7 ακόμη θεολογικά σφάλματα του Χρήστου Γιανναρά / Του κ. Παντελεήμονος Τομάζου

7 ακόμη θεολογικά σφάλματα του Χρήστου Γιανναρά /

Του κ. Παντελεήμονος Τομάζου

Το παρόν κείμενο είναι αυτό που χρησιμοποίησα στο βίντεο μου «7 ακόμη σφάλματα του Χρήστου Γιανναρά» στο κανάλι μου στο Youtube «Θείος Γνόφος». Όποιος αναγνώστης επιθυμεί μπορεί να πάει να ρίξει μία ματιά στα διάφορα θεολογικά και φιλοσοφικά βίντεο που έχω αναρτήσει εκεί.

Επίσης, αποφάσισα, έπειτα από παρότρυνση αρκετών θεατών του παρόντος επίμαχου βίντεο, να προσθέσω βιβλιογραφία που να αποδεικνύει ότι ο Γιανναράς πράγματι είπε όλα όσα του καταλογίζω. Αρκετοί από τους ακροατές του βίντεο φαίνεται ότι δυσκολεύονται να πιστέψουν ότι πράγματι γράφτηκαν τέτοια πράγματα από έναν κορυφαίο ορθόδοξο διανοητή περί του οποίου δεν πρέπει να γραφτεί τίποτε το αρνητικό.

Πρώτο σφάλμα

Στο Αλφαβητάρι της Πίστης, ο Γιανναράς μιλάει για κτιστές ενέργειες στον Θεό, πράγμα που έχει καταδικαστεί από τις παλαμικές συνόδους (Βλ. Χρ. Γιανναρᾶς, Ἀλφαβητάρι τῆς πίστης, εκδόσεις Δόμος, Αθήνα 1986⁵, σελ. 76: «Γνωρίζουμε ἔμμεσα τὸ Πρόσωπο τοῦ Θεοῦ σπουδάζοντας τὴν κοσμικὴ πραγματικότητα, τὴν ἐτερότητα τοῦ λόγου των κτιστών θείων ἐνεργειών ποὺ συνιστοῦν καὶ συγκροτοῦν τὸ φυσικὸ σύμπαν»). Οι ενέργειες του Θεού είναι άκτιστοι πρόοδοι και κινήσεις της θείας βουλήσεως προς παραγωγή των κτιστών όντων. Αυτό που δημιουργεί ή παράγει είναι άκτιστο, ενώ αυτό που δημιουργείται είναι κτιστό (Βλ. Γρηγόριος Παλαμᾶς, Περὶ ἑνώσεως καὶ διακρίσεως, 11, Π. Χρήστου Β΄, σελ. 77: «Προσέθηκε δὲ τὸ ἀσχέτους εἶναι ταύτας, ἵνα μή τις νομίσῃ ταύτας εἶναι τὰ ἀποτελέσματα, οἷον τὴν ἑκάστου τῶν ὄντων οὐσίαν ἢ τὴν ἐν τοῖς ζῶσιν αἰσθητὴν ζωὴν ἢ τὸν τοῖς λογικοῖς καὶ νοεροῖς ἐνόντα λόγον τε καὶ νοῦν).

Άρα, η ενέργεια είναι άκτιστη και το αποτέλεσμα της είναι αυτό που είναι κτιστό. Στην περίπτωση της θέωσης των αγίων, όμως, το αποτέλεσμα της θείας ενέργειας είναι άκτιστο, με την έννοια ότι ο τεθεωμένος μετέχει της ίδιας της ακτίστου θείας ενεργείας και όχι απλώς της δημιουργικής θείας ενεργείας μέσω των κτιστών αποτελεσμάτων που αυτή παράγει.

Δεύτερο σφάλμα

Ο Γιανναράς κάνει λόγο για κτιστούς λόγους των όντων στο βιβλίο του Χάιντεγκερ και Αρεοπαγίτης (Βλ. Χρ. Γιανναρᾶς, Χάιντεγκερ καὶ Ἀρεοπαγίτης, ἤ περἰ ἀπουσίας καὶ ἀγνωσίας τοῦ Θεοῦ, εκδόσεις Δόμος, Αθήνα 2006, σελ. 78). Ωστόσο, οι λόγοι των όντων είναι άκτιστοι για τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά (Βλ. Γρηγόριος Παλαμάς, Ἑκατὸν Πεντήκοντα Κεφάλαια, 87, Π. Χρήστου Ε’, σελ. 85: «Προϊὼν ὁ μέγας οὗτος, τὰς τοιαύτας προόδους καὶ ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ ἑτέροις τε ὀνόμασι θεοπρεπέσιν ἀνυμνεῖ καὶ μετοχὰς καὶ αὐτομετοχὰς καλεῖ καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα εἶναι πολλαχοῦ τῶν λόγων δείκνυσι καὶ παραδείγματα τῶν ὄντων εἶναι ταύτας προϋφεστηκυίας ἐν Θεῷ καθ᾿ ὑπερούσιον ἕνωσιν. Πῶς οὖν ἂν εἶεν αὗται κτίσματα; Ἐφεξῆς δὲ καὶ τί ταῦτα τὰ παραδείγματα διδάσκων ἐπιφέρει «παραδείγματα δέ φαμεν εἶναι τοὺς ἐν Θεῷ τῶν ὄντων οὐσιοποιοὺς καὶ ἑνιαίως προϋφεστῶτας λόγους, οὓς ἡ θεολογία προορισμούς καλεῖ καὶ θεῖα καὶ ἀγαθὰ θελήματα, τῶν ὄντων ἀφοριστικὰ καὶ ποιητικά, καθ' οὓς ὁ ὑπερούσιος τὰ ὄντα πάντα καὶ προώρισε καὶ παρήγαγε». Πῶς οὖν οἱ προορισμοὶ καὶ τὰ ποιητικὰ τῶν ὄντων θεῖα θελήματα κτιστά; Πῶς δ᾽ οὐ φανεροὶ τυγχάνουσιν ὄντες τὴν τοῦ Θεοῦ πρόνοιαν εἰς κτίσμα κατασπῶντες οἱ τὰς προόδους ταύτας καὶ ἐνεργείας τιθέμενοι κτιστάς; Ἡ γὰρ οὐσιοποιὸς καὶ ζωοποιὸς καὶ σοφοποιός, καὶ ἀπλῶς ἡ ποιητικὴ καὶ συνεκτικὴ τῶν κτιστῶς ὄντων ἐνέργεια, ἔστι τὰ θεῖα θελήματα καὶ αἱ θεῖαι αὗται μετοχαὶ καὶ δωρεαὶ τῆς πάντων αἰτίας ἀγαθότητος). Οι λόγοι των όντων είναι η ίδια η θέληση του Θεού που πολλαπλασιάζεται με τρόπο απολλαπλασίαστο προς παραγωγή των κτιστών όντων. Οι λόγοι των όντων είναι η θέληση του Θεού που θέλει τα κτιστά όντα όπως ακριβώς τα δημιουργεί, και γι’ αυτό ο Παλαμάς τους ονομάζει άκτιστα θεία θελήματα και θείους προορισμούς. Ακομη, θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι άλλο είναι οι λόγοι των όντων και άλλο οι σπερματικοί λόγοι. Οι δεύτεροι είναι κτιστοί, διότι αποτελούν τη δημιουργία εν ακαρεί, δηλαδή τη δημιουργία σε μία μορφή μη ακόμη εκδιπλωμένη, η οποία ενέχει μέσα της όλες τις απαραίτητες φυσικές δυνάμεις ώστε να εκδιπλωθεί στη μορφή με την οποία 5η γνωρίζουμε. Ακόμη, υπάρχει και ο τεχνικός λόγος, που είναι η αρμονική συνάρθρωση των αντιθετικών στοιχείων της φύσεως. Οι άκτιστοι λόγοι των όντων προκαλούν αιτιωδώς τόσο τους σπερματικούς λόγους όσο και τη λογική συνάρθρωση των στοιχείων της κτίσεως. Τέλος, οι αντιησυχαστές Νικηφόρος Γρηφοράς και Μανουήλ Καλέκας ήταν εκείνοι που υποστήριζαν την κτιστότητα των μετοχών ή των λόγων των όντων.

Τρίτο σφάλμα

Στο άρθρο του στα αγγλικά The Distinction Between Essence and Energies and Its Importance for Theology, ο Γιανναράς υποστηρίζει ότι τα θεία πρόσωπα και οι ενέργειες είναι τρόποι ύπαρξης της θείας φύσεως (Chr. Yannaras, «The Distinction between Essence and Energies and Its importance for Theology», στο: St. Vladimir's Theological Quarterly 19 (1975), σελ. 236: «The persons and the energies are neither "parts" nor "components" nor "passions" nor "accidents" of nature, but the mode of being of nature). Εάν αυτό ίσχυε, η Αγία Τριάδα θα ήταν μυριοϋπόστατη και όχι τρισυπόστατη. Μόνο οι υποστάσεις είναι τρόποι ύπαρξης, ενώ οι ενέργειες του Θεού είναι βουλητικές και ενεργειακές πρόοδοι προς ό,τι δεν είναι Θεός και όχι τρόποι της θείας φύσεως. Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι οι ενέργειες είναι τρόποι της θείας παρουσίας στην κτίση, διότι άλλα όντα τα ζωοποιεί, άλλα τα λογοποιεί και άλλα τα θεοποιεί, αλλά όχι τρόποι της θείας φύσεως, όπως θα ήθελε ο Ιωάννης Σκότος του Ντούνς.

Τέταρτο σφάλμα

Στο βιβλίο Χάιντεγκερ και Αρεοπαγίτης, ο Γιανναράς προσπαθεί να ερμηνεύσει τα αρεοπαγιτικά συγγράμματα περσοναλιστικά (Βλ. Χρ. Γιανναρᾶς, Χάιντεγκερ καὶ Ἀρεοπαγίτης, ἤ περἰ ἀπουσίας καὶ ἀγνωσίας τοῦ Θεοῦ, εκδόσεις Δόμος, Αθήνα 2006). Κάτι τέτοιο είναι παντελώς αδύνατο, διότι στο Περί Θείων Ονομάτων η ετερότητα έχει αρνητικό χαρακτήρα, καθώς δηλώνει την έκπτωση από τη θεία ειρήνη και την εκούσια αδυναμία του ανθρώπου να επιτελέσει τα αγαθά της φύσεώς του λόγω της αμαρτητικής του διαστροφής. Καμία θεολογία της ετερότητας και του άλλου δεν μπορεί να οικοδομηθεί με βάση τα πατερικά κείμενα. Ο Αρεοπαγίτης αναφέρει ότι ο Θεός συμπύσσει τελειωτικά τις υποστατικές ετερότητες των λογικών κτισμάτων σε μία εννοειδή θεία ζωή, έξη και ενέργεια (Βλ. Διονύσιος Ἀρεοπαγίτης, Περὶ Ἐκκλησιαστικῆς Ἱεραρχίας, Ι, 1, PTS 36, σελ. 64). Ο άγ. Μάξιμος ο Ομολογητής, σχολιάζοντας τον Αρεοπαγίτη, αναφέρεται στην ελευθερία των κατά σύνθεσιν ετεροτήτων, πράγμα που σημαίνει ότι όλοι θα έχουν μία μορφή στην πέραν του τάφου ζωή, αυτή του Χριστού (Βλ. Μάξιμος Ὁμολογητής, Σχόλια εἰς τὸ Περὶ θείων ὀνομάτων, PG 04, 197D). Η διαφορά των ανθρώπων δεν θα έγκειται σε καμία γιανναρική υποστατική ετερότητα, αλλά στο βαθμό δεκτικότητας του κάθε ανθρώπου να χωρέσει τη θεία βούληση, η οποία εξαρτάται από τον επίγειο αγώνα του ενάντια στο γνωμικό ή προσωπικό του θέλημα. Αυτή είναι και η έννοια του καινοδιαθηκικού χωρίου ότι στον οίκο του Πατρός του Χριστού υπάρχουν πολλές μονές.

Πέμπτο σφάλμα

Στο οντολογικό περιεχόμενο της φύσεως του προσώπου, ο Γιανναράς υποστηρίζει ότι γνωρίζουμε τη φύση μόνο ως περιεχόμενο του προσώπου (Χρ. Γιανναράς, Το οντολογικό περιεχόμενο της θεολογικής έννοιας του προσώπου, Αθήναι 1970). Κάτι τέτοιο είναι εσφαλμένο, καθώς, κατά τον άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό, το περιεχόμενο είναι το άτομο, υποσταση ή πρόσωπο. Η φύση είναι περιέχουσα, το περιέχον τις ομοειδείς υποστάσεις, και το πρόσωπο είναι το περιεχόμενο της φύσεως (Βλ. Ἰωάννης Δαμασκηνός, Περὶ τῆς Ἁγίας Τριάδος, Λόγος Α’, PG 77, 1149A: «Τὰ δὲ περιεχόμενα λέγονται καὶ ἄτομα καὶ ὑποστάσεις καὶ πρόσωπα»). Η περσοναλιστική οντολογία έχει διαστρέψει αυτή τη σχέση, ώστε να προσεγγίσει κάποιες σύγχρονες τάσεις της φιλοσοφίας.

Έκτο σφάλμα

Στο βιβλίο του Το οντολογικό περιεχόμενο της θεολογικής έννοιας του προσώπου, ο Γιανναράς αναφέρει ότι υπάρχει ενδοτριαδική κένωση, όπως ο ρωμαιοκαθολικός Balthasar. Κατά τον Γιανναρά, η κένωση είναι τρόπος ύπαρξης των θείων προσώπων (Χρ. Γιανναράς, Το οντολογικό περιεχόμενο της θεολογικής έννοιας του προσώπου, Αθήναι 1970, σσ. 75-76). Ωστόσο, η κένωση δεν είναι τρόπος ύπαρξης των τριαδικών υποστάσεων· δεν αναφέρεται στη θεολογία, αλλά στην εν Χριστώ οικονομία. Η κένωση αναφέρεται αποκλειστικά στην πρόσληψη της ανθρωπότητας στο πρόσωπο του Υιού και Λόγου του Θεού και δεν δηλώνει καμία αγαπητική αίδια σχέση εντός της Αγίας Τριάδας (Βλ. Αγ. Ιωάννης Δαμασκηνός, De fide contra haeresim Nestorianorum, PG 95, 231A).

Έβδομο σφάλμα

Στο βιβλίο του Οντολογία του προσώπου, ο Γιανναράς υποστηρίζει ότι ο Πατήρ υπάρχει επειδή ελεύθερα θέλει να υπάρχει και θέλει να υπάρχει επειδή αγαπά (Βλ. Χρ. Γιανναράς, Ὀντολογία τοῦ προσώπου (προσωποκεντρικὴ ὀντολογία), εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2016: «Ἡ λέξη Πατήρ, ὡς σημαντικὴ ἀπόλυτης ὑπαρκτικῆς ἐλευθερίας τῆς Αἰτιώδους Ἀρχῆς τοῦ ὑπάρχειν, παραπέμπει σὲ ὕπαρξη προσωπικὴ (λογική, αὐτεξούσια, ἐνεργὸ) ποὺ ὑπάρχει, ἐπειδὴ ἐλεύθερα θέλει νὰ ὑπάρχει, καὶ θέλει νὰ ὑπάρχει ἐπειδὴ ἀγαπάει»). Ακόμη, στο βιβλίο του «Για το νόημα της Πολιτικής», υποστηρίζει ότι η Αγάπη υποστασιάζει, κάνοντας πραγματική ύπαρξη το Θεό ως Πατέρα που γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Άγιο Πνεύμα (Βλ. Χρ. Γιανναρᾶς, Γιὰ τὸ «νόημα» τῆς πολιτικῆς, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2019, σελ. 73: «Ὁ Θεὸς ὑπάρχει, ἐπειδὴ εἶναι τριαδικός, δηλαδὴ ἐπειδὴ εἶναι ἀγάπη: ἡ ἐλευθερία τῆς ἀγάπης ὑποστασιάζει, κάνει πραγματικὴ ὕπαρξη τὸν Θεὸ ὡς Πατέρα ποὺ γεννᾶ τὸν Υἱὸ καὶ ἐκπορεύει τὸ Πνεῦμα»). Αν όμως ο Πατήρ υπάρχει επειδή θέλει να υπάρχει, τότε θα ήταν αυτοπάτωρ, ήτοι Πατέρας του εαυτού του, όπως θα έλεγε ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς (Βλ. Γρηγόριος Παλαμᾶς, Κατά Γρηγορᾶ, Λόγος B’, 34, Π. Χρήστου Δ’, σελ. 290: «Τοιγαροῦν, εἰ κατὰ τὸν Γρηγορᾶν αἱ τοιαῦται τῶν ὄντων ἀρχαί καὶ ἅπερ ὁ Θεός εἴρηται νοεῖν ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ ἐστι, ταῦτα δὲ κατὰ τὸν μέγαν Διονύσιον καὶ τὸν θεοφόρον Μάξιμον ἐξ αὐτῆς τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ εἰσιν, αὐτοπάρακτος ἔσται ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ καὶ αὐτοπάτωρ ὁ Θεός, ὡς καὶ ὁ τῶν δοκούντων ἐν Ἕλλησιν ὓθλος προϋπηγόρευσε κακῶς»). Ο Πατήρ είναι αναίτιος και καμία βούληση, ελευθερία ή αγάπη δεν προηγείται αυτού. Εάν η αγάπη κάνει τον Πατέρα να είναι Πατέρας, τότε η Τριάδα θα ήταν Τετράδα, καθότι θα υπήρχαν τα τρία πρόσωπα της θεότητας και μία υπερκείμενη αγάπη, βούληση ή ελευθερία, η οποία θα υποστασίαζε και τα τρία. Έτσι, η φράση του Γιανναρά ότι ο Πατήρ υπάρχει επειδή θέλει να υπάρχει και υπάρχει επειδή αγαπά στερείται νοήματος.