Οι ήρωες της οθόνης και το ήθος των νέων - Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Οι ήρωες της οθόνης και το ήθος των νέων

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ Νεκτάριος

Ο θάνατος του Sir Patrick Stewart προκάλεσε συγκίνηση που ξεπέρασε τους κύκλους των φίλων του κινηματογράφου και της τηλεόρασης. Ανάμεσα στους αποχαιρετισμούς ξεχώρισε εκείνος του Κέντρου Διαστημικών Πτήσεων Goddard της NASA: μια εικόνα συγκρουόμενων γαλαξιών που θυμίζει το διαστημόπλοιο Enterprise, ως φόρος τιμής σε έναν άνθρωπο που ενέπνευσε και ανθρώπους της επιστήμης. Η χειρονομία δεν αποδεικνύει επιστημονικά τη δύναμη μιας τηλεοπτικής σειράς. Μας καλεί, όμως, να αναρωτηθούμε πόσο βαθιά μπορούν οι φανταστικές ιστορίες να αγγίξουν και να επηρεάσουν την πραγματική ζωή.

Ως κυβερνήτης Πικάρ στο Star Trek και ως καθηγητής Ξαβιέ στις ταινίες X-Men, ο Stewart ενσάρκωσε δύο μορφές εξουσίας που συχνά προτιμούν τον διάλογο από την επιβολή. Ο πρώτος καλείται να αναγνωρίσει αξιοπρέπεια ακόμη και στο ριζικά διαφορετικό. Ο δεύτερος προσπαθεί να προστατεύσει εκείνους που η κοινωνία φοβάται και αποκλείει. Πίσω από διαστημόπλοια και υπερδυνάμεις εμφανίζονται ερωτήματα πολύ κοντινά μας: ποιον θεωρούμε συνάνθρωπο; Πότε η δύναμη γίνεται ευθύνη; Μπορούμε να αντισταθούμε στην αδικία χωρίς να μιμηθούμε το μίσος της;

Μελέτες για τη σχέση των θεατών με τα πρόσωπα της οθόνης δείχνουν ότι οι δεσμοί αυτοί μπορούν να έχουν συναισθηματική σημασία, χωρίς να υποδηλώνουν κατ’ ανάγκην μοναξιά ή να υποκαθιστούν τις ανθρώπινες σχέσεις. Ένας χαρακτήρας που μας συντροφεύει επί χρόνια μπορεί να γίνει σημείο αναφοράς, σχεδόν ένας γνώριμος συνομιλητής. Γι’ αυτό και η απώλεια του ηθοποιού που τον ενσάρκωσε αγγίζει κάποτε δικές μας αναμνήσεις, ελπίδες και περιόδους της ζωής μας.

Άλλες μελέτες για περιεχόμενο που προβάλλει τη συνεργασία και τη φροντίδα καταγράφουν θετικές επιδράσεις στην ενσυναίσθηση και στην προθυμία βοήθειας. Αντίστοιχα, πειραματικές έρευνες για την ανάγνωση μυθοπλασίας διαπιστώνουν μικρή βελτίωση στην κατανόηση των σκέψεων και των συναισθημάτων των άλλων. Τα ευρήματα αυτά, ωστόσο, δεν μεταφέρονται αυτομάτως από το βιβλίο στην οθόνη ούτε αποδεικνύουν ότι κάθε θεατής του Star Trek ή των X-Men γίνεται περισσότερο ανεκτικός. Άλλο η συγκίνηση μπροστά σε μια ιστορία και άλλο η σταθερή μεταβολή της συμπεριφοράς.

Οι συγκεκριμένες παραγωγές προσφέρουν, πάντως, γόνιμες αφορμές. Ο έφηβος που βλέπει τους μεταλλαγμένους να αντιμετωπίζονται ως απειλή μπορεί να αναγνωρίσει κάτι από τον δικό του αποκλεισμό ή να αναρωτηθεί για τη σκληρότητα απέναντι σε έναν συμμαθητή. Παρακολουθώντας τον Πικάρ να επιλέγει τη διαπραγμάτευση, μπορεί να γνωρίσει μια εικόνα ηγεσίας διαφορετική από την κυριαρχία του ισχυρότερου. Αυτές είναι δυνατότητες ερμηνείας και συζήτησης, όχι εγγυημένα αποτελέσματα της θέασης.

Η κοινωνιολογική μελέτη των φίλων του Star Trek αναδεικνύει και μια άλλη διάσταση: γύρω από μια σειρά συγκροτούνται κοινότητες, κοινά σύμβολα και προσδοκίες για ένα καλύτερο μέλλον. Η ψυχαγωγία γίνεται αφορμή συμμετοχής και αναζήτησης νοήματος. Ορισμένες αναλύσεις εντοπίζουν εδώ αναλογίες με θρησκευτικές πρακτικές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε κοινότητα θαυμαστών αποτελεί θρησκεία. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στην ανθρώπινη ανάγκη που εκφράζεται: να ανήκουμε κάπου και να ελπίζουμε μαζί με άλλους.

Χρειάζεται, συγχρόνως, κριτική ματιά. Μια ιστορία μπορεί να υπερασπίζεται τον αποκλεισμένο και παράλληλα να παρουσιάζει τη βίαιη αναμέτρηση ως αναπόφευκτη λύση. Ο θαυμασμός για τον ήρωα μπορεί να δυσκολεύει την κρίση των πράξεών του: συγχωρούμε στον «δικό μας» όσα καταδικάζουμε στον αντίπαλό του. Η έρευνα για τους δεσμούς με πρόσωπα των μέσων αναδεικνύει και τη σύνδεσή τους με την πειθώ· η οικειότητα, επομένως, δεν είναι ασήμαντη για όσα αποδεχόμαστε.

Η εκκλησιαστική συζήτηση δεν αρχίζει σήμερα. Σε ποιμαντικές παρεμβάσεις Μητροπόλεων του Οικουμενικού Πατριαρχείου, η προσέγγιση της δημοφιλούς κουλτούρας συνδέεται με τη συμβουλή του Μεγάλου Βασιλείου να αντλούν οι νέοι όφελος από την εξωχριστιανική γραμματεία με διάκριση. Στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, επίσης, επίσημα κείμενα αναγνωρίζουν τις δημιουργικές δυνατότητες των μέσων και επισημαίνουν την ευθύνη τους απέναντι στην αλήθεια και στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Από Ορθόδοξη θεολογική σκοπιά, μπορούμε να αναγνωρίσουμε στις ιστορίες αυτές ερωτήματα για την ελευθερία, τη θυσία και την αποδοχή, χωρίς να τις βαπτίζουμε χριστιανικές παραβολές. Η αξιοπρέπεια του ανθρώπου δεν εξαρτάται από ευφυΐα, χρησιμότητα ή εξαιρετικές ικανότητες, αλλά από το ότι είναι εικόνα Θεού. Και η σωτηρία δεν ταυτίζεται με την τεχνολογική πρόοδο ή την επικράτηση ενός πανίσχυρου προστάτη. Οι διακρίσεις αυτές επιτρέπουν έναν ουσιαστικό διάλογο, πέρα από τη συλλήβδην καταδίκη ή τον άκριτο ενθουσιασμό.

Στην κατήχηση των νέων, για παράδειγμα, μια σκηνή από μια δημοφιλή σειρά, στην οποία ο ήρωας υπερασπίζεται κάποιον που όλοι απορρίπτουν, μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για τη συζήτηση της παραβολής του καλού Σαμαρείτη. Τι σημαίνει να γίνομαι πλησίον; Αγαπώ μόνο όσους μου μοιάζουν ή και εκείνον που θεωρώ ξένο, ακόμη και εχθρό; Χωρίς να εξισώνουμε τον τηλεοπτικό ήρωα με το ευαγγελικό πρότυπο, μπορούμε να αξιοποιήσουμε μια οικεία στους νέους ιστορία για να φωτίσουμε το χριστιανικό ήθος: την αγάπη που υπερβαίνει τις διακρίσεις και γίνεται έμπρακτη φροντίδα. Η συζήτηση μπορεί τότε να στραφεί στην καθημερινότητά τους: πώς θα σταθούν δίπλα στον συμμαθητή που απομονώνεται ή σε εκείνον που γίνεται στόχος χλευασμού; Έτσι, η δημοφιλής σειρά προσφέρει την αφορμή, ενώ το Ευαγγέλιο δίνει το κριτήριο και την κατεύθυνση της ζωής.

Ο αποχαιρετισμός της NASA μάς θυμίζει ότι η φαντασία μπορεί να τροφοδοτεί πραγματικές προσδοκίες. Η απόσταση, όμως, ανάμεσα στον θαυμασμό και στην πράξη παραμένει δική μας ευθύνη. Δεν αρκεί να χειροκροτούμε την αποδοχή του διαφορετικού, αν περιφρονούμε τον διπλανό μας· ούτε να συγκινούμαστε από τη θυσία ενός ήρωα, αν παραμένουμε αδιάφοροι στην πραγματική ανάγκη.

Η Εκκλησία δεν χρειάζεται να ανταγωνιστεί την οθόνη στην παραγωγή εντυπωσιακών ηρώων. Καλείται να προσφέρει ζωντανές κοινότητες, όπου η αξιοπρέπεια, η συγχώρηση και η αγάπη γίνονται εμπειρία. Οι τηλεοπτικές ιστορίες δεν καθορίζουν μηχανικά ποιοι γινόμαστε, αλλά μας προσφέρουν εικόνες για το ποιοι αξίζει να γίνουμε. Ας ακούσουμε, λοιπόν, τι συγκινεί τους νέους σε αυτές. Και ας αναρωτηθούμε αν μπορούν να συναντήσουν στη δική μας παρουσία την αγάπη και την ελπίδα που θαυμάζουν στους τηλεοπτικούς ήρωές τους.

***

Screen Heroes and the Moral Character of Young People

The death of Sir Patrick Stewart stirred emotions far beyond film and television audiences. Among the tributes, one from NASA’s Goddard Space Flight Center stood out: an image of colliding galaxies resembling the starship Enterprise, honouring a man who had also inspired members of the scientific community. This gesture does not offer scientific proof of a television series’ power. It does, however, invite us to consider how deeply fictional stories can touch and influence real life.

As Captain Picard in Star Trek and Professor Xavier in the X-Men films, Stewart embodied two forms of authority that often favour dialogue over coercion. The former is called to recognise dignity even in those radically different from himself. The latter strives to protect those whom society fears and excludes. Behind the starships and superpowers lie questions that are close to home: whom do we regard as our fellow human beings? When does power become responsibility? Can we resist injustice without mirroring its hatred?

Studies of viewers’ relationships with screen figures suggest that these bonds can be emotionally meaningful without necessarily indicating loneliness or replacing human relationships. A character who accompanies us for years can become a point of reference, almost a familiar conversation partner. This is why the loss of the actor who portrayed that character can sometimes touch our own memories, hopes, and particular chapters of our lives.

Other studies of content that promotes cooperation and care report positive effects on empathy and willingness to help. Similarly, experimental research on reading fiction finds small improvements in understanding other people’s thoughts and feelings. These findings, however, do not transfer automatically from books to the screen, nor do they prove that every viewer of Star Trek or X-Men becomes more tolerant. Being moved by a story is one thing; lasting behavioural change is another.

These productions nevertheless offer fruitful starting points for reflection. A teenager who sees mutants treated as a threat may recognise something of their own experience of exclusion or reflect on the cruelty shown to a classmate. Watching Picard choose negotiation may introduce them to a model of leadership different from the rule of the strongest. These are possibilities for interpretation and discussion, rather than guaranteed outcomes of viewing.

Sociological research on Star Trek fans highlights another dimension: communities, shared symbols, and hopes for a better future take shape around a series. Entertainment becomes an occasion for participation and a search for meaning. Some analyses identify parallels with religious practices, though this does not mean that every fan community constitutes a religion. What matters here is the human need being expressed: to belong somewhere and to share hope with others.

At the same time, a critical perspective is necessary. A story may defend the excluded while presenting violent confrontation as an inevitable solution. Admiration for a hero can cloud our judgement of their actions: we forgive “our own” what we condemn in their opponent. Research on bonds with media figures also highlights their connection with persuasion; familiarity, therefore, is no small factor in what we accept.

The Church’s engagement with these questions is not new. Pastoral reflections from Dioceses of the Ecumenical Patriarchate connect engagement with popular culture to Saint Basil the Great’s counsel that young people should draw benefit from non-Christian literature with discernment. In the Roman Catholic Church, too, official documents recognise the creative potential of the media and emphasise their responsibility to truth and human dignity.

From an Orthodox theological perspective, we can recognise questions about freedom, sacrifice, and acceptance in these stories without labelling them Christian parables. Human dignity does not depend on intelligence, usefulness, or exceptional abilities, but on being created in the image of God. Nor is salvation synonymous with technological progress or the triumph of an all-powerful protector. These distinctions make meaningful dialogue possible, beyond blanket condemnation or uncritical enthusiasm.

In catechesis for young people, for example, a scene from a popular series in which the hero defends someone whom everyone else rejects can serve as a starting point for discussing the parable of the Good Samaritan. What does it mean to become a neighbour to someone? Do I love only those who resemble me, or also the person I consider a stranger—even an enemy? Without equating the television hero with the Gospel model, we can draw on a story familiar to young people to illuminate the Christian ethos: love that transcends divisions and becomes practical care. The discussion can then turn to their daily lives: how will they stand beside a classmate who is isolated or someone who becomes a target of ridicule? In this way, the popular series provides the starting point, while the Gospel offers the standard by which to judge and the direction in which to live.

NASA’s farewell reminds us that imagination can nurture real aspirations. Yet bridging the distance between admiration and action remains our responsibility. Applauding the acceptance of difference is not enough if we treat our neighbour with contempt; nor is being moved by a hero’s sacrifice if we remain indifferent to real human need.

The Church does not need to compete with the screen in producing spectacular heroes. It is called to offer living communities where dignity, forgiveness, and love become lived experience. Television stories do not mechanically determine who we become, but they offer us images of who we might aspire to be. Let us listen, then, to what moves young people in these stories. And let us ask whether, in our own presence, they can encounter the love and hope they admire in their television heroes