πτωχοῖς, καὶ εἴ τινός τι ἐσυκοφάντησα, ἀποδίδωμι τετραπλοῦν» (Λκ. 19:8). Ο Ιησούς απαντά: «σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ ἐγένετο» (Λκ. 19:9), και καταλήγει: «ἦλθε γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπολωλός.» (Λκ. 19:10).

Σύμφωνα με την Ορθόδοξη ερμηνευτική παράδοση η περικοπή αυτή είναι ένας ύμνος στη δύναμη της μετανοίας και του σωστικού έργου της θείας χάριτος. Ο Ζακχαίος συμβολίζει τον αμαρτωλό άνθρωπο, παγιδευμένο στη φιλαργυρία και την αδικία. Το μικρό του ανάστημα δεν είναι μόνο σωματικό, αλλά και πνευματικό: δείχνει την ταπείνωσή του μπροστά στον Χριστό. Η συκομουριά, ένα δέντρο με πυκνό φύλλωμα, αντιπροσωπεύει τα εμπόδια της κοσμικής ζωής – πλούτος, φιλοδοξία, αμαρτίες – που εμποδίζουν την θέαση του Θεού. Ο Ζακχαίος, όμως, υπερβαίνει αυτά τα εμπόδια με την επιθυμία του να δει τον Ιησού, δείχνοντας ότι η πίστη ξεκινά από μια εσωτερική παρόρμηση να γνωρίσουμε τον Θεό.

Ο Χριστός, ως Παντογνώστης, γνωρίζει το όνομα και την καρδιά του Ζακχαίου πριν εκείνος μιλήσει. Αυτό υπογραμμίζει την θεία πρωτοβουλία στη σωτηρία: δεν είναι ο άνθρωπος που «βρίσκει» τον Θεό, αλλά ο Θεός που ζητά τον άνθρωπο. Η φιλοξενία του Ζακχαίου στο σπίτι του συμβολίζει την ανοιχτή καρδιά προς τον Χριστό, και η δήλωσή του για αποκατάσταση αδικιών (τετραπλάσια επιστροφή, σύμφωνα με τον Μωσαϊκό Νόμο, πρβλ. Έξ. 22:1) δείχνει γνήσια μετάνοια, όχι απλή λύπη, αλλά πράξη δικαιοσύνης. Η μετάνοια του Ζακχαίου είναι καρπός της παρουσίας του Χριστού, που μεταμορφώνει τον αμαρτωλό σε δίκαιο.

Στο πλαίσιο του Τριωδίου, η περικοπή διδάσκει ότι καμία αμαρτία δεν είναι ασυγχώρητη αν υπάρχει ταπείνωση. Ο Ζακχαίος, από «αρχιτελώνης» (αρχηγός αμαρτωλών), γίνεται παράδειγμα σωτηρίας, υπενθυμίζοντας ότι ο Χριστός ήρθε για τους «απολωλότες» – τους αμαρτωλούς, όχι τους δικαίους. Οι Πατέρες βλέπουν εδώ αντίθεση με τον πλούσιο νέο (Λκ. 18:18-27), που απομακρύνθηκε λυπημένος: ο Ζακχαίος, αντίθετα, μοιράζει τον πλούτο του, δείχνοντας ότι η σωτηρία έρχεται όταν απαρνιόμαστε τα δεσμά της ύλης.

Μετά την Πεντηκοστή, η αγιολογική παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας αναφέρει ότι ο Ζακχαίος έγινε μαθητής των Αποστόλων και αργότερα χειροτονήθηκε επίσκοπος Καισαρείας της Παλαιστίνης από τον απόστολο Πέτρο. Υπηρέτησε πιστά, κηρύσσοντας το Ευαγγέλιο, και μαρτύρησε για την πίστη του κατά τους διωγμούς. Η μνήμη του τιμάται στις 20 Απριλίου.

***

The Sunday of Zacchaeus (Luke 19:1-10)

The Gospel passage from Luke 19:1-10, known as the story of Zacchaeus, is read in the Orthodox Church on the 15th Sunday of Luke, which is the Sunday of Zacchaeus (for the year 2026, it is Sunday, January 25). This Sunday typically falls in late January or early February and marks the preparation for the penitential period of the Triodion. The Triodion begins the following Sunday (of the Publican and the Pharisee) and leads into Great Lent, focusing on repentance, humility, and return to God. The story of Zacchaeus is chosen here precisely to introduce these themes: Zacchaeus, a wealthy tax collector, repents and is saved, reminding the faithful of the need for spiritual awakening before the fasting and prayer of Lent. According to tradition, this Sunday serves as a "prologue" to the Triodion, calling for self-examination and repentance.

The passage recounts the story of Zacchaeus, a chief tax collector from Jericho, who was wealthy but also hated by the people due to his profession—tax collectors collected taxes on behalf of the Roman conquerors and often exploited their fellow countrymen. Zacchaeus, being short in stature, climbs a sycamore tree to see Jesus passing through the city. Christ calls him by name: "Zacchaeus, make haste and come down, for today I must stay at your house" (Luke 19:5). Zacchaeus obeys, receives Christ into his home, and declares: "Behold, Lord, half of my goods I give to the poor; and if I have taken anything from anyone by false accusation, I restore fourfold" (Luke 19:8). Jesus responds: "Today salvation has come to this house" (Luke 19:9), and concludes: "For the Son of Man has come to seek and to save that which was lost" (Luke 19:10).

According to Orthodox interpretive tradition, this passage is a hymn to the power of repentance and the saving work of divine grace. Zacchaeus symbolizes the sinful person, trapped in greed and injustice. His short stature is not only physical but also spiritual: it shows his humility before Christ. The sycamore tree, with its dense foliage, represents the obstacles of worldly life—wealth, ambition, sins—that hinder the vision of God. However, Zacchaeus overcomes these obstacles with his desire to see Jesus, showing that faith begins with an inner impulse to know God.

Christ, as the All-Knowing One, knows Zacchaeus's name and heart before he speaks. This underscores the divine initiative in salvation: it is not man who "finds" God, but God who seeks man. Zacchaeus's hospitality in his home symbolizes an open heart toward Christ, and his declaration of restitution for injustices (fourfold repayment, in accordance with the Mosaic Law, cf. Exod. 22:1) shows genuine repentance—not mere sorrow, but an act of justice. Zacchaeus's repentance is the fruit of Christ's presence, which transforms the sinner into a righteous person.

In the context of the Triodion, the passage teaches that no sin is unforgivable if there is humility. Zacchaeus, from being a "chief tax collector" (leader of sinners), becomes an example of salvation, reminding us that Christ came for the "lost"—the sinners, not the righteous. The Church Fathers see here a contrast with the rich young man (Luke 18:18-27), who departed sorrowful: Zacchaeus, on the contrary, distributes his wealth, showing that salvation comes when we renounce the bonds of material things.

After Pentecost, the hagiographical tradition of the Orthodox Church states that Zacchaeus became a disciple of the Apostles and was later ordained bishop of Caesarea in Palestine by the Apostle Peter. He served faithfully, preaching the Gospel, and was martyred for his faith during the persecutions. His memory is honored on April 20.