Το δικαίωμα να μιλάς και το χρέος να αγαπάς - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Το δικαίωμα να μιλάς και το χρέος να αγαπάς

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Υπάρχουν φράσεις που ταξιδεύουν στον χρόνο. Επαναλαμβάνονται, γίνονται σύνθημα, αποκτούν τη δύναμη παροιμίας, και στο τέλος συνδέονται με πρόσωπα που ίσως δεν τις είπαν ποτέ. Μία από τις πιο γνωστές είναι η φράση που αποδίδεται συχνά στον Βολταίρο: «Διαφωνώ με αυτό που λες, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες».

Η φράση είναι διάσημη. Εκφράζει με απλότητα κάτι που κάθε δημοκρατική κοινωνία οφείλει να θεωρεί πολύτιμο: ότι η διαφωνία δεν πρέπει να οδηγεί στη φίμωση. Μόνο που, όπως φαίνεται, δεν πρόκειται για λόγια του Βολταίρου. Η πρώτη γνωστή διατύπωση βρίσκεται στο βιβλίο The Friends of Voltaire της Evelyn Beatrice Hall, το οποίο εκδόθηκε το 1906, αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του Γάλλου διαφωτιστή (1778). Η Hall δεν παρέθετε αυθεντική φράση του· προσπάθησε μάλλον να αποδώσει με δικά της λόγια το πνεύμα που θεωρούσε ότι εξέφραζε το έργο του.

Αυτό, βέβαια, δεν κάνει το θέμα λιγότερο ενδιαφέρον. Αν ο Βολταίρος δεν είπε τη φράση, θα μπορούσε άραγε να την είχε πει; Η απάντηση δεν είναι απλή. Ο Βολταίρος υπήρξε σφοδρός πολέμιος της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας και της αυθαίρετης εξουσίας. Η υπόθεση του Jean Calas, ενός Γάλλου Προτεστάντη που καταδικάστηκε και εκτελέστηκε άδικα το 1762, τον συγκλόνισε. Με αφορμή αυτή την υπόθεση έγραψε το περίφημο Traité sur la tolérance, ένα κείμενο υπέρ της θρησκευτικής ανεκτικότητας και κατά του φανατισμού.

Ωστόσο, ο Βολταίρος δεν ήταν υπόδειγμα πραότητας και ανεκτικότητας. Υπήρξε συχνά ειρωνικός, αιχμηρός, κάποτε και σκληρός απέναντι σε αντιπάλους του, ιδίως απέναντι σε θεσμικές μορφές θρησκείας που θεωρούσε φορείς σκοταδισμού ή καταπίεσης. Η ιστορική του εικόνα δεν χωρά εύκολα σε μία ωραία φράση. Μπορούμε όμως να πούμε ότι, έστω κι αν δεν είπε τη συγκεκριμένη φράση, η δημόσια δράση του συνδέθηκε σε μεγάλο βαθμό με την υπεράσπιση της συνείδησης απέναντι στον καταναγκασμό.

Το ουσιαστικό ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο φιλολογικό. Δεν μας απασχολεί απλώς αν η φράση ανήκει ή δεν ανήκει στον Βολταίρο. Το ερώτημα είναι τι σημαίνει πραγματικά να σέβεται κανείς την αντίθετη γνώμη.

Εδώ χρειάζεται μια αναγκαία διάκριση. Άλλο πράγμα είναι να σέβομαι τον άνθρωπο που εκφράζει μία άποψη, και άλλο να αποδέχομαι την άποψή του ως σωστή. Ο σεβασμός προς το πρόσωπο είναι αδιαπραγμάτευτος. Η αποδοχή κάθε ιδέας, όμως, δεν είναι αρετή· μπορεί να γίνει παραίτηση από την αλήθεια. Αν κάποιος λέει κάτι ψευδές, άδικο, συκοφαντικό ή απάνθρωπο, δεν είμαι υποχρεωμένος να το επιδοκιμάσω στο όνομα της ανεκτικότητας. Μπορώ, και κάποιες φορές οφείλω, να το αντικρούσω. Το ζήτημα είναι με ποιον τρόπο.

Σε αυτό το σημείο η Χριστιανική παράδοση έχει κάτι πιό ουσιαστικό να προσφέρει από μια γενική θεωρία ανοχής. Η Εκκλησία δεν καλεί απλώς τον άνθρωπο να «ανεχθεί» τον άλλον, σαν να πρόκειται για ενόχληση που πρέπει να υπομείνει. Τον καλεί να τον δει ως πρόσωπο, ως εικόνα Θεού. Ακόμη και ο άνθρωπος που σφάλλει, που διαφωνεί, που προκαλεί ή που απορρίπτει την πίστη, δεν παύει να έχει αξία. Η άποψή του μπορεί να είναι λανθασμένη· ο ίδιος όμως δεν παύει να είναι πρόσωπο.

Αυτό δεν είναι δευτερεύον στοιχείο της Χριστιανικής πίστης. Βρίσκεται στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ο Θεός σχετίζεται με τον άνθρωπο. Ο Χριστός δεν επιβάλλεται με τη βία. Προσκαλεί. «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν», λέει στο Ευαγγέλιο. Η πίστη δεν μπορεί να γεννηθεί από εξαναγκασμό. Μπορεί να πιεστεί κανείς να σωπάσει, να συμμορφωθεί, να προσποιηθεί. Δεν μπορεί όμως να εξαναγκαστεί να πιστέψει αληθινά. Η πίστη προϋποθέτει ελευθερία· χωρίς αυτήν γίνεται απλώς εξωτερική πειθαρχία.

Γι’ αυτό και ο λόγος της Εκκλησίας, όταν είναι πραγματικά εκκλησιαστικός, δεν έχει ανάγκη από κραυγές. Ο απόστολος Πέτρος ζητά από τους χριστιανούς να δίνουν λόγο για την ελπίδα τους «με πραότητα και φόβο», δηλαδή με σεβασμό και εσωτερική σοβαρότητα. Η αλήθεια δεν γίνεται πιο πειστική όταν εκφέρεται με αλαζονεία. Αντίθετα, όταν συνοδεύεται από ύβρη, χάνει τη μαρτυρική της δύναμη και γίνεται ιδεολογικό όπλο.

Το ίδιο πνεύμα συναντούμε και στον απόστολο Παύλο, όταν γράφει προς τους Γαλάτες ότι οι πιστοί κλήθηκαν στην ελευθερία, αλλά δεν πρέπει να κάνουν την ελευθερία αφορμή για εγωισμό. Η ελευθερία, στη Χριστιανική προοπτική, δεν είναι το δικαίωμα να λέω και να κάνω οτιδήποτε χωρίς ευθύνη. Είναι η δυνατότητα να αγαπώ, να διακρίνω, να μαρτυρώ την αλήθεια χωρίς να καταπατώ τον άλλον.

Από εδώ προκύπτει και η δυσκολία του δημόσιου λόγου σήμερα. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν φωνές που στο όνομα της ελευθερίας θεωρούν θεμιτό κάθε λόγο, ακόμη και όταν αυτός διασύρει, συκοφαντεί ή υποκινεί μίσος. Από την άλλη, υπάρχουν φωνές που στο όνομα του σεβασμού θα ήθελαν να σιωπά κάθε άποψη που ενοχλεί. Και οι δύο στάσεις είναι προβληματικές. Η πρώτη μετατρέπει την ελευθερία σε ασυδοσία. Η δεύτερη μετατρέπει τον σεβασμό σε λογοκρισία.

Βεβαίως, η ελευθερία του λόγου έχει όρια. Δεν μπορεί να γίνει άλλοθι για απειλές, ψεύδη, εξευτελισμό ή υποκίνηση βίας. Μια κοινωνία δεν μπορεί να μένει αδιάφορη μπροστά σε λόγο που στρέφεται ευθέως κατά της αξιοπρέπειας και της ασφάλειας ανθρώπων ή ομάδων. Όμως χρειάζεται μεγάλη προσοχή: δεν είναι κάθε σκληρή κριτική μίσος. Δεν είναι κάθε διαφωνία προσβολή. Δεν είναι κάθε ενοχλητική άποψη απειλή. Αν χάσουμε αυτές τις διακρίσεις, θα καταλήξουμε είτε σε κοινωνία θορυβώδη και σκληρή είτε σε κοινωνία φοβική και άφωνη.

Η Χριστιανική απάντηση δεν είναι ούτε η φίμωση ούτε ο σχετικισμός. Δεν λέει ότι όλες οι απόψεις είναι ίδιες. Δεν λέει όμως και ότι όποιος σφάλλει πρέπει να συντριβεί. Ο χριστιανός μπορεί να διαφωνεί καθαρά, να ελέγχει με παρρησία, να υπερασπίζεται την αλήθεια χωρίς εκπτώσεις. Αλλά ο τρόπος του πρέπει να φανερώνει ότι απέναντί του δεν βλέπει εχθρό, αλλά άνθρωπο.

Ίσως, τελικά, δεν έχει τόση σημασία να αποδείξουμε αν ο Βολταίρος είπε ή δεν είπε τη γνωστή φράση. Σημασία έχει να υπερασπιζόμαστε το δικαίωμα του άλλου να μιλά, χωρίς να παραιτούμαστε από τη δική μας ευθύνη να κρίνουμε. Να αντιλέγουμε χωρίς να μισούμε. Να θυμόμαστε ότι η αλήθεια χωρίς αγάπη σκληραίνει, ενώ η αγάπη χωρίς αλήθεια χάνει το φως της.

Η ελευθερία του λόγου δεν είναι απλώς πολιτικό δικαίωμα. Είναι δοκιμασία ήθους. Και για τον χριστιανό, είναι κάτι ακόμη περισσότερο: είναι τόπος όπου φαίνεται αν η πίστη του γίνεται μαρτυρία ή επιβολή, αγάπη ή αυτάρεσκη βεβαιότητα. Διότι το δικαίωμα του άλλου να μιλά δεν αναιρεί το χρέος μας να διακρίνουμε. Και το χρέος μας να υπερασπιζόμαστε την αλήθεια δεν μας απαλλάσσει ποτέ από την εντολή να αγαπούμε.

***

The Right to Speak and the Duty to Love

There are phrases that travel through time. They are repeated, become slogans, acquire the force of a proverb, and eventually become linked to people who may never have said them. One of the best known is the phrase often attributed to Voltaire: “I disapprove of what you say, but I will defend to the death your right to say it.”

The phrase is famous. It expresses, with striking simplicity, something every democratic society ought to regard as precious: that disagreement must not lead to silencing. And yet, as it appears, these were not Voltaire’s own words. The first known formulation is found in The Friends of Voltaire by Evelyn Beatrice Hall, published in 1906, many years after the death of the French Enlightenment thinker in 1778. Hall was not quoting an authentic phrase of Voltaire’s; rather, she seems to have been expressing, in her own words, the spirit she believed his work embodied.

This, of course, does not make the matter any less interesting. If Voltaire did not say the phrase, could he have said it? The answer is not simple. Voltaire was a fierce opponent of religious intolerance and arbitrary power. The case of Jean Calas, a French Protestant who was unjustly condemned and executed in 1762, deeply affected him. In response to that case, he wrote the famous Treatise on Tolerance, a work in favor of religious tolerance and against fanaticism.

Nevertheless, Voltaire was no model of gentleness or tolerance. He was often ironic, sharp, and at times harsh toward his opponents, especially toward institutional forms of religion that he regarded as vehicles of obscurantism or oppression. His historical image cannot easily be contained in a single elegant phrase. We can say, however, that even if he did not utter this particular saying, his public activity was closely connected with the defense of conscience against coercion.

The essential issue, then, is not merely a philological one. We are not concerned only with whether the phrase does or does not belong to Voltaire. The question is what it truly means to respect an opposing opinion.

Here, a necessary distinction must be made. It is one thing to respect the person who expresses an opinion, and another to accept that opinion as correct. Respect for the person is non-negotiable. The acceptance of every idea, however, is not a virtue; it can become a renunciation of truth. If someone says something false, unjust, slanderous, or inhuman, I am not obliged to approve it in the name of tolerance. I can, and at times must, refute it. The question is how.

At this point, the Christian tradition has something more substantial to offer than a general theory of tolerance. The Church does not simply call the human person to “tolerate” the other, as if the other were an annoyance to be endured. It calls him to see the other as a person, as the image of God. Even the person who errs, who disagrees, who provokes, or who rejects the faith does not cease to have value. His opinion may be mistaken; he himself, however, does not cease to be a person.

This is not a secondary element of the Christian faith. It lies in the very way God relates to humanity. Christ does not impose Himself by force. He invites. “Whoever desires to come after Me,” He says in the Gospel. Faith cannot be born of coercion. A person can be pressured to remain silent, to conform, to pretend. But no one can be forced to believe truly. Faith presupposes freedom; without it, faith becomes mere outward discipline.

For this reason, the word of the Church, when it is truly ecclesial, has no need of shouting. The Apostle Peter asks Christians to give an account of the hope within them “with meekness and fear,” that is, with respect and inner seriousness. Truth does not become more persuasive when expressed with arrogance. On the contrary, when accompanied by insult, it loses its power as witness and becomes an ideological weapon.

We encounter the same spirit in the Apostle Paul, when he writes to the Galatians that believers have been called to freedom, but must not use freedom as an opportunity for selfishness. Freedom, from a Christian perspective, is not the right to say and do whatever I wish without responsibility. It is the capacity to love, to discern, and to bear witness to the truth without trampling upon the other.

From this arises the difficulty of public discourse today. On the one hand, there are voices that, in the name of freedom, regard every form of speech as legitimate, even when it defames, slanders, or incites hatred. On the other hand, there are voices that, in the name of respect, would prefer every disturbing opinion to be silenced. Both attitudes are problematic. The first turns freedom into license. The second turns respect into censorship.

Certainly, freedom of speech has limits. It cannot become an excuse for threats, falsehoods, humiliation, or incitement to violence. A society cannot remain indifferent in the face of speech that is directed openly against the dignity and safety of persons or groups. Yet great care is needed: not every harsh criticism is hatred. Not every disagreement is an insult. Not every disturbing opinion is a threat. If we lose these distinctions, we will end up either with a society that is noisy and cruel, or with one that is fearful and voiceless.

The Christian response is neither silencing nor relativism. It does not say that all opinions are the same. Nor does it say that whoever is wrong must be crushed. The Christian may disagree clearly, rebuke with boldness, and defend the truth without compromise. But his manner must show that he does not see an enemy before him, but a human being.

Perhaps, in the end, it matters less whether we can prove that Voltaire did or did not say the famous phrase. What matters is that we defend the other person’s right to speak without giving up our own responsibility to judge. To disagree without hating. To remember that truth without love becomes hard, while love without truth loses its light.

Freedom of speech is not simply a political right. It is a test of character. And for the Christian, it is something more: it is the place where it becomes clear whether his faith becomes witness or imposition, love or self-satisfied certainty. For the other person’s right to speak does not cancel our duty to discern. And our duty to defend the truth never releases us from the commandment to love.